Кіріспе

Әлеуметтік тәртіпті орнатуға, қатысушыларды бағыттауға және топтар мен қауымдастықтардың мүшелері арасындағы байланысты қамтамасыз етуге қызмет ететін құндылықтар, идеялар, метафоралар, сенімдер және практикалар жүйесі – идеялар жүйесі. Әлеуметтік өкілдік теориясы – әлеуметтік психология және әлеуметтанулық әлеуметтік психология саласындағы теориялық база. Оның әлеуметтік құрылымдау және символдық өзара әрекеттесу сияқты әлеуметтанулық теориялардағы ұқсастықтары бар, сондай-ақ ол кейбір жағынан жаппай келісім мен дискурсивті психологияға жақын.

Шығуы және анықтамасы

Әлеуметтік өкілдік термині алғаш рет 1961 жылы Серж Московичи Францияда психоанализдің қабылдануы мен таралуын зерттеу барысында қолданған. Ол «қоғамның мінез-құлық пен қарым-қатынас жасау мақсатында әлеуметтік объектіні» ұжымдық тұрғыдан әзірлеуі ретінде түсіндіріледі. Бұлар, әрі қарай, «екі қызметті атқаратын құндылықтар, идеялар және тәжірибелер жүйесі» ретінде қарастырылады: біріншіден, жеке адамдарға өздерінің материалдық және әлеуметтік әлемінде бағдарлануға және оны меңгеруге мүмкіндік беретін тәртіп орнату; екіншіден, оларға әлеуметтік алмасу кодын, сондай-ақ олардың әлемінің әртүрлі аспектілерін және жеке және топтық тарихын анық атау және жіктеу кодын ұсыну арқылы қоғам мүшелері арасында қарым-қатынас орнату. Московичи өз зерттеуінде ғылыми теориялардың жалпы санада қалай таралатынын және бұл теориялар қарапайым халықпен талқыланғанда қандай өзгерістерге ұшырайтынын анықтауға тырысты. Осы талдау үшін Московичи екі әлемді ұсынды: ғылыми ережелер мен процедураларға сәйкес жұмыс істейтін және ғылыми білімді тудыратын ғылымның бекітілген әлемі, және жалпы жұртшылықтың жалпы ақыл-ойының мазмұнын құрайтын білім нысандарын әзірлейтін және тарататын әлеуметтік өкілдіктің келісім әлемі. Московичидің пионерлік зерттеуі 1950-ші жылдардағы француз қоғамының үш сегменті – қалалық либералдар, католиктер және коммунистер – психоаналитикалық идеяларға қалай жауап бергенін сипаттайды. Московичи қарым-қатынас процестері, мазмұны және олардың салдары үш әлеуметтік сегментте әртүрлі екенін анықтады. Московичи коммунистік ортаның ерекше қарым-қатынасы ретінде үгіт-насихатты атады, онда қарым-қатынас жүйелі түрде үйлеспеушілік пен қақтығысты баса назарға алып, реттелген. Мұндағы мақсат – жағымсыз стереотиптерді қалыптастыру. Католик сегменті үшін ерекше тән нәрсе – үгіт-насихат, ол дидактикалық және жақсы ұйымдастырылған, бірақ психоанализге жақын католиктердің шағын тобына шектеулі жеңілдіктер жасау және бір мезгілде шіркеудің ортодоксалдығы шегінде қабылдауды шектеу ниетімен. Қалалық либералдық ортада кең таралған нәрсе – тарату, онда қарым-қатынас тек адамдарға жаңа мүмкіндіктер туралы хабарлауға бағытталған, психоанализге қарсылық аз болды. Осылайша, жат және бейтаныс объектінің тудыратын қауіп-қатері жойылады. Объектілеу процесінде абстракт ұғым дерлік нақты нәрсеге айналады. Сондықтан әлеуметтік өкілдіктер әлеуметтік құрылымның процесі де, нәтижесі де ретінде бейнеленеді. Өкілдіктерді тудыратын танымдық әрекетте әлеуметтік өкілдіктер үнемі әлеуметтік шындыққа айналып, үнемі қайта түсіндіріледі, қайта ойланады және қайта ұсынылады. Московичидің әлеуметтік өкілдіктерді теориялық тұрғыдан қарауы Эмиль Дюркгеймнің ұжымдық өкілдіктер туралы ұғымынан шабыт алды. Ұжымдық өкілдіктерден әлеуметтік өкілдіктерге көшуді заманауи қоғамның әлеуметтік жағдайлары тудырды.

Түсіндіру және даму

Әлеуметтік бейнелеуді салыстырмалы түрде тұрақты ұжымдық бейнелеумен теңестіруге болмайды, сондай-ақ оларды жеке, танымдық бейнелеулермен шатастыруға болмайды. Бұл туралы теорияға үлес қосқан бірнеше авторлар айтқан: Джерард Дювен мен Барбара Ллойд әлеуметтенудің микрогенетикалық процестерінде жеке және ұжымдық арасындағы байланыстың маңыздылығын атап өтті, Вольфганг Вагнер әлеуметтік бейнелеулерді құрудағы іс-қимыл мен әлеуметтік өзара әрекеттесудің рөлі туралы теория ұсынды, ал Сандра Йовхелович әлеуметтік бейнелеулерді жеке адам мен қоғам арасындағы, яғни объектілерді, субъектілерді және іс-қимылды байланыстыратын, қоғамдық сферадағы кеңістік ретінде қарастыруды ұсынды. Көптеген авторлар әлеуметтік бейнелеулердің әлеуметтік қақтығыстар мен дау-дамайларға байланысты дамитын, өзгеріп, даму тарихы бар білімнің динамикалық элементтері екендігіне келіседі. Бауэр мен Гаскелл осы көзқарасты үш элементті байланыстыратын формальды моделінде бейнелейді: бейнелеуді ұстаушы субъектілер; бейнеленген объект, іс-қимыл немесе идея; және бейнелеуге мән беретін әлеуметтік топтың жобасы. Бұл тұжырымдама әлеуметтік бейнелеудің «Тоблерон» моделі деп аталады. Московичидің теорияны алғаш ұсынғаннан бері осы салада көптеген жаңалықтар пайда болды. Жан-Клод Абрик және оның әріптестері әлеуметтік бейнелеудің құрылымдық элементтерін зерттеді, нақты сенімдердің маңыздылығы мен тұрақтылығы тұрғысынан негізгі және қосалқы элементтерді ажыратты. Бұл тәсіл «орталық ядролық теория» деп танылды. Денис Жоделе әлеуметтік бейнелеулердің эмоционалдық және символдық аспектілерін, олардың күнделікті практикадағы көрінісін зерттеді, Сади Лахлу әлеуметтік бейнелеулер мен мінез-құлық арасындағы байланысты зерттеді, әсіресе тамақтану бейнелеулері мен тұтынушылық мінез-құлыққа назар аударды. Каролина Ховарт әлеуметтік сәйкестік теориясын әлеуметтік бейнелеу теориясымен байланыстырды, Герард Дювен гендерлік әлеуметтік бейнелеулердің микрогенезіне қатысты даму аспектілерін зерттеді, ал Вольфганг Вагнер дискурсивті процестер, ұжымдық мінез-құлық үлгілері мен әлеуметтік бейнелеулердің құрылымы арасындағы байланысты зерттеді.

Статусы мен таралуы

Ұзақ тарихқа қарамастан, әлеуметтік өкілдік теориясы негізінен еуропалық әлеуметтік психологтардың арасында ғана танымал. Осы теорияның екі классикалық еңбегіне Московичидің Франциядағы психоанализ өкілдіктері туралы жазған маңызды еңбегі кіреді. Дегенмен, теория әлі де толық қалыптасқан доктрина емес, себебі ол әлеуметтік өкілдіктерді зерттеушілер мен басқа да теоретиктер арасында үздіксіз пікірталас пен дау тудырады. АҚШ-та бұл теория осылайша кеңінен танымал емес, себебі Московичидің бастапқы еңбектерінің көп бөлігі француз тілінде жарияланған.