Кіріспе

1967–1972 жылдары Солтүстік Ирландияда католиктерге қарсы дискриминацияға қарсы азаматтық бостандықтар науқаны. Солтүстік Ирландияның Азаматтық құқықтар қауымдастығы (NICRA) (Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann) – 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Солтүстік Ирландияда азаматтық құқықтар үшін күрескен ұйым. Белфастта 9 сәуірде 1967 жылы құрылған азаматтық құқықтар науқаны, католиктерге қарсы дискриминацияны (сайлаулардағы манипуляциялар мен мүліктік талаптар, жұмысқа орналастырудағы кемсітушілік, мемлекеттік тұрғын үйлерді бөлудегі және Арнайы өкілеттіктер заңының теріс пайдаланылуы) тоқтату мақсатында реформаларға қол жеткізуге тырысты. Ұйымның құрылуы, АҚШ-тағы азаматтық құқықтар қозғалысының үлгісімен, тең құқықтар мен реформалар үшін күрескен, өзіне сенімді католик кәсіби орта таптың қалыптасуымен байланысты. Әлеуметтік әділет үшін науқан 1964 жылдың қаңтар айында құрылды. 1960 жылдардағы Еуропадағы жұмысшылар мен студенттердің наразылық толқынынан шабыт алған жас буын да наразылық білдіру үшін көшеге шығуға дайын болды. 1968 жылы олар «Халықтық демократия» қозғалысын құрды. 1956–1962 жылдардағы ИРА-ның шекаралық науқанының сәтсіз аяқталуы Ирландия республикашыларын дәстүрлі күш қолдану тактикасына сүйенудің орнына, радикалды халықтық көше науқандарына басымдық беруге итерді. Республикалық стратегияны қайта қарастыру барысында 1966 жылдың тамызында Магера қаласында «Волф Тоун» қоғамдарының өкілдері кездесті, онда сол кездегі Ирландия Республикалық Армиясының (ИРА) бас штабының бастығы Катал Гулдинг қатысты. NICRA құрылған кезде оның құрамына кәсіби одақ өкілдері, коммунистер, либералдар, социалистер кірді, ал республикалықтар атқару комитетінің 13 мүшесінің бесеуін құрады. Ұйымның бастапқыда бірқатар одақтастары болды, олардың ішінде «Жас одақтас» Робин Коул атқару комитетіне өкіл болып сайланды. 1969 жылдың соңынан бастап 1972 жылға дейін, зорлық-зомбылық күшейген кезде NICRA өз жұмысын тоқтатты.

Шығу тегі

Солтүстік Ирландия 1921 жылы құрылғаннан бері католик азшылығы протестант және юнионист көпшілігінің кемсітуінен зардап шекті. Солтүстік Ирландияның бірінші премьер-министрі Джеймс Крейг Стормонт Парламентіне: «Біз – протестант парламенті және протестант мемлекетіміз» деп мәлімдеді. Кейіннен 20 жыл бойы Солтүстік Ирландияның премьер-министрі болған Базиль Брук 1933 жылы Оранж ордені алдында сөйлеген сөзінде: «Бұл залдың көптеген адамдары католиктерді жұмысқа алады, бірақ менің орнымда ешкім жоқ. Католиктер Ольстерді жоюға тырысады» деді. Көптеген тарихшылар Солтүстік Ирландияның негізгі қағидаларын анық түрде секталық деп санайды. Сайлау өкілдігі. Азшылықтардың мүдделерін қорғау және Sinn Féin партиясының сайлаудағы табысын шектеу мақсатында Ирландия заңы жергілікті билік органдарында және Солтүстік Ирландия мен Оңтүстік Ирландия парламенттерінде пропорционалды сайлау жүйесін (П.Р.) енгізді. Алайда, парламенттерге алғашқы отырыстан кейін үш жыл өткен соң сайлау жүйесін өзгертуге рұқсат берілді. Солтүстік Ирландия үкіметі 1924 жылы П.Р. жүйесінен бас тартуды қарастырды, бірақ лейбористік үкіметке қарсы шығудан қорқып, бұл идеяны кейінге шегерді. Бірақ 1925 жылғы Солтүстік Ирландияның жалпы сайлауында юнионисттер 8 орыннан айырылғаннан кейін, 1929 жылғы сайлауға дейін «Бірінші келгені жеңіске жетеді» принципі енгізілді. 1925 жылмен салыстырғанда дауыс үлесі 4%-дан астам төмендесе де, юнионисттер 4 орын қосымша ұтып алды. Жергілікті билік сайлауындағы пропорционалды өкілдік жүйесі 1920 жылы Солтүстік Ирландия үкіметі тарапынан 1924 жылғы жергілікті сайлауда жойылды. Мүліктік құқық (жергілікті сайлауда дауыс беру құқығы тек мүлік иелеріне берілді) протестант қауымының пайдасына, сондай-ақ парламенттік сайлауда олардың көп дауыс беру мүмкіндігіне байланысты теңдіксіздік тудырды. Нәтижесінде, католиктер көпшілік құраған, тіпті айқын көпшілік құраған көптеген қалалар мен аудандар юнионисттердің бақылауында болды: мысалдарға Дерри, Армаг, Дунганнон және Эннискиллен кірді. Сайлау шекаралары мұқият жоспарланды: Белфасттың Стормонттағы өкілдерінің саны 1921 жылы 4-тен 16-ға дейін өсті, бірақ ұлтшыл өкілдігінің өсуі болмады, және Белфаст бір ұлтшыл парламент депутатын (депутат) сайлауды жалғастырды. Полиция. Мемлекеттік институттардың ішінде, әсіресе полиция, барлық қолда бар дәлелдерге сүйене отырып, католиктер мен ұлтшылдар тарапынан протестант көпшілігі мен юнионист мүдделерін қолдайтын (және көп жағдайда олармен ынтымақтасатын) деп дұрыс есептелді. 1922 жылы құрылған Корольдік Ольстер полициясында католиктердің өкілдігі 20%-дан аспады және 1960 жылдарға қарай 12%-ға дейін төмендеді. Резервтік полиция күштері (Ольстер арнайы констеблері) құрылған кезде негізінен әскериленген Ольстер еріктілерінен құралды және Ольстер еріктілерінің бұрынғы қолбасшысы Уилфрид Спендер басқарды және таратылғанға дейін тек протестанттардан ғана тұрды. Жұмыспен қамту. 1971 жылғы санақ жұмыспен қамтудағы дискриминацияның көлемін бағалауға алғашқы мүмкіндік берді, өйткені бұл 1911 жылдан бергі дін және кәсіп бойынша кросс-табуляцияны қамтитын алғашқы санақ болды. Санақ бойынша протестант еркектерінің жұмыссыздық деңгейі 6,6%-ды, католик еркектерінің 17,3%-ды құрады, ал әйелдер үшін тиісінше 3,6% және 7% болды. Католиктер біліктілігі жоқ жұмыстарда, протестанттар білікті жұмыстарда басымдық танытты. Католиктер экономикалық белсенді халықтың 31%-ын құрады, бірақ механикалық инженерлердің 6%-ын, «компания хатшылары мен тіркеушілердің» және «персонал менеджерлерінің» 7%-ын, университет оқытушыларының 8%-ын, жергілікті биліктің жоғары лауазымды қызметкерлерінің 9%-ын, дәрігерлердің 19%-ын және заңгерлердің 23%-ын құрады. Тұрғын үй. Тұрғын үй сайлау өкілдігімен және демек, жергілікті және Стормонт деңгейіндегі саяси билікпен байланысты болды. Жалпы дауыс беру құқығы үйдің иесіне және оның әйеліне ғана берілді. 21 жастан асқан балалар, сондай-ақ үйдегі қызметшілер немесе қосалқы жалға алушылар дауыс беруге құқылы емес еді. Сондықтан мемлекеттік тұрғын үйді беру – тек тапшы ресурсты бөлу ғана емес, екі дауыстың бөлуі еді. Сондықтан, мемлекеттік тұрғын үйді бөлуді бақылайтын адам сол аудандағы дауыс беруді де бақылайды. 1964 жылдан бастап, әлеуметтік әділдік үшін күрес науқаны өзінің журналында «The Plain Truth» дискриминацияның дәлелі деп санайтын мәліметтерді жинап, жариялады. Оның алдындағы «Баспанасыз азаматтар лигасы» әлеуметтік тұрғын үйді әділ бөлуді талап ету үшін шерулер өткізді. Бұл екі ұйым да африкалық-американдық азаматтық құқықтар қозғалысы әлемдік жаңалықтарда болған кезде пайда болды. Екеуі де католиктерге қарсы дискриминацияны бұқаралық ақпарат құралдарының назарына жеткізуде және әлеуметтік әділдік үшін күрес науқанының жағдайында Вестминстердегі саясатшылардың назарына жеткізуде сәттілікке жетті. 26 ақпан 1962 жылы IRA Армиялық кеңесі ресми түрде тоқтатқан әскери операцияларға балама ретінде, бейтарап азаматтық құқықтар науқанын кеңейту идеясы Дублин Вольф Тон қоғамы тарапынан көтерілді. Бұл идея бұрын қолданылып, 1930 жылдары IRA тарапынан тоқтатылған Солтүстік Ирландияның кәсіби одақтарына республикалық мақсаттарға жету үшін ену идеясымен ұқсас еді. (1966 жылғы тамыздағы «Tuarisc» бюллетенінде) концепция «католик басшылығының арасындағы келісімге келмейтін элементтерден гөрі көп нәрсені талап ету. Мүмкін болатын ең көп адамдарды, әсіресе протестант халқының жақсы ниетті адамдарын және кәсіби одақтарды осы талаптармен байланыстыруға тырысу» деп айтылды. 1969 жылы, азаматтық құқықтар қозғалысы бірнеше жыл бойы белсенді болғаннан кейін, стратегия «Ireland Today» басылымында, Республикалық білім беру департаменті тарапынан «азаматтық құқықтар қозғалысы республикалықтар ғана емес, барлық қиын жағдайдағы адамдарды қамтуы керек, және азаматтық құқықтар қозғалысының ішіндегі бірлескен әрекеттер саяси мақсаттарға жетуге бағытталған бірлікке қадам жасауы керек, және соңында (бірақ міндетті емес) ұйымдасқан радикалдық топтар келісетін саяси мақсат 32 округтің демократиялық республикасының құрылысы аясында қарастырылуы керек» деп сипатталды. 1966 жылғы 13-14 тамызда Кевин Агневтің (Дерри республикалық адвокаты) үйінде өткен, Дублин, Корк, Белфаст, Дерри, және Тирон округы Вольф Тон қоғамдарының, сондай-ақ IRA штаб бастығы Катал Гулдинг қатысқан отырыста, азаматтық құқықтардың кеңейтілген мақсаттарын негізгі мақсат ретінде жариялаған ұйым құру ұсынылды. Осы талқылардан кейін 1966 жылғы 8 қарашада Белфаста семинар ұйымдастырған уақытша орган құрылды. Басты спикерлер Ирландиялық Апартеидке қарсы қозғалыстың президенті, Тринити колледжі Дублинде заң оқытушысы, Оңтүстік Африка туған Кадер Асмал және Ирландиялық Пацифист қауымдастығының президенті, Ирландиялық юристтер комиссиясының мүшесі, Дерриде туған Дублин адвокаты Сиаран Мак ан Айли болды. Республикалық қозғалыс азаматтық құқықтарды қорғауды дәстүрлі қарулы күреске қарағанда тиімдірек жол деп санады. Алайда, IRA Солтүстік Ирландия Азаматтық құқықтар қауымдастығын құрды деуді жөнсіз болар еді. Бұл Солтүстік Ирландияда пайда болған әлеуметтік әділдік үшін күрес сияқты кампаниялардың маңыздылығын ескермейді, сондай-ақ азаматтық құқықтар үшін көшеге шығуға дайын болған орта тапқа жататын католик мамандықтарының, еңбекші белсенділерінің және солшыл студенттердің өсіп келе жатқан санына назар бөлмейді. Белфасттағы отырыста NICRA конституциясын жазу үшін 13 мүшеден тұратын басқару комитеті құрылды. Мүшелердің бірі Долли Агневтің үйінде өткен отырысқа қатысты. Бастапқы мүшелердің ешқайсысы өзін юнионист деп атамады немесе осылай сипаттауға болмайды, бірақ комитет құрылғаннан кейін бірнеше күн өткен соң...

NICRA-ға қарсы айыптаулар және республикашылдықпен байланыстар

Солтүстік Ирландия үкіметі NICRA-ны республикалық және коммунистік идеологиялардың алдынан келген ұйым деп айыптады. Юнионистер NICRA-ның ИРА-ның алдынан келген ұйым болуі мүмкін деген күдікпен қарады. ИРА штаб бастығы Катал Гулдинг сияқты республикалықтардың, сондай-ақ Ирландия Ұлттық Орманшылары, Гейлдік Атлетикалық Ассоциациясы және Вулф Тоун Қоғамдары сияқты ұйымдардың қатысуы олардың күдіктерін одан әрі күшейте түсті. ИРА-ның шекаралық науқаны сәтсіз аяқталғаннан кейін, республикалықтар өздерінің мақсаттарын бейбіт жолмен ілгерілету үшін кәсіподақтарға және Солтүстік Ирландия Еңбек партиясына, ал 1967 жылы құрылған NICRA-ға қосылуға тырысты. 1968 жылдың 4 қазанында, NICRA-ның Дерридегі шеруінен бір күн бұрын, ИРА кәсіподақтарға және азаматтық құқықтар шерулеріне енгенін мойындады. Бірақ осыған қарамастан, 1969 жылдың сәуірінде NICRA атқару комитетінің белгіленген мақсаттары Солтүстік Ирландияда конституциялық өзгерістерді тікелей талап етуден жалтарды және бөліністің тоқтатылуын талап етпеді. Боб Перди NICRA-ның ашық республикалық көзқарасы мақсатынан гөрі қабылдау мәселесі болғанын және "азаматтық құқық қозғалысы шерулерін сектанттық емес деп қарағанда шынайы болды" деп мәлімдеді.

Азаматтық құқықтар бойынша алғашқы шеру

Тирон округінде қоғамдық тұрғын үйлердің протестанттарға артықшылықпен берілу мәселесін жария ету мақсатында Остин Кьюри 1968 жылғы 27 шілдеде Магерада өткен NICRA отырысында Коалислендтен Дунганнон нарық алаңына наразылық шеруін ұйымдастыруды ұсынды. Бұл идеяға NICRA-ның атқару комитетіндегілердің бірі, әсіресе NICRA төрағасы және тәжірибелі коммунист Бетти Синклер қарсылық білдірді. Олар синдикатшылардың шеруді ұлттық демонстрация ретінде қарастыратынын ойлады. Ұзақ талқылардан кейін ұсыныс мақұлданды және 24 тамызға шеру ұйымдастырылды. Иан Пейслидің Ольстер протестант еріктілері қарсы демонстрация жоспарлады, олар одақтастар басымдығы бар нарық алаңы арқылы өтетін шеруді қауқыпты деп есептеді. Қақтығыстан аулақтау үшін Оңтүстік Тироннан UUP депутаты Джон Тейлор Пейслині қарсы демонстрациядан бас тартуға және NICRA шеруін басқа маршрутқа бұруға көндіруге тырысты. Дунганнон ауданының одақтас мэрі маршрутты өзгерту туралы ұсынысты қолдады. 23 тамыздың кешкі уақытында шеру Томас көшесіндегі Кварри-Лейнге жақын тоқтатылып, Энн көшесіне бұру туралы шешім қабылданды. ИРА-ның Тирон бригадасы Дублиндегі бас штабынан қатысуға рұқсат сұрады, нәтижесінде Солтүстік Ирландиядан мүмкіндігінше көп республикашылды шақыру туралы шешім қабылданды. NICRA шеруі 1968 жылғы 24 тамызда өтті, оған шамамен 2500 адам қатысты. Коалислендтен Дунганнонға дейін бес ұлтшыл шеру тобы еріп келді, олардың арасында республикашыл Билли Макмиллен де болды. RUC офицерлері шерудің Дунганнонға кіруіне кедергі келтірді, ал 1500 қарсы демонстрацияшылар ұшқын шығарды. Джерри Фитттің сөйлеген сөзін қоспағанда, сөздер жалпы алғанда «жұмсақ» деп есептелді: «Менің қаным полицияның тыйым салуынан қайнап жатыр, және бүгін түнде полицияға жауапты округтік және аудандық инспекторлар гестапоның қара бастылары екенін айтайын, біз қара тікенді таяқтар мен дуалдардан қорықпаймыз, әйелдер мен балалардың қасында болмағанда, мен осы шеруді алаңға бастап кетер едім».

Дерри Марш

Коалисленд-Дунганнон шеруі «күңкілді антиклимакс» деп есептелді және кейбір радикалды шерушілер полиция барикадасын бұзу керек болған және болашақ полиция барикадалары бұзылатынын қалады. Азаматтық құқықтар қауымдастығы атынан ұсынылған маршрут Дерридегі «протестанттық» және «лоялист» шерулерінің әдеттегі бағыты болды. Ол Фойл өзенінің шығысындағы Уотерсайд теміржол станциясынан басталып, Крейгавон көпірі арқылы өзенді кесіп, қаланың орталық нүктесі – Даймондқа жеткені тиіс еді. Бұл маршрут белгілі бір протестанттық аудандардан өтіп, Оранж дәстүрінде маңызды рөл атқаратын қала қабырғаларының ішінде аяқталды. Жергілікті юнионистер шерудің юнионистер басымдығын көрсететін аймақ арқылы өтуіне қарсы болды және Даймонд соғыс ескерткішіне құрмет көрсетілмейді деп алаңдады. 1 қазанда Дерридің «Оқушы балалары» сол күні және сол уақытта дәл сол маршрут бойынша шеру өткізу ниетін жариялады, бірақ оның губернаторы жоспарланған шеру туралы ештеңе білмейтінін айтты. Джон Хьюм сияқты белгілі қатысушылардың арасында республикалық лейборист депутаты Джерри Фитт болды, ол өзімен бірге үш британдық лейбористік партиясының депутатын және БАҚ өкілдерін әкелді. Шерушілер бағытты өзгертуді елемеуге шешім қабылдады және басталар алдында Корольдік Ольстер полициясы тоқтатты. Бірнеше шеруші полиция таяқтарымен зардап шекті, Фитт ауруханаға жатқызылды, содан кейін шерушілер отырып, қысқа сөздер айтты. Бұдан кейін шерушілер полицияға тас және плакаттар лақтырды, полиция жауап ретінде таяқтармен шабуыл жасап, құлағандарды қуды және ұрып-соқты.

Салдары

Полицияның қатыгездігін көрсететін видеолар бүкіл әлемнің назарын аударды, және осы оқиға содан бері, әдеби және ғылыми еңбектерде, Қақтығыстардың басталуы ретінде еске алынады. Солтүстік Ирландияның премьер-министрі Теренс О’Нилл 9 желтоқсанда телеарнада "Ульстер тоғысқан жолдарда" деген сөз сөйлеп, сабырлылыққа шақырды. Әртүрлі реформалар туралы хабарланғаннан кейін NICRA 1969 жылдың 11 қаңтарына дейін шерулерді тоқтату туралы мәлімдеді, ал "Халықтық Демократия" бұл позициямен келіспеді. Дерри тұрғын үй мәселесі жөніндегі әрекет комитетінің жетекші мүшесі Эамон Маккан кейіннен: "Біздің саналы, бірақ айтылмаған стратегиямыз полицияны шамадан тыс әрекет етуге итермелеу және осылайша билікке қарсы жаппай наразылықты тудыру болды" деп мойындады.

1969 жылғы тәртіпсіздіктер

1969 жылдың тамызына дейін оқиғалар ушыға түсті, сол жылы Дерри шәкірттерінің жыл сайынғы шеруі кезінде қала қабырғаларынан өтіп, ұлтшыл Богсайд аймағымен шектесетін жерде қақтығыс басталды. Бастапқыда, кейбір лоялист жақтастары католиктерге қабырғалардан тиын лақтырып, Богсайдтың кедейлігін қысымдады. Католиктер лоялистерге шегелер мен тастар лақтырып, осыдан қақтығыс күшейді. RUC араласып, үш күндік көтеріліс басталды, ол Богсайд шайқасы деп танылды. Көтеріліс Солтүстік Ирландияның ұлтшыл аймақтарына жылдам тарады, нәтижесінде кем дегенде жеті адам қаза тауып, жүздеген адам жарақат алды. Мыңдаған католиктер лоялистер тарапынан үйлерінен қуылды. Кейіннен өткізілген ресми тергеуде лорд Скарман: "Дерридегі (1969 жылдың тамызындағы) тәртіпсіздіктердің таралуына Лондондерридегі тәртіпсіздікке қарсы полиция қысымын жеңілдету үшін кейбір азшылық топтарының қасақана шешімі үлкен үлес қосты деп санаймыз. Осы топтардың ішінде NICRA да бар, оның басшылығы полиция күштерін Лондондерриге келтірмеу үшін провинцияда демонстрациялар ұйымдастыруға шешім қабылдады." 1969 жылдың желтоқсаны мен 1970 жылдың қаңтарында Синн Фэйн және ИРА "Ресми" және "Уақытша" деп екіге бөлінді, ал "Ресми" қанаттары NICRA-дағы ықпалын сақтап қалды. Британ армиясы RUC-мен бірлесіп, ИРА-мен байланысы бар деген күдікпен 342 адамды тұтқындап, абақтыға жапты. Парашютшілер жасағы қарусыз 14 демонстрантты атқылап өлтірді, бұл оқиға "Қанды жексенбі" деп белгілі болды.