Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1829–1848 жылдардағы Оноре де Бальзактың романдар сериясы.
1829–1848 series of novels by Honoré de Balzac
«Адам комедиясы» (la kɔmedi ymɛn; ағылшын тілінде: The Human Comedy) – Оноре де Бальзақтың 1829–1848 жылдардағы көп томдық жинағы. Онда Францияның қайта құрылу (1815–1830) және шілде монархиясы (1830–1848) кезеңіндегі француз қоғамын бейнелейтін өзара байланысты романдар мен әңгімелер топтастырылған. «Адам комедиясы» 91 аяқталған туындыдан (әңгімелер, романдар немесе талдамалық эсселер) және 46 аяқталмаған туындыдан (олардың кейбіреулері тек атаулар түрінде сақталған) тұрады. Оған Бальзақтың бес театрлық пьесасы немесе оның «Les Cent Contes drolatiques» (1832–1837) атты әзіл-қалжың әңгімелер жинағы кірмейді. Қазіргі заманғы романның алға басушысы болған Бальзак шындықтың толық бейнесін беруге ұмтылады және әдебиетте бұрын назардан тыс қалған, себебі олар жаман немесе қарапайым деп есептелген шындықтарға қызығушылық танытады. Ол капитализмнің өркендеуін және ақшаның шексіз күшін, соның салдарынан аристократияның құлауын және әлеуметтік байланыстардың үзілуін көрсетеді. Атау Дантенің «Құдай комедиясына» сілтеме жасай отырып таңдалды. Бірақ теологиялық ізденістің орнына автор әлеуметтанушы болуды көздеді және махаббат пен достыққа құрмет көрсетілетін, әлсіздердің қанауға ұшырап, адал емес банкирлер мен жемқор саясаткерлердің жеңіске жеткенінің терең аморальдылығын ашатын, манихейлік емес әлемді құрды. Кездейсоқ емес, Бальзак өте нақты байқағыш қабілетімен адамдардың ерекше типтерін жасады. Оның кейіпкерлерінің кейбіреулері соншалықты керемет бейнеленгендіктен, архетиптерге айналды, мысалы, амбициялы жас провинциал Растиньяк, ашкөз үй иесі Гранде немесе әкелік бейнесі – Әке Горио. Ол қаржыгерлер мен нотариустарға, сондай-ақ бірнеше кейіпке енген заңнан тыс Вотринге ерекше мән береді. Оның туындыларында көптеген куртизанкалар мен жас қыздар, сонымен қатар құрметке лайық және әдемі әйелдер бейнеленген. Осы әйелдерге және олардың психологиясына берген мәні оған ерте кезден әйел оқырмандардың ықыласын тудырды. Шіркеу қарсылығына қарамастан, бұл туынды тез арада баспа құбылысына айналып, Францияда және Еуропада үлкен резонанс тудырып, роман жанрына зор әсер етті. Көптеген тілдерге аударылған «Адам комедиясы» бүгінгі күнге дейін басылып келеді және жиі фильмдер мен телесериалдарға бейімделеді.
La Comédie humaine (la kɔmedi ymɛn; English: The Human Comedy) is Honoré de Balzac's 1829–48 multi volume collection of interlinked novels and stories depicting French society in the period of the Restoration (1815–30) and the July Monarchy (1830–48). La Comédie humaine consists of 91 finished works (stories, novels, or analytical essays) and 46 unfinished works (some of which exist only as titles). It does not include Balzac's five theatrical plays or his collection of humorous tales: "Les Cent Contes drolatiques" (1832–37). A pioneer of the modern novel, Balzac aims to describe the totality of reality and is interested in realities hitherto ignored in literature, because they were ugly or vulgar. He shows in its various forms the rise of capitalism and the omnipotence of money, leading to the disappearance of nobility and the dissolution of social ties. The title was chosen in reference to Dante's Divine Comedy. But instead of a theological enterprise, the author wanted to be a sociologist and created a non Manichean universe, where love and friendship hold a great place, and which highlights the complexity of beings and the deep immorality of a social mechanism where the weak are crushed while the crooked banker and the venal politician triumph. Gifted with a genius for observation, Balzac created human types that are strikingly true. Some of his characters are so vivid that they have become archetypes, such as Rastignac, the ambitious young provincial, Grandet, the miserly domestic tyrant, or Father Goriot, the icon of fatherhood. He gives an important place to financiers and notaries, but also to the character of Vautrin, the outlaw with multiple identities. His work includes a large proportion of courtesans and grisettes, alongside admirable and angelic women. The importance he gives to these women and their psychology earned him an enthusiastic female readership very early on. In spite of the opposition of the Church, this work quickly became a printing phenomenon and obtained an immense repercussion in France and in Europe, deeply influencing the genre of the novel. Translated into many languages, it is still published today and has often been adapted for film and television.
Атауы
Серияның атауы көбінесе Дантенің "Құдай комедиясына" жатқан сілтеме деп есептеледі; ал әйгілі француз әдебиет сыншысы Фердинанд Брунетьер бұл Альфред де Мюссе немесе Альфред де Виньидің өлеңдерінен шыққан болуы мүмкін деп санайды. Балзак Дантедей кең көлемділікке ұмтылса да, оның атауы реалист жазушының дүниелік, адамдық мәселелерін көрсетеді. Оқиғалар түрлі орталарда өрбітеді, кейіпкерлер бірнеше оқиғада қайтадан пайда болады.
The title of the series is usually considered an allusion to Dante's Divine Comedy; while Ferdinand Brunetière, the famous French literary critic, suggests that it may stem from poems by Alfred de Musset or Alfred de Vigny. While Balzac sought the comprehensive scope of Dante, his title indicates the worldly, human concerns of a realist novelist. The stories are placed in a variety of settings, with characters reappearing in multiple stories.
"Авант-пропос"
1842 жылы Бальзак бүкіл жиынға "Авант пропос" деген алғы сөз жазды, онда ол өзінің әдісі мен жинақтың құрылымын түсіндірді. Биологтар Жорж Луи Леклерк, Буффон графы, Жорж Кювье және ең бастысы – Этьен Жоффруа Сен-Илердің еңбектеріне сүйене отырып, Бальзак биологтың "зоологиялық түрлерді" талдайтындай, "әлеуметтік түрлерді" түсінуге тырысатынын түсіндіреді, ал мұны іске асыру үшін ол адамдар, әйелдер және нәрселердің өзара қарым-қатынасын сипаттауға ниетті. Бальзактың: «Әйел қоғамда еркектің жай ғана әйел түрі емес» деген пікірі әйелдің маңыздылығын ерекше атап көрсетеді. Содан кейін Бальзак оған әсер еткен жазушылар мен туындылардың кең тізімін келтіреді, олардың ішінде сэр Уолтер Скотт, Франсуа Рабле және Мигель де Сервантес бар. Одан кейін ол өзінің жазушы рөлін қоғамның «тарихын» жазып алатын «хатшы» ретінде сипаттайды; сондай-ақ, ол бұрын ешбір тарихшы қолға алмаған нәрсеге қызығушылық танытатынын айтады: «moeurs» (әдет-ғұрыптар, мінез-құлықтар және мораль) тарихы. Ол сонымен қатар оқиғалардың беткі жағынан асып, әлеуметтік құбылыстардың себептері мен түпкі себептерін көрсетуді қалайтынын атап өтеді. Содан кейін Бальзак дін мен монархия – екі терең шындыққа сенімділігін білдіреді және отбасы аясында жеке тұлғаны түсіну туралы алаңдаушылығын жеткізеді. Алғы сөзінің соңғы жартысында Бальзак «Comédie humaine» жинағының әртүрлі бөліктерін түсіндіреді (оларды ол «жақтаулар» және «галереялар» деп салыстырады) және олар жинақтың көбінесе соңғы түрі болып табылады (төменде қараңыз).
In 1842, Balzac wrote a preface (an "Avant propos") to the whole ensemble in which he explained his method and the collection's structure. Motivated by the work of biologists Georges Louis Leclerc, Comte de Buffon, Georges Cuvier and most importantly Étienne Geoffroy Saint Hilaire, Balzac explains that he seeks to understand "social species" in the way a biologist would analyse "zoological species", and to accomplish this he intends to describe the interrelations of men, women and things. The importance of the woman is underlined by Balzac's contention that, while a biologist may gloss over the differences between a male and female lion, "in Society the woman is not simply the female of the man". Balzac then gives an extensive list of writers and works that influenced him, including Sir Walter Scott, François Rabelais and Miguel de Cervantes. He then describes his writer's role as a "secretary" who is transcribing society's "history"; moreover, he posits that he is interested in something that no previous historian has attempted: a history of "moeurs" (customs, manners and morals). He also notes his desire to go behind the surface of events, to show the reasons and causes for social phenomena. Balzac then professes his belief in two profound truths — religion and monarchy — and his concern for understanding the individual in the context of his family. In the last half of his preface, Balzac explains the Comédie humaines different parts (which he compares to "frames" and "galeries"), and which are more or less the final form of the collection (see below).
Адамдық комедияның қайнар көздері
Көлемі мен күрделілігіне байланысты, "Адам комедиясы" XIX ғасырдың бірінші жартысында танымал болған негізгі әдеби жанрларды қамтиды.
Because of its volume and complexity, the Comédie humaine touches on the major literary genres in fashion in the first half of the 19th century.
Тарихи роман
Тарихи роман 19-ғасырдың бірінші жартысында Еуропалық құбылыс болды, бұл негізінен сэр Уолтер Скотт, Джеймс Фенимор Купер және Францияда Александр Дюма әкесі мен Виктор Гюгоның еңбектері арқасында мүмкін болды. Бальзақтың алғашқы романы "Шоуандар" осы үрдіске байланысты жазылған, ол революция кезінде Бретаньның ауыл тұрғындарының өмірін көрсетеді, олардың киімдері мен әдет-ғұрыптарын Купер сияқты еңбектерінде сипаттайды. "Comédie humaine" циклінің көп бөлігі Реставрация және шілде монархиясы кезеңінде болғанымен, онда Француз революциясы, сондай-ақ Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде өтетін бірнеше роман бар, оның ішінде "Екатерина де Медичи туралы" және "Ұзақ өмір эликсирі" кіретін болса керек.
The historical novel was a European phenomenon in the first half of the 19th century — largely through the works of Sir Walter Scott, James Fenimore Cooper and, in France, Alexandre Dumas, père and Victor Hugo. Balzac's first novel Les Chouans was inspired by this vogue and tells of the rural inhabitants of Brittany during the revolution with Cooper like descriptions of their dress and manners. Although the bulk of the Comédie humaine takes place during the Restoration and the July Monarchy, there are several novels which take place during the French Revolution and others which take place in the Middle Ages or the Renaissance, including "About Catherine de Medici" and "The Elixir of Long Life".
Халыққа танымал роман
Бальзактың кейінгі туындылары сол кезде кең таралған сериалдық роман ("роман-фельетоны") жанрының айқын ықпалында жазылған, әсіресе Эжен Сюдің француз қоғамының сыртында жасырынған қылмыс пен жамандық әлемін суреттейтін туындылары және осы бөлім-бөлім жарияланған шығармаларға тән мелодрамалық рухтың әсері сезіледі.
Balzac's later works are decidedly influenced by the genre of the serialised novel ("roman feuilleton") popular at the time, especially the works of Eugène Sue which concentrate on depicting the secret worlds of crime and vice that hide below the surface of French society, and by the ethos of melodrama typical of these part works.
Қиял
Бальзактың көптеген қысқа шығармаларында танымал "ноар роман" немесе готика романынан алынған элементтер кездеседі, бірақ Бальзактың туындыларында фантастикалық элементтер көбінесе мүлдем басқа мақсаттарда қолданылады. Мысалы, "Жыртқыш тері" шығармасында сиқырлы есек терісін пайдалану ер адамның қуатын азайту метафорасы болып табылады және Бальзак үшін қазіргі әлемдегі энергия мен жігердің маңызды символы саналады. Осыған ұқсас, Бальзак "Мелмот татуласты" романында Жолшыл Мелмоттың бейнесін әлсіретеді: Бальзак Шарльз Роберт Матуриннің фантастикалық романынан жанын билік пен ұзақ өмір үшін сатқан кейіпкерді алып, оны Париждегі басқа бір адамға өз күшін сатуға мәжбүр етеді. Бұл адам бұл сыйлықты өз кезегінде сатады, ал тәнік күш Париж қор биржасында тез арада адамнан адамға ауысып, бастапқы қуатынан айырылады.
Many of Balzac's shorter works have elements taken from the popular "roman noir" or gothic novel, but often the fantastic elements are used for very different purposes in Balzac's work. His use of the magical ass' skin in La Peau de chagrin for example becomes a metaphor for diminished male potency and a key symbol of Balzac's conception of energy and will in the modern world. In a similar way, Balzac undermines the character of Melmoth the Wanderer in his "Melmoth Reconciled": Balzac takes a character from a fantastic novel (by Charles Robert Maturin) who has sold his soul for power and long life and has him sell his own power to another man in Paris this man then sells this gift in turn and very quickly the infernal power is traded from person to person in the Parisian stock exchange until it loses any of its original power.
Швеция
Бальзактың кейіпкерлерінің бірнешеуі, әсіресе Луи Ламберт, мистикалық дағдарыстардан өтеді және/немесе адам энергиясы мен іс-қимылы туралы синкретикалық рухани философияларды қалыптастырады, олар негізінен Эммануэль Шведенборгтың (1688–1772) өмірі мен еңбектеріне құрылған. Оның шығармаларында бейнеленгендей, Бальзақтың рухани философиясы адамдардың шектеулі рухани энергияға ие екенін және бұл энергия шығармашылық немесе зихи жұмыс, сондай-ақ физикалық белсенділік (қоспағанда жыныстық қатынас) арқылы сарқалады деп көрсетеді. Бұл оның «Ла Пео де Шэгрен» философиялық әңгімесінде айқын көрінеді, онда сиқырлы жабайы есек терісі иесіне шексіз күш сыйлайды, бірақ ғылымда қолданылған сайын кішірейеді.
Several of Balzac's characters, particularly Louis Lambert, traverse mystical crises and/or develop syncretic spiritual philosophies about human energy and action that are largely modelled on the life and work of Emanuel Swedenborg (1688–1772). As depicted in his works, Balzac's spiritual philosophy suggests that individuals have a limited quantity of spiritual energy and that this energy is dissipated through creative or intellectual work or through physical activity (including sex), and this is made emblematic in his philosophical tale La Peau de chagrin, in which a magical wild ass's skin confers on its owner unlimited powers, but shrinks each time it is used in science.
Революциядан кейінгі Франция
Бальзак революцияға дейінгі ар-ұяты бар қоғамның жоғалуын жиі өкінеді, ол қазір – әсіресе Франция королі Карл X құлағаннан кейін және шілде монархиясының орнауымен – ақша билігіне бағынған қоғамға айналды.
Balzac frequently bemoans the loss of a pre Revolutionary society of honor which has now become — especially after the fall of Charles X of France and the arrival of the July Monarchy — a society dominated by money.
Ақша және билік
"Әрбір байлықтың бастауында қылмыс жатыр" : "Қызыл қонақүйден" алынған бұл нақыл, "Адамзат комедиясында" үнемі қайталанып, өмірбаяндық шындық ретінде (Тейльфердің қылмысты байлығы, Горионың Революциялық армиямен жасаған келісімдері) де, француз халқының Революцияның қасіреттеріндегі ұжымдық кінәсінің белгісі ретінде де (әсіресе Франция патшасы Людовик XVI-ның өлімі) көрінеді. Биліктің тағы бір көзі – жоғары лауазым. "Жақсы текті" адамдар лауазымға, ал лауазымы барлар – пэрлікке ұмтылады. "Кежеке ханшайым Кадиньянның құпиялары" кітабының басында Францияда (қазіргі Германия мен Ресейге қарағанда) ханзада титулының неге кең таралмағаны және бағаланбағаны түсіндіріледі.
"At the origin of every fortune lies a crime" : this precept from the "Red Inn" recurs constantly in the Comédie humaine, both as a biographical truth (Taillefer's murderous fortune, Goriot's deals with the Revolutionary army), and as a sign of French collective guilt at the horrors of the Revolution (and most notably by the death of Louis XVI of France). The other source of power is rank. People of good blood aspire to a title, while people with titles aspire to the peerage. The opening section of The Secrets of the Princess Cadignan provides an explanation of why the title of prince is not prevalent nor coveted in France (compared to contemporary Germany or Russia).
Әлеуметтік табыстар
Адамдық комедияда екі жас жігіт басымдық етеді: Люсьен де Рубенпре және Эжен де Растиньяк. Екеуі де талантты, бірақ кедей провинциялық жастар, екеуі де әйелдердің араласуы арқылы қоғамдағы ұлылыққа қол жеткізуге тырысады және екеуі де Вотринмен байланысқа түседі, бірақ тек Растиньяк қана табысқа жетеді, ал Люсьен де Рубенпре өмірін өзімен бірге аяқтайды, Париж түрмесінде. Нәтижедегі айырмашылықты Балзақтың тұқым қуалау туралы көзқарастары түсіндіреді: Растиньяк ақсүйек отбасынан шыққан, ал Рубенпренің анасы ғана ақсүйек отбасынан шыққан (оған әкесінің аты Шардонның орнына анасының тегін пайдалану үшін патшадан рұқсат алу қажет болды). Бұл кемшілік оның анасының өзінен төмен дәрежелі қарапайым адамға үйленіп қана қоймай, күйеуі қайтыс болған кезде өзін асырау үшін жұмыс істегенімен де байланысты. Тағы бір контраст – Эмиль Блонде мен Рауль Натан арасында. Екеуі де көп дағдылы ғылым адамы. Блонде – Аленсон префектісінің заңды емес ұлы, ол зиялы, бірақ жалқау, емделмейтін шешімсіздікке ұшырайтын, партиялық емес, саяси атеист, саяси пікірлер ойынының шебері (Растиньякпен бірге), сол кездегі ең орынды ойға ие. Ол Монкорне ханымға үйленеді және ақырында префект болады. Натан жартылай еврей және екінші дәрежелі ойға ие деп сипатталған. Натан адал емес қаржыгерлердің мақтауына бой алдырып, олардың оны банкротқа дейін жеткізуге дайын екенін түсінбейді. Блонде не болып жатқанын көреді, бірақ Натанды ескертпейді. Бұл жағдай Натанды "кедей жұмысшы қыздың" әдісімен өзін-өзі өлтіруге итермелейді. Содан кейін ол кіріс табу үшін сол кездегі үкіметке (Блонде кеңесімен) сатылады және актриса/куртизан Флоринмен бірге өмір сүруге оралады. Ақырында ол Құрмет легионының крестін қабылдайды (бұрын ол оны сатиралайтын) және тұқым қуалау доктринасын қорғаушы болады.
Two young men dominate the Comédie humaine: Lucien de Rubempré and Eugène de Rastignac. Both are talented but poor youths from the provinces, both attempt to achieve greatness in society through the intercession of women and both come into contact with Vautrin, but only Rastignac succeeds while Lucien de Rubempré ends his life by his own hand in a jail in Paris. The difference in outcome is partly explained by Balzac's views on heredity: Rastignac comes from a noble family, while only Rubempré's mother comes from a noble family (he had to obtain royal permission to use his mother's family name instead of his father's name Chardon). This deficit is compounded by the fact that his mother had not only married a commoner far beneath her in rank, but she had also performed menial labour to support herself when her husband died. Another contrast is between Emile Blondet and Raoul Nathan. Both are multi talented men of letters. Blondet is the natural son of the prefect of Alençon and is described as witty but lazy, incurably hesitant, non partisan, a political atheist, a player of the game of political opinions (along with Rastignac), having the most judicious mind of the day. He marries Madame de Montcornet and eventually becomes a prefect. Nathan is described as half Jewish and possessing a second rate mind. Nathan succumbs to the flattery of unscrupulous financiers and does not see that they are prepared to bankrupt him to achieve their purposes. Blondet sees what is happening but does not enlighten Nathan. The downfall drives Nathan to attempt suicide by the method of "any poor work girl". He then sells out to the government of the day (on Blondet's advice) to secure an income, and returns to living with the actress/courtesan Florine. In the end he accepts the cross of the Legion of Honour (which he formerly satirised) and becomes a defender of the doctrine of heredity.
Аталық
Адамдық комедия аталар мен олардың балалары, сондай-ақ әкелік бейнелер мен олардың ұстаздары арасындағы күрделі эмоционалдық, әлеуметтік және қаржылық қарым-қатынастарды жиі бейнелейді. Бұл қарым-қатынастар метафоралық тұрғыдан ұлттық идеямен (падыша – әке, патша өлтіру), дворяндықпен (қан байланысы, әулеттік есімдер), тарихпен (ата-ананың құпиялары), байлықпен (ата-ананың қорларының бастауы, қорлық ақысы) және көркемдік шығармашылықпен (жазушы немесе суретші – өнер туындысының авторы) байланысты. Ата Горио осы әкелік бейнелердің ең танымал және ең трагикалық тұлғасы болар, бірақ «Ата Горио» романында Эжен де Растиньяк Вотрин мен Тайльфер есімді тағы екі әкелік бейнеге кездеседі, олардың мұраттары мен әдістері әртүрлі әкелік жолдарды анықтайды. Сериалдағы басқа да маңызды әкелер – Евгения Гранденің зорлық-зомбылық көрсетіп, ақша жинауға құмар әкесі және құлдыраған капиталист Сезар Бирото.
The Comédie humaine frequently portrays the complex emotional, social and financial relationships between fathers and their children, and between father figures and their mentors, and these relationships are metaphorically linked as well with issues of nationhood (the king as father, regicide), nobility (bloodlines, family names), history (parental secrets), wealth (the origin of parental fortunes, dowries) and artistic creation (the writer or artist as father of the work of art). Father Goriot is perhaps the most famous — and most tragic — of these father figures, but in Le Père Goriot, Eugène de Rastignac also encounters two other paternal figures, Vautrin and Taillefer, whose aspirations and methods define different paternal paths. Other significant fathers in the series include Eugénie Grandet's abusive and money hoarding father and César Birotteau, the doomed capitalist.
Аналық
Бір шетінде 100% аналық қатысу бар – бұл де Гранвилл әпкелердің (Еваның қызы) кейіннен Феликс де Ванденесс және дю Тилле ханымдарының тәрбиесі арқылы көрсетілгендей. Екінші шетінде 0% аналық қатысу бар – бұл Урсула Мируэттің төрт ер адам тәрбиелегенімен көрсетілген: оның жартылай ағасы (атеист және республикашыл), жергілікті дін қызметкері (әулие), аудандық судья (білімді) және зейнеткер әскер (әлемдік). Балзак идеалды әйел деп санайтыны осы екінші нұсқа екендігіне біз күмәнданбаймыз. Урсула - діншіл және ең ұсақ сезімге де жылап құлап қалуға бейім.
At one end of the scale we have 100% maternal involvement – as depicted by the upbringing of the sisters de Granville (A Daughter of Eve) later Mesdames Felix de Vandenesse and du Tillet. At the other end of the scale we have 0% maternal involvement – as depicted by the upbringing of Ursule Mirouët by four men: her half uncle in law (an atheist and republican), the local priest (saintly), the district judge (learned) and a retired soldier (worldly). We are left in no doubt that it is the second option that produces what Balzac considers to be the ideal woman. Ursula is pious and prone to collapsing in tears at the slightest emotion.
Әйелдер, қоғам және жыныстық қатынас
Comédie humaine-дегі әйелдердің бейнеленуі өте алуан түрлі – романтикалық және бульварлық әдебиеттердің материалдарын қамтиды, сонымен қатар идеалданған әйелдерді (мысалы, «La Peau de chagrin» романындағы Полин сияқты немесе Эжени Гранде), трагедиялық жезөкше Эстер Гобсекті («Splendeurs et misères des courtisanes» романынан), Горионың әлемге адасқан қыздарын және өз сүйіктілеріне жол ашуға көмектесе алатын қоғамдағы басқа да әйелдерді, еркек сипатты және үстемдік танытатын Беттені, сондай-ақ тартымды, бірақ қол жеткізбес махаббат нысандарын (мысалы, «La Peau de chagrin» романындағы Фодора немесе «La fille aux yeux d'or» романының кейіпкері) қамтиды. Соңғы санатқа сонымен қатар бірнеше лесбиянка немесе бисексуалды кейіпкерлер де кіреді.
The representation of women in the Comédie humaine is extremely varied — spanning material from both the romantic and pulp traditions — and includes idealized women (like Pauline in La Peau de chagrin or Eugénie Grandet), the tragic prostitute Esther Gobsek (Splendeurs et misères des courtisanes), the worldly daughters of Goriot and other women in society who can help their lovers advance, the masculine and domineering Cousine Bette, and the alluring and impossible love object (Foedora in La Peau de chagrin or the heroine of La fille aux yeux d'or). The latter category also includes several lesbian or bisexual characters.
Анықтамалар мен ескертулер
Балзак. Адамдық комедия. Пьер Ситрон, ред. Алдын ала сөз: Пьер Жорж Кастекс. Париж: Сейль, 1965 ж. 7 томдық. Рей, Пьер Луис. Адамдық комедия. Жинақ: Туындының профилі. 64-ші нөмір. Париж: Хатьер, 1979 ж.
Balzac. La Comédie humaine. Pierre Citron, ed. Preface by Pierre Georges Castex. Paris: Seuil, 1965. 7 vols. Rey, Pierre Louis. La Comédie humaine. Collection: Profil d'une œuvre. Number 64. Paris: Hatier, 1979.