Кіріспе

Швейцария тарихы туралы энциклопедия

Швейцарияның тарихи сөздігі (Dictionnaire historique de la Suisse; DHS) – Швейцария тарихына арналған энциклопедия. Оның мақсаты – Швейцария тарихын энциклопедия түрінде ұсыну, ол қағаз және интернетте елдің үш ұлттық тілінде – неміс, француз және итальян тілдерінде жарияланады. 2014 жылдың соңында толыққан кезде қағаз нұсқасы он үш томдық 36 000-ға жуық мақаладан тұрды. Сонымен қатар, сөздіктің қысқартылған нұсқасы романш тілінде «Lexicon istoric retic» (LIR) деген атаумен жарық көрді және Швейцариядағы рето-роман тіліндегі алғашқы мамандандырылған сөздік болып табылады. Энциклопедия Швейцария гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар академиясы (SAGW/ASSH) мен Швейцария тарихи қоғамының (SGG SHH) қолдауымен құрылған қормен шығарылады және ұлттық ғылыми гранттар есебінен қаржыландырылады.

Тарихи сөздіктердің дәстүрі

Бесінші ғасырда Дибольд Шиллинг ағаның суреттелген жылнамаларынан бастап Швейцарияда көптеген тарихи еңбектер пайда болды: Эгидий Цхудидің «Хроника Гельветика» (1569) шамамен мың құжатты қамтиды, ал 1747 мен 1765 жылдар аралығында Цюрих банкирі және саясаткері Иоганн Якоб Лью жазған «Жалпы гельветикалық, федералды немесе швейцариялық лексикон» атты энциклопедиялық сөздіктің жиырма томы жарық көрді. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында жарық көрген соңғы швейцариялық тарихи сөздік – «Швейцарияның тарихи және биографиялық сөздігі» (DHBS) болды, ол 1921 мен 1934 жылдар аралығында жеті томдық болып басылды. Нейшательден шыққан fr редакторы болған бұл сөздік, авторлардың жеткіліксіз бақылауда болғандығына және жобаға тартылған кантондық архившілердің көптеп жұмыс істегеніне байланысты қаржылық сәтсіздікке ұшырады. Алайда, 1980-жылдардың басында екі баспагер бұл идеяны қолдады, ал 1983 жылы Швейцарияның гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар академиясы (ASSH) Фрибург университетінен және Лозанна университетінен екі профессорды тағайындады. Олар Люцерн кантонының архивисімен бірге DHS жобасын бастады.

1987 жылы Федералдық жиналыс 1991 жылы Швейцария Конфедерациясының 700 жылдығын тойлау аясында және «Швейцария лексиконы» (алты томдық) сияқты бірнеше тарихи немесе тарихнамалық басылымдармен қатар жобаны іске қосу үшін қаражатты бекітті. Келесі жылы «Швейцария тарихи сөздігі» қоры құрылды, оның мақсаты – соңғы тарихи зерттеулерді көрсететін, бірақ кең аудиторияға қолжетімді болатын көп томдық тарихи сөздікті жариялау, сондай-ақ осы сөздікті электрондық деректер базасы түрінде шығару еді.

Онлайн нұсқасы

1998 жылдың 4 қыркүйегінде онлайн-басылымның алғашқы 8000 мақаласы (үш томға тең) үш тілде Берндегі БАҚ өкілдеріне таныстырылды. Бұл тегін іске қосылғанға дейін 1997 жылдың тамызында тек Қор қызметкерлерінің ғана қолжеткізе алатын онлайн-прототип құрылды. Бұл онлайн-прототиптің сәттілігі соншалық болды, 1997 жылдың күзінде Қор кеңесі жоспарланғандай 1998 жылы бірінші томды жарияламауға, басылымдардың ретін өзгертуге және бірінші кітапты басып шығарудан бұрын веб-сайтты іске қосуға шешім қабылдады. Бұл шешім сонымен қатар, бұрын жазылған мақалаларды әліпбилік тәртіпке келтірмей, жылдамдатылған тәртіппен қолжетімді етуге мүмкіндік берді. Веб-сайт іске қосылғаннан кейін энциклопедияның қағаздық нұсқасы үзелісін қайта бастады. 1999 жылдың 14 маусымында жобаға қатысқан үш баспагердің екеуі редакциялық бағытын өзгертуіне байланысты кеткеніне өтеу ретінде Schwabe баспасымен жаңа келісімшартқа қол қойылды. Бұл ынтымақтастық туралы хабар және Федералдық кеңестен алғашқы он томды басып шығаруға кеткен шығындарды жабу үшін бөлінген 500 000 франк көмек, қағаздық нұсқасы онлайн-басылымға қарағанда екінші орында қалады деген сынға қарамастан, бірінші томның 2002 жылы жарық көруіне мүмкіндік берді. Соңында, 2002 жылдың 31 қазанында жоспарланған он екі томдық кітаптың бірінші томы Швейцарияның Ұлттық кітапханасында өткен салтанатты шарада неміс ("Historisches Lexikon der Schweiz", Schwabe баспасы), француз (Gilles Attinger баспасы) және итальян ("Dizionario storico della Svizzera", Armando Dadò баспасы) тілдерінде ресми түрде таныстырылды. Шараны Қор төрағасы Жан Гинанд және Мәдениет федералды кеңесшісі Рут Дрейфус басқарды. Келесі томдар жылына бір рет, әр күзде жарық көреді.

Лексикон тарихи ретик

Сөздіктің қысқартылған басылымы рето-романш тілінде "Лексикон Исторический Ретик" (LIR) деген атпен жарық көрді, бұл Рето-Роман Швейцариясының алғашқы мамандырылған сөздігі. Баспа сөздікке аймақтық өмірбаян, жерлер және оқиғалар туралы 3200 мақала кіреді; бірінші том 2010 жылдың соңында, екіншісі 2012 жылы жарық көрді.

e LIR сайты 2004 жылдан бері онлайн режимінде жұмыс істеп келеді. Сайттың жауапты тұлғаларының сөзіне сәйкес, бұл редакциялық жұмыстар тікелей Интернетте жүргізілетін әлемдегі алғашқы сөздік. 2017 жылдың 1 қаңтарында DHS қоры өз жұмысын аяқтады және эстафетаны ASSH-ке тапсырды.

Редакция таңдаулары

DHS мазмұны қазіргі Швейцарияның барлық тарихи кезеңдерін қамтиды, бірақ қолжетімді тарихи материалдарға байланысты, кейбір кезеңдерге көбірек мән беріледі: мысалы, мақалалардың 10% палеолиттен ерте ортаға дейінгі кезеңді, ал 20% Бірінші дүниежүзілік соғыстан XX ғасырдың соңына дейінгі кезеңді қамтиды. Бірінші мақаланы жазу алдында, бұрыннан анықталған критерийлер негізінде жазбалардың толық тізімі белгіленді. 36 000 мақаланың көлемі белгілі бір шектеуге бағынбайды және тақырыбына қарай бірнеше жолдан бірнеше бетке дейін өзгереді. Он үш томдық мақалалар мұражайлар, графикалық кабинеттер мен мұрағаттардан алынған тарихи суреттермен безендірілген, оларға түсіндірмелер, карталар және кестелер қоса берілген. Бұл суреттерді Пьер Чессекс (көркем өнер тарихшысы) және Вернер Бошард 1990 жылдан 2014 жылға дейін жинап, түсіндірмелер жазған. Суреттер электрондық DHS-те көшірілген. Мақалаларды жазу, жазбалар тізімін енгізу және жобаны басқару процесінде компьютерлік қолдау кеңінен пайдаланылды. 1992 жылдан бастап мәтіндер Стандартталған жалпылама таңбалау тіліне (SGML) сәйкес форматта енгізілді. Бұл веб-беттерде қолданылатын HTML форматына автоматты түрде түрлендіруге мүмкіндік берді.