Кіріспе

Оңтүстік Африка саясаткері және мемлекет қайраткері Фрэнсис Уильям Рейц, кіші (Swellendam, 5 қазан 1844 – Кейптаун, 27 наурыз 1934) – Оңтүстік Африканың заңгері, саясаткері, мемлекет қайраткері, публицист және ақын, Кейп колониясы парламентінің мүшесі, Оранж еркін мемлекетінің бас судьясы және бесінші мемлекеттік президенті, Екінші Бур соғысы кезінде Оңтүстік Африка Республикасының мемлекеттік хатшысы және Оңтүстік Африка одағы Сенатының бірінші президенті. Рейцтің саяси және соттық мансабы қырық бес жылдан астам уақытқа созылды және төрт жеке саяси бірліктерді қамтыды: Кейп колониясы, Оранж еркін мемлекеті, Оңтүстік Африка Республикасы және Оңтүстік Африка одағы. Кейптаун мен Лондонда заңгерлік білім алған Рейц Оранж еркін мемлекетінің бас судьясы болып тағайындалғанға дейін заңгерлікпен және алмаз іздеумен айналысты. Оранж еркін мемлекеті кезінде Рейц құқықтық жүйенің және мемлекеттік әкімшілік ұйымның жаңғыртуында маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар ол қоғамдық өмірде де белсенді болды, африканер тілі мен мәдениеті қозғалысына және жалпы мәдени өмірге қатысты. Ол Оңтүстік Африканың масоны болды. Рейц саясатымен де, ашықтығымен де танымал тұлға болды. 1888 жылы штат президенті Брэнд күрт қайтыс болған кезде Рейц президенттік сайлауда қарсылықсыз жеңіске жетті. 1895 жылы қайта сайланғаннан кейін, Еуропаға сапар шеккен соң, Рейц ауыр сырқатқа шалдығып, зейнетке шығуға мәжбүр болды. 1898 жылы денсаулығы қалпына келгеннен кейін Оңтүстік Африка Республикасының мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды және Екінші Бур соғысы кезінде африканер саяси қайраткеріне айналды. Британдықтарға адалдығын өзгертуге құштар болмаған Рейц соғыс аяқталғаннан кейін ерікті түрде эмиграцияға кетті. Рейц өмірінің көп бөлігінде, әсіресе өлеңдері мен басқа да жарияланымдары арқылы африканер мәдени өміріндегі маңызды тұлға болды.

Отбасы

Франсис Уильям Рейц кіші, 1844 жылдың 5 қазанында Свеллендам қаласында дүниеге келді. Ол Франсис Уильям Рейц аға, МЛК, үлгілі фермер және саясаткер, мен Корнелия Магдалена Дениздің ұлы еді. Ол отбасыдағы он екі баланың жетіншісі болған. Ол әкесінің үлгілі фермасы болған Реностерфонтейнде өсті, ол Брейдеривер (Кең өзен) бойында, Кейп колониясында орналасқан. Рейц екі рет үйленді. Оның алғашқы некесі (Кейптаун, 1874 жылдың 24 маусымы) Бланка Тесенге (Ставангер, Норвегия, 1854 жылдың 15 қазаны – Блумфонтейн, 1887 жылдың 5 қазаны) болды. Ол Чарльз Вильгельм Тесеннің қарындасы, Арнт Леонард Тесеннің, саудагердің, және Анна Кэтрин Маргарет Брандттың қызы еді. Тесен отбасы 1869 жылы Норвегиядан Кейп колониясының Книсна қаласына көшіп келген. Олардың жеті ұлы мен бір қызы болды. Бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін Рейц (Блумфонтейн, 1889 жылдың 11 желтоқсаны) Корнелия Мария Терезия Малдермен (Дельфт, Нидерланды, 1863 жылдың 25 желтоқсаны – Кейптаун, 1935 жылдың 2 қаңтары) қайтадан үйленді. Ол үйленген кезде Малдер Блумфонтейндегі Юнис әйелдер институтының директоры міндетін атқарды. Екінші әйелінен алты ұлы мен бір қызы болды. Оның "Коммандо: Бур соғысының бурлық күнделігі" атты кітабы көп жылдар бойы ағылшын тіліндегі соғыс және оқиғалар туралы ең жақсы әңгімелердің бірі деп есептеледі.

Білім

Рейц алғашқы білімін үйде, гувернанткадан және көрші шаруа қожалығында алды. Тоғыз жасында ол Рондебош қаласындағы (Кейптаун) Роукуп пансионатына оқуға түсті. Мұнда ол академиялық жетістіктерімен көзге түсіп, Кейптаундағы Оңтүстік Африка колледжінің Сенаты оны Королеваның стипендиаты етіп сайлады. Колледжде өткізген алты жылында, 1857 жылы келгеннен бастап, ол өнер мен ғылым саласында жан-жақты білім алып, айқын көшбасшылық қасиеттері бар, салмақты жас жігітке айналды. 1863 жылдың қыркүйегінде Оңтүстік Африка колледжін өнер және ғылым саласындағы қазіргі бакалавр дәрежесіне тең бітірді. Рейц Жоғарғы соттың алғашқы президенті, содан кейін Оранж еркін мемлекетінің бас судьясы болды. Бастапқыда Рейц өзін күрескер ретінде көрсетті, бірнеше рет Volksraad-қа қарсы шығып, сот жүйесін жаңғыртуға кедергі келтіретін берік орныққан саяси дәстүрлермен күресті, сонымен қатар мемлекеттік қызметкерлердің жалақысы мен зейнетақысын жақсарту үшін табандылық танытты. Ол колониялық болғандықтан – ол Кейп колониясында туған еді – өзінің идеяларын қабылдату үшін бур халқының сенімін жеңуі керек болды. Ол бұл үшін он жылдан астам уақыт бойы Округ сотымен елді аралап, олардың өмір салтын, көбінесе консервативті және әрдайым Құдайға сенетін нанымдарын түсініп, оларға жақындасты. Рейцтің өзі діншіл адам болғаны және Кейп колониясының африкаанс тілінде сөйлейтін ауылдық жерінде өмір сүргеніне көмектесті. Ақырында ол көптеген Оранж еркін мемлекетінің тұрғындары үшін африканерліктің символына айналды. Еуропаға саяхат тек отбасылық демалыс емес еді. Ұлыбританияда Рейц Оңтүстік Африкадағы республикалық үкімет жүйесін қорғап, «банту істеріне» британдықтардың араласуына қарсы шығып, бірнеше маңызды мәлімдеме жасады. Еуропада Рейцті бірнеше мемлекет басшылары мен саяси көшбасшылар қабылдады. 1894 жылдың қазан айында ол Блумфонтейнге оралды. Біраз уақыттан кейін Рейц гепатитке шалдықты, бұл оның күйзеліске ұшыраған нервтерін нашарлатып, ұйқысыздыққа әкелді. Жағдай соншалықты ауыр болды, ол президенттік лауазымынан кетуге мәжбүр болды. Халық кеңесі 1895 жылдың 11 желтоқсанында оның отставкасын қабылдады. 1895 жылы Еркін мемлекеттің Ягерсфонтейн ауылында табылған Юбилейлік алмаз бастапқыда Рейц алмазы деп аталды, бірақ 1897 жылы Виктория патшайымының тәж киюіне 60 жыл толуына орай қайта аталды. Қоғамдық өмірден зейнеткерлікке шыққаннан кейін Рейц Гордон шығанағына көшіп барды, бірақ бірнеше жылдан кейін Кейптаунға оралды, онда ол Тамбурсклуфте үй сатып алып, оны медицина ғылымдарының докторы қызы Бесси күтіп бақты. Ол өмірінің соңына дейін жазу және аудармамен айналысып тұрды. Рейц 1934 жылдың 27 наурызында Ботуиндегі үйінде қайтыс болды, үш күннен кейін Grote Kerk шіркеуінде мемлекеттік жерлеу рәсімі өтті. Ол Мейтлендтегі Уолтмейд зиратында жерленді.

Мәдениет қайраткері

Рейц африкандар мәдени өмірінің маңызды тұлғасы болды. Ол ақын және африкаанс тілінде көптеген өлеңдер жариялады, бұл оны африкаанс тілін мәдени тіл ретінде дамытудың алға басушысы етті. Рейц үшін африкаанс тілі көбінесе үкіметтік емес, мәдени тіл болды, ол бур республикаларының ресми тілі – голланд тілін қолдануды насихаттады. Оранж еркін мемлекетінің президенті болған кезінде, бургерлер арасында ағылшын тілі кеңінен қолданылса да, ол Джон Г. Фрейзер және ағылшын тілін қолдайтын басқа саясаткерлерге қарсы голланд тілінің қолданылуын ынталандырды.

Африкаанс және голланд тілдері

Рейц, Ф. В., Хофрегтер Рейц over het barbaarsche patois (Парл 1880). Рейц, Ф. В., «De Taalkwestie», De Express және Zuid Afrikaansch Tijdschrift, 1891 жылғы қыркүйек. Рейц, Ф. В., «De Hollandsche taal in Zuid Afrika», De Zuid Afrikaan, 1909 жылғы 13 наурыз.

Білім

Reitz, F. W., "Opvoeding en onderwijs: een toespraak in het Victoria College, Stellenbosch op 15 Junie 1888", Zuid Afrikaansch Tijdschrift (1888 жылдың шілдесі) "Тәрбие және білім беру: 15 маусымда Стелленбоштағы Виктория колледжінде сөйлеген сөз", Zuid Afrikaansch Tijdschrift (1888 жылдың шілдесі).

Тарих

Рейц, Ф. В., "Schetsen uit die Oranje Vrijstaat", Zuid Afrikaansch Tijdschrift (1890 жылғы желтоқсан). Рейц, Ф. В., Brief van den heer Ф. В. Рейц aan den heer П. Ж. Блигнаут (Дордрехт: Моркс және Гейзе [шамамен 1900]), 12 б. Рейц, Ф. В. & М. Т. Штейн, Президент Мартин Тьюнис Штейн, "Біздің замандағы көрнекті ерлер мен әйелдер" 33 (Харлем, 1903). Хофмейр, Дж. Х. & Ф. В. Рейц, Het leven van Jan Hendrik Hofmeyr (Onze Jan) (Кейптаун: Ван де Сандт де Вильерс 1913), xii, 666 б. Хофмейр, Дж. Х. & Ф. В. Рейц, Ян Хендрик Хофмейрдің өмірі (Onze Jan) (Кейптаун: Ван де Сандт де Вильерс 1913), xii, 666 б.

Аудармалар

Рейц, Ф. В., Жориссеннің, Е. Ж. П., «Трансваальский еске алулар» (Амстердам, 1897) еңбегін «Трансвааль судьясының естеліктері» деп аударған. Оңтүстік Африка соғысының (Екінші Англо-бур соғысы) басталуына байланысты жарияланбаған. Рейц, Ф. В., Теалдың, Г. М., «Оңтүстік Африка тарихының қысқаша шолуы 1486–1835» (Кейптаун, 1891) еңбегін аударған.

Өткен ғасырдағы қателіктер

Оңтүстік Африка соғысының (Екінші ағылшын-буар соғысы) басталуымен Ф. В. Рейц, Оңтүстік Африка Республикасының Мемлекеттік хатшысы ретінде, он тоғызыншы ғасырдағы ағылшын-буар қатынастарына шолу жасап, оны "Eene eeuw van onrecht" деген атпен голланд тілінде жариялады. Бұл кітап соғыста маңызды үгіт-насихат құжаты болды. Кітаптың нақты авторы белгісіз. Кітаптың екінші голланд тіліндегі басылымында "Op last van den staatssekretaris der Z. А. Р., Ф. В. Рейц" ("Оңтүстік Африка Республикасының мемлекеттік хатшысы Ф. В. Рейцтің бұйрығымен") деп көрсетілген. J. C. Smuts автор ретінде көрсетілген, бірақ ол, E. J. P. Jorissen-мен бірлесіп, кітабының кіріспесі мен соңына редакциялаған болуы мүмкін. Текстің қалған бөлігін Ж. де Вильерс Рус дайындаған деуге болады. 1900 жылы кітап неміс және ағылшын тілдерінде жарық көрді. Ағылшын аудармасында тек Рейцтің аты көрсетілген, ал алғы сөзін В. Т. Стид жазған. Ағылшын басылымы түпнұсқа голланд тіліндегі басылымнан көбірек материалды қамтиды (беттер санын қараңыз). Reitz, F. W., [J. de Villiers Roos, J. C. Smuts, E. J. P. Jorissen,] Eene eeuw van onrecht (Претория [1899]), 49 б. Рейц, Ф. В., [Ж. де Вильерс Рус, Дж. С. Смутс, Е. Дж. П. Йорисен,] "Бір ғасырлық әділетсіздік: Англияның Оңтүстік Африка саясатына шолу", голланд тілінен аударма, Ф. В. Рейцтің қатысуымен және қолдауымен жарыққа шығарылды (Берлин: Walther 1900), 96 б. Рейц, Ф. В., [Ж. де Вильерс Рус, Дж. С. Смутс, Е. Дж. П. Йорисен,] Century of Wrong, Ф. В. Рейцтің басылымы, В. Т. Стидтің алғы сөзімен (Лондон: Review of Reviews [1900]), xxiii, 152 б.

Поэзия

Reitz, F. W., "Klaas Gezwint en zijn paert", Het Volksblad 19 шілде 1870 жыл. [Роберт Бернстің "Там О'Шантердің саяхаты" аудармасы]
Reitz, F. W., "Die steweltjies van Sannie", Het Volksblad 29 қараша 1873.
Reitz, F. W., "Klaas Gezwint en zijn paert" және Оңтүстік Африканың басқа да әндері мен өлеңдері (Кейптаун 1884)
Reitz, F. W. (ред.), "Vijftig uitgesogte Afrikaansche gedigte" (Кейптаун 1888) [Елу таңдалған африкаандық өлеңдер] Екінші басылым: "Sestig uitgesogte Afrikaansche gedigte" (Кейптаун 1897); Үшінші басылым: "Twee en Sestig uitgesogte Afrikaansche gedigte" (Кейптаун 1898)
Reitz, F. W., "Oorlogs en andere gedigte" (Potchefstroom 1910, 1911) [Соғыс және басқа өлеңдер]