Армин Вамбэри: Түркітанушы және саяхатшы өмірі

Кіріспе

Венгр түркологы және саяхатшы (1831–1913) Армин Вамбери (шын аты – Герман Вамбергер; 19 наурыз 1832 – 15 қыркүйек 1913), Арминий Вамбери деп те белгілі, венгр түркологы және саяхатшы.

Ерте өмір

Вамбери Австрия империясының Святый Юр қаласында (қазіргі Словакия) кедей еврей отбасында дүниеге келген. Теодор Герцльдің өмірбаянын жазған Эрнст Пауэллдің, сондай-ақ Лев Нуссимбаумның өмірбаянын жазған Том Рейстің айтуынша, Вамберидің бастапқы тегі Бамбергер емес, Вамбергер болған. Ол еврей дінінде тәрбиеленген, бірақ кейіннен атеист болды. Вамбери 1 жасқа толғанда әкесі қайтыс болды және отбасы Дунайска-Стредаға (қазіргі Словакия) көшіп кетті. Өзінің өмірбаянында Вамбери ата-анасының өте кедей болғанын және көп балалы болғанын айтады, сондықтан олар әр балаға ерте жаста қолдау көрсетуді тоқтатуға мәжбүр болды. Ол 12 жасында өз бетіне қалды. Вамбери бала кезіндегі ашаршылық пен жеткіліксіз киім-кешек оның жас денесін шынықтырғанын айтады, бұл оған кейінгі саяхаттарында көмектесті. Тумысынан келген денсаулық мәселесіне байланысты ол сол қолының астына сүйеншікпен жүрді. Ол қысқа уақыт бойы тігіншінің көмекшісі болып жұмыс істеді, бірақ ауыл мейрамханасының иесінің ұлына ұстаздық еткеннен кейін, достарының көмегімен Сент-Гьёргидің "Untergymnasium" мектебіне қабылданды. Он алты жасқа келгенде ол венгр, иврит, латын, француз және неміс тілдерін жақсы меңгерген. Сонымен қатар, ол ағылшын, скандинавия тілдерін, орыс, серб және табиғи түрде басқа да славян тілдерін жылдам үйренді. 1846 жылы ол Братиславаға барып, үш жыл тұрды. Кейін Венада, Кецскеметте және Будапештте оқыды.

Дипломатиялық жұмыс

Теодор Герцль Вамбериді Осман империясындағы дипломатиялық жұмыс бойынша кеңес беруге шақырды (Герцльдің жалғыз жұмыс істегендігіне қарамастан). Вамбери Будапешт университетінде шығыс тілдерінің профессоры болды. Герцль Вамбери туралы былай деді:

[Ол] өзін ағылшыннан гөрі түрік санай ма, жоқ па, білмейді, неміс тілінде кітап жазады, он екі тілді тең дәрежеде меңгерген, бес дінді қабылдаған, оның екеуінде дін қызметкері болып қызмет еткен. Ол маған Шығыс туралы 1001 хикаяны, сұлтанмен жақын қарым-қатынасын және тағы басқаларын айтты. Ол маған бірден толық сенім білдіріп, құпия сақтауға ант беріп, Түркия мен Англияның құпия адамы екенін мәлімдеді.

Саяхат

Вамбериді ерекше қызықтырған нәрсе – Осман империясының, соның ішінде Түркияның әдебиеті мен мәдениеті. Жиырма жасқа келгенде, Вамбери барон Йозеф Эотвөстің көмегімен Стамбулға барып, еуропа тілдерінен жеке сабақтар беруге мүмкіндік алды, ол үшін жеткілікті түркі тілін үйренді. Ол Хусейн Даим-пашаның үйінде ұстаз болып жұмыс істеді, ал досы және ұстазы Ахмет Эфендидің ықпалымен толыққанды Османды болды, Фуат-пашаның хатшысы қызметін атқарды. Осы кезде ол Осман тарихшыларының аудармаларын мойындағандығы үшін Венгрия Ғылым академиясының корреспондент мүшесі болып сайланды. Пайтахтта шамамен бір жыл өткізгеннен кейін, 1858 жылы неміс-түрік сөздігін жариялады. Кейін ол тағы да бірнеше тілдік еңбектер шығарды. Сонымен қатар, ол тағы жиырмадай түркі тілі мен диалектін үйренді. 1861 жылы Будапештке оралғанда академиядан мың флорин стипендия алды. Сол жылдың күзінде сүнни дервиш кейпінде, Решит Эфенди деген атпен Осман империясының астанасынан саяхатқа шықты. Оның жолы Қара теңіздегі Требизондтан Парсыдағы Тегеранға дейін созылды, онда ол Меккеден қайтып келген қажылардың тобына қосылды және бірнеше ай бойы Орталық Иран (Тәбриз, Занжан және Казвин) арқылы саяхаттады. Содан кейін Исфахан арқылы Ширазға, ал 1863 жылдың маусым айында Хорезмге (Орта Азияға) жетті. Осы уақытқа дейін ол "Решит Эфенди" кейпін сақтап, Хиуа хандығына келгенде Хан Сәйид Мұхаммедпен сұхбаттасу кезінде де осы бейнесін ұстап тұрды. Одан кейін саяхатшылар тобымен бірге Бохарадан өтіп, Самарқанға жетті. Ол Самарқанның маңызды ескерткіштерін, соның ішінде қаланың цитаделін сипаттады. Бастапқыда ол жергілікті билеушінің күдігін туғызды, ол оны жарты сағатқа жуық қабылдауда ұстады. Вамбери өзінің кейпін сақтап, қабылдаудан көптеген сыйлықтармен шықты. Самарқанды тастап шыққаннан кейін, Вамбери Герат арқылы Стамбулға қайта бастады. Ол дервиштер тобынан шығып, Тегеранға баратын керуенге қосылды, содан кейін Требизонд пен Эрзурум арқылы Стамбулға жетіп, 1864 жылдың наурыз айында сонда болды. Бұл еуропалықтың осындай саяхатының алғашқы сәттілігі болды. Күдік тудырмау үшін Вамбери тіпті ең кішкентай жазбаларды да жасырын түрде алуға мәжбүр болды. Ұзақ және қауіпті сапардан кейін ол 1864 жылдың мамыр айында Пестке оралды. Ол Лондонға саяхаты туралы кітабының ағылшын тілінде жарық көруін ұйымдастыру үшін барды. "Орталық Азиядағы саяхаттар" және оның венгрлік баламасы "Közép ázsiai utazás" 1865 жылы жарық көрді. Саяхатының арқасында Вамбери халықаралық деңгейде танымал жазушы мен тұлғаға айналды. Ол Ұлыбританияның жоғары қоғамдық өкілдерімен танысты. Австрияның Лондондағы елшісі оған императорға ұсыным хат берді, император оны қабылдап, Вамберидің халықаралық жетістіктерін Пешт Корольдік университетінде профессорлық лауазыммен марапаттады. Вамбери сонымен қатар британдық саясатты Шығыста орыс саясатына қарсы қорғайтын публицист ретінде де танылды. 1902 жылдың наурыз айында 70 жасқа толған күні ол Еуропаның барлық академиялық мекемелерінен құттықтаулар алды. Британ королі Эдуард VII оны Корольдік Виктория орденінің құрметті қолбасшысы етіп тағайындады, содан кейін Вамбериді "Англияның адал және тұрақты досы" деп бағалаған хат жіберді. 2005 жылы Кьюдегі (Суррей) Ұлттық архивтер қоғамға қолжетімді файлдарды ашты, олардың мәліметтері бойынша Вамбери Британ Сыртқы істер министрлігінің Орталық Азияда Ресейдің ықпалын күштендіру әрекеттеріне қарсы күресу және Үндістан субконтинентіндегі британдық позицияға қауіп төндіруге тырысуына қарсы тыңшы және агент ретінде жұмыс істеген. Ол түркі-венгр тілдік және этникалық байланысы туралы теорияны қолдады, ал оның бұл тақырыптағы жарияланымдары Венгрияда "Угор-түрік соғысы" деп аталған қатал ғылыми және қоғамдық пікірталас туғызды. Вамбери түркі тілдері мен венгр тілінің арасындағы көптеген ұқсастықтар осы тілдер мен халықтардың Солтүстік Азияда ортақ тегінен туындағанын көрсетеді деп сақты. Оның ең сенімді дәлелі – венгр тіліндегі ежелгі түрік сөздерінің көп саны (кемінде 300-400, тіпті жақсы баламалы түрік этимологиясымен одан да көп), сондай-ақ венгр және түрік тілдерінің типологиялық ұқсастығы. Оның пікірінше, венгр тілі – байланыс тілі, нақтырақ айтқанда, аралас тіл, және ерте венгрлер мен түркі халықтарының араласуының нәтижесі. Осы бірігудің нәтижесінде венгр тілі бірегей, ерекше қос (уғыр және түркі) сипатқа ие болды. (Түркі-венгр тілдерінің қарым-қатынасы мәселесі ғасырлар бойы зерттелгенімен әлі де толық шешілмеген.) Вамбери мұндай аралас текті алғаш ұсынған адам емес. Неміс тіл білімі мен шығыстанушы Вильгельм Шотт (1802–1889) финн-түрік-венгр туыстығын жақтады және венгрлерді (және олардың тілін) түркі және гипербореялық, мысалы, саами немесе самоедик элементтерінің қоспасы деп есептеді. Дегенмен, Вамберидің теориясына венгр тілінің шығу тегі туралы финн-уғыр теориясын жақтаушылар қарсы шықты, олар Венгрияда жеңіске жетті, бірақ Түркияда емес. Түркияда венгр және түрік тілдері әлі де бір тілдік отбасының – Ұрал-Алтай тілдік отбасының екі тармағы деп есептеледі. Вамбери Лондонға барғанда Брэм Стокермен танысты, ал Стокер оны кеңесшісі ретінде қарастырды және Балқан халық ертегілерінің шабыт көзі ретінде, сондай-ақ негізгі қарсы кейіпкер Дракуланың және, әрине, кітаптың атауының шабыт көзі ретінде пайдаланды. Стокердің "Дракула" романындағы профессор Ван Хельсинг кейіпі кейде Вамбериге негізделген деп айтылады, бірақ Стокер, әдетте, Шеридан Ле Фанудың доктор Гесселиусынан шабыттанған. Романның (18 және 23 тарауларында) Ван Хельсинг "Будапешт университетінің Арминий досымнан" сөз етеді. Оның ұлы, Рустем Вамбери, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қысқа мерзімге АҚШ-тағы Венгрия елшісі болып қызмет етті.

Vámbéry was especially attracted by the literature and culture of the Ottoman Empire including Turkey. By the age of twenty, Vámbéry had learned enough Ottoman Turkish to enable him to go, through the assistance of Baron József Eötvös, to Istanbul and establish himself as a private tutor of European languages. He became a tutor in the house of Huseyin Daim Pasha, and, under the influence of his friend and instructor, Ahmet Efendi, became a full Osmanli, serving as secretary to Fuat Pasha. About this time he was elected a corresponding member of the Hungarian Academy of Sciences in recognition of his translations of Ottoman historians. After spending about a year in the Payitaht, he published a German–Turkish dictionary in 1858. Later, he also published various other linguistic works. He also learned some twenty other Turkish languages and dialects. Returning to Budapest in 1861, he received a stipend of a thousand florins from the academy, and in the autumn of the same year, disguised as a Sunni dervish, and under the name of Reshit Efendi, he set out from the capital city of the Ottoman Empire. His route went from Trebizond on the Black Sea to Tehran in Persia, where he joined a band of pilgrims returning from Mecca, spending several months with them traveling across Central Iran (Tabriz, Zanjan, and Kazvin). He then went to Shiraz, through Isfahan, and in June, 1863, he reached Khorezm (Central Asia). Throughout this time, he succeeded in maintaining his disguise as "Reshit Efendi," so that upon his arrival at the Khanate of Khiva he managed to keep up appearances during interviews with Khan Sayyid Muhammad. Together with his band of travelers, he then crossed Bokhara and arrived at Samarkand. He described the main monuments of Samarkand including the citadel of the city. Initially, he aroused the suspicions of the local ruler, who kept him in an audience for a full half hour. Vámbéry managed to maintain his pretences, and left the audience laden with gifts. Upon leaving Samarkand, Vámbéry began making his way back to Istambul, traveling by way of Herat. There he took leave of the band of dervishes and joined a caravan to Tehran, and from there, via Trebizond and Erzurum, to Istambul, arriving there in March 1864. This was the first successful journey of its kind undertaken by a European; and since it was necessary to avoid suspicion, Vámbéry could not take even fragmentary notes, except by stealth. After a long and perilous journey he arrived back at Pest in May 1864. He went to London to arrange the English language publication of his book about the travels. "Travels in Central Asia" and its Hungarian counterpart "Közép ázsiai utazás" were published in 1865. Thanks to his travels Vámbéry became an internationally renowned writer and celebrity. He became acquainted with members of British social elite. The Ambassador of Austria in London gave him a letter of recommendation to the Emperor, who received him in an audience and rewarded Vámbéry's international success by granting him professorship in the Royal University of Pest. Vámbéry became known also as a publicist, zealously defending British policy in the East as against that of the Russians. He was widely celebrated at his 70th birthday in March 1902, receiving greetings from academic institutions all over Europe. The British King Edward VII appointed him an Honorary Commander of the Royal Victorian Order, his house order, followed by a letter where Vámbéry was appreciated as "so good and constant a friend to England". In 2005 the National Archives at Kew, Surrey, made files accessible to the public, and it was revealed that Vámbéry had been employed by the British Foreign Office as an agent and spy whose task it was to combat Russian attempts at gaining ground in Central Asia and threatening the British position on the Indian sub continent. He advocated the theory of close Turkic Hungarian linguistic and ethnic relationship, and his publications on the subject provoked a harsh scientific and public debate in Hungary, remembered as the "Ugric Turk War". Vámbéry argued that the large number of similarities between Turkic languages and Hungarian pointed to a shared origin of these languages and peoples in Northern Asia. His strongest evidences were the large corpus of ancient Turkish words in Hungarian word stock (300–400 for a minimum, and even more with good alternative Turkic etymologies), and the strong typological similarity of Hungarian and Turkic languages. In his opinion Hungarian is a contact language, more precisely a mixed language, and a fruit of the intermingling of early Hungarians with Turkic peoples; as a result of this merger, the Hungarian language got a unique, distinctly dual (Ugric AND Turkic) character. (The intriguing problem of Turkic Hungarian language relations is far from settled even after centuries of research.) Vámbéry was not the first to suggest such mixed origin; the German linguist and Orientalist Wilhelm Schott (1802–1889) was a proponent of Finn Turk Hungarian kinship, and considered the Hungarians (and their language) a mixture of Turkic and Hyperborean, for example Saamic or Samoyedic, elements. Nonetheless, Vámbéry's theory was opposed by proponents of the Finno Ugric theory of the origins of Hungarian, who gradually triumphed in Hungary but not in Turkey. In Turkey, Hungarian and Turkish are still considered as two branches of the same language family, the Ural Altaic. Vámbéry was acquainted with Bram Stoker, during a stay in London, and Stoker claimed him as his consultant, and as relayer of Balkan folklore inspirator of main antagonist character Dracula and, of course, the book's title. The character of Professor Van Helsing in Stoker's novel, Dracula, is sometimes said to be based on Vámbéry, though Stoker was likely inspired by Sheridan Le Fanu's Dr. Hesselius. In the novel (chapters 18 and 23) Van Helsing refers to his "friend Arminius, of Buda Pesth University". His son, Rustem Vambery, briefly served as Hungary's ambassador to the United States after World War II.