Кіріспе

1970 жылғы "Қызыл шеңбер" (lə sɛʁkl ʁuʒ, "Қызыл шеңбер") – 1970 жылғы қылмыс фильмі, көбінесе Парижде түсірілген. Оны Жан-Пьер Мелвилл режиссерлік етті, ал басты рөлдерді Ален Делон, Бурвил, Джан Мария Волонте, Франсуа Периер және Ив Монтан сомдады. Фильм жарты сағатқа жуық созылатын, тек қана іс-қимылдан тұратын, диалогтарға толы емес ұрық көрінісімен әйгілі. Фильмнің атауы "Қызыл шеңбер" дегенді білдіреді және фильмнің эпиграфына сілтеме жасайды, ол Сиддхартха Гаутама, Будда, қызыл мелмен шеңбер салып, былай деді: "Егер адамдар бір күні кездесуге жазылған болса, тіпті олар осыны білмесе де, оларды не күтіп тұрса да, қандай жолмен келсе де, сол күні олар сөзсіз қызыл шеңберде табысады". Мелвилл осы цитатаны, "Самурай" фильміндегі эпиграфты ойлап тапқандай, өзі құрастырды.

Сюжет

Марсельде Корей есімді тұтқын жақсы мінез-құлқы үшін мерзімінен бұрын босатылады. Босатылар алдында түрме бастығы оған Париждегі беделді зергерлік дүкенді тонау туралы ақпарат береді. Кори Риконың үйіне барады, ол оны алдаған бұрынғы серіктесі және оның бұрынғы қатыны қазір бірге тұрады. Риконың сейфінен күшпен ақша мен тапаншаны алып шығады. Содан кейін бильярд залына барады, онда Риконың екі кісісі оны табады. Біреуін өлтіріп, екіншісін есінен айырып, оның қаруын алып, Кори үлкен американдық машина сатып алады және екі тапаншаны багаждік бөлімге жасырып, Парижке беттейді. Жолда джаз бен жаңалықтарды тыңдап отырып, ол полиция тосқауылына тап болады. Сол күні таңертең тағы бір тұтқын – Марсельден Парижге қадірлі комиссар Маттейдің сұраққа алуы үшін апарылып бара жатқан Вогель ашық жерде қашып құтылады. Вогельді Маттей қуып жете алмайды, ол жол тосқауылдарын қоюға бұйрық береді және адам іздеуді қадағалайды. Осы үлкен полициялық іс-қимылдың мәнін түсінген Кори адам іздеудің ортасындағы жол жиегіндегі грильге тоқтайды, машинасының багажын ашық қалдырады. Вогель өзеннен өтіп, иттің иісін жаңылыстырып, грильге жетеді және Кори машинасының багажын жасырынады. Оны көрген және осыны күткен Кори ашық далаға шығып, Вогельге қауіпсіз болғандықтан шыға алатынын айтады. Вогель Коридің тапаншасын көрсетіп, қақтығыс болғаннан кейін, Кори сол күні таңертең түрмеден босатылғанын және оны құтқаруға тырысатынын түсінеді. Олар Вогельді багаждік бөлімде алып, жолға шығады. Біраз уақыттан кейін Риконың екі кісісімен бірге бір машина келіп, Кориді жолдан шығарып жібереді. Олар оны орманға алып кетеді, ақшасын алып, өлтіруге асығысқанда, Вогель багаждік бөлімнен шығып, екеуін де атып өлтіреді. Кори Вогельді Париждегі бос пәтеріне алып барады, онда олар тонауды жоспарлай бастайды. Оларға қауіпсіздік жүйесін бір оқпен өшіретін мерген және тауарды сатып алатын делдал қажет. Осы арада Маттей Риконың кісілерін өлтірген кісіні іздеп, Вогельді ұстауға тырысады. Ол үшін ол жер асты әлемінің көп бөлігін білетін, бірақ сөйлеуден бас тартатын Сантиге қысым жасайды. Кори Янсенді, алкогольге тәуелді бұрынғы полиция қызметкерін және шебер атушыны, сондай-ақ делдалды жалдайды. Бір ұзақ түні Кори, Вогель және Янсеннің көмегімен зергерлік дүкенді сәтті тоналайды. Алайда, делдал тауарды алудан бас тартады, өйткені Рико кек қайтару үшін ескерткен, ал түрме бастығы бұрыннан-ақ Коридің тонауға қатысқанын айтқан. Көңілі қалып, Янсен мен Вогель Кориден Сантиден жаңа делдалды ұсынуын сұрайды. Маттей Сантиге сол түні түнгі клубында жоспарланған кездесу туралы ақпарат алу үшін шантаж жасайды, онда Кори делдалмен кездесуі керек. Маттей делдал рөліне кіріп, Кориден тауарды елдік үйге әкелуін сұрайды. Кори оны орындайды, Янсенді күзет ретінде алып, Вогельді пәтерінде қалдырады, оған Кори Сантидегі гүл сатушыдан алған қызыл раушанды береді. Кори елдік үйге келгеннен кейін және Маттейге зергерлік бұйымдарды көрсетуді бастағаннан кейін, Вогель ештен келмей пайда болады, болжам бойынша, Коридің жаңа делдалмен қауіпсіз емес екендігіне күдікпен қарап, Кориге олжамен қашуға айтады. Маттеймен қысқа, шиеленіскен қақтығыстан кейін Вогель Коридің соңынан еріп кетеді. Жансен, сарайдың саябағындағы оқтарды естіп, полициямен толғандықтан, қуғыншыларды тоқтатуға келеді. Бірінен соң бірі үш адамды Маттейдің офицерлері атып өлтіреді, олар зергерлік бұйымдарды қайтарып алады.

Кассалық жинақ

Бұл фильм Францияда жылдың ең көп тамашаланған бесінші фильмі болды.

Сыни пікірлер

1993 жылы Винсент Канби 99 минуттық ағылшын тіліне дубляждалған нұсқасын қарап, фильм "Мелвиллді алғаш рет танысатын адамды оңай шатастыруы мүмкін" деді. Канбидің сөзінше: "Қызыл шеңбер" қатты қысқартылса да, көрерменді бірден қызықтырмайды. Мелвилл үш кездейсоқ танысқан адамның жоспарын және қауіпсіз деп есептелген әсем әшекей дүкенін тонауын баяндау барысында фильмді әдейі баяу темпте ұстайды. Фильмнің өзіндік ерекшелігі – Мелвиллдің қысқартылған сценарийінен бастап, үш басты кейіпкердің өнер көрсетуіне дейін, тіпті Анри Декаэнің суық түсті, бірақ қара-ақ түсті әсер беретін түсірілімдеріне дейін – әрқайсысының минимализмде болуы. Питер Брэдшоу 2003 жылы 102 минуттық қайта шығарылған нұсқасын қарап, фильмді "тамаша" деп атады және "Мелвилл өзінің ойлап тапқан Чандлер әлемін француздық шындықпен үйлестіреді. Ұзақ үнсіз тонау сахнасымен фильм "Рифифиге" қайта оралады, ал Монтанның арнайы модификацияланған оқтарымен Фредерик Форсайттың "Шакал күні" және заманауи техно-триллерлеріне жол ашады" деді. Гонконг режиссері Джон Ву "Le Cercle Rouge" Criterion DVD-сі үшін фильмнің артықшылықтарын жариялаған эссе жазды. Фильм қайта көрсетілген кезде Вуға "таныстырушы" (presenter) құқығы берілді. Роджер Эберт 2003 жылғы шолуында фильмге бағасы бойынша төрттен төрт берді. Rotten Tomatoes киношолу сайтындағы 69 шолу бойынша фильмге 96% баға берілді, сыншылардың пікірі: "Мелвилл өзінің ең жақсы деңгейінде, бізге алдау, қылмыс және күшті күдік әлеміне жасаған соңғы кірісін сыйлайды, бұл оны француздық тонау жанрының шебері етті".