Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Армян суретшісі (1210–1270)
Armenian artist (1210 1270)
Торос Рослин (1210–1270 жж.) – жоғары орта ғасырлардағы ең белгілі армян қолжазбаларын безендіруші. Рослин батыс еуропалық өнер туралы біліміне сүйене отырып, иконографиясында кең көлемде сюжеттік мазмұнды енгізді, сонымен қатар оның алдыңғылары қалыптастырған дәстүрлерді жалғастырды. Ол сонымен қатар патшалық портреттер жанрын қайта жаңғыртты, оның қолжазбаларында алғашқы Киликия патшалық портреттері табылды. Оның стиліне түстердің нәзіктігі, фигуралар мен киімдерін классикалық тұрғыдан бейнелеу, сызықтың әсемдігі және жаңашыл иконография тән. Оның иллюстрацияларындағы адамдар әртүрлі эмоционалдық күйлерді көрсететін, өмірге толы бейнеленген. Рослиннің суреттері көбінесе қолжазба бетінің барлық аумағын жабады, кейде оның бір бөлігін ғана алып, ал кейде безендіру ансамблімен үйлесімде мәтінге енгізіледі.
Toros Roslin (, ); c. 1210–1270) was the most prominent Armenian manuscript illuminator in the High Middle Ages. Roslin introduced a wider range of narrative in his iconography based on his knowledge of western European art while continuing the conventions established by his predecessors. In addition he revived the genre of royal portraits, the first Cilician royal portraits having been found in his manuscripts. His style is characterized by a delicacy of color, classical treatment of figures and their garments, an elegance of line, and an innovative iconography. The human figures in his illustrations are rendered full of life, representing different emotional states. Roslin's illustrations often occupy the entire surface of the manuscript page and at times only parts of it, in other cases they are incorporated in the texts in harmony with the ensemble of the decoration.
Өмірбаян
Торос Рослиннің өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Ол 1151 жылы патриархаттық орын ауысқан Киликия әрмен патшалығындағы Хромкла скрипторийінде жұмыс істеді. Рослиннің қолжазбаларындағы колофондар ғалымдарға оның өмір сүрген ортасын ішінара қайта құруға мүмкіндік береді. Осы колофондарда Рослин өз заманының фактілері мен оқиғаларын сақтап қалған дерекші ретінде көрінеді. 1256 жылғы ең ерте сақталған қолжазбасында Рослин өзін «Рослин атымен белгілі Торос» деп таныстырды. Орта ғасырларда тек ақсүйек армяндар ғана тегіне ие болған, бірақ Рослиннің тегі әрмен ақсүйек отбасыларының арасында табылмайды. Рослин армяндар мен франктардың (Католик Батыс Еуропадан шыққан кез келген адам) арасындағы, көбінесе ақсүйектерде, бірақ қарапайым халық арасында да кездесетін некелердің нәтижесі болуы мүмкін. Синклер армян әйелге үйленді (принц 1236 жылы дүниеге келді) және 1262 жылғы суретте ханзада мен оның әйелі Керан Лампрон бейнеленген. Рослиннің аты 1286 жылдан кейінгі ешбір қолжазбада кездеспейді, сондықтан ол 1270 жылдары қайтыс болған болуы мүмкін. Оның замандастары мен шәкірттері ешбір еңбектерінде оған сілтеме жасамайды, ал келесі ғасырларда оның есімі тек бір рет айтылады. 17 ғасырдың соңында Себастеде жұмыс істеген Микаил атты жазушы өз монастырында 1262 жылы «танымал жазушы Рослин» салған, кейіннен көшіріп алған Інжілді тапты.
Little is known about Toros Roslin's life. He worked at the scriptorium of Hromkla in the Armenian Kingdom of Cilicia where the patriarchal see was transferred to in 1151. The colophons in Roslin's manuscripts permit scholars to partially reconstruct the world in which he lived in. In these colophons Roslin appears as a chronicler, who preserved facts and events of his time. In his earliest surviving manuscript the Zeytun Gospel of 1256, Roslin signed his name as "Toros surnamed Roslin". Only Armenians of noble origin had a surname in the Middle Ages; however, the surname of Roslin does not figure among the noble Armenian families. Roslin may have been an offspring of one of the marriages common between Armenians and Franks (any person originating in Catholic western Europe) that were frequent among the nobility but occurred among the lower classes as well. Sinclair married an Armenian. (the prince was born in 1236) and the second in 1262 showing the prince with his bride Keran of Lampron. Roslin's name isn't seen on any manuscript dated after 1286 and he most likely died in the 1270s. None of Roslin's contemporaries or his pupils refer to him in their work and in the following centuries, his name is only mentioned once when the scribe Mikayel working in Sebastea in the late 17th century found in his monastery a gospel book illustrated in 1262 by the "famous scribe Roslin" which he later copied.
Торос Рослиннің қолы
Рослиннің қолтаңбасы бар жеті қолжазба сақталған, олар 1256 және 1268 жылдар аралығында жасалған, олардың бесеуі Рослиннің көшірмесі және суреттері. Олардың төртеуі Иерусалимдегі Армян Патриархатының меншігінде, ол Сент-Джеймс соборында орналасқан. Олардың ішінде 1260 жылғы «Ізгі хабар» (MS No. 251), Католикос Константин I үшін көшірілген. 1262 жылғы Евангелие (MS No. 2660) князь Левонның тапсырысымен, патша Хетумы (I, 1226–1270) тұсында, Систе жазушы Аветис көшіріп, Рослин Хромклада суреттеген, ал Аракель Хназанденц байланыстырған. 1265 жылғы Евангелие (MS No. 1965) Константин Лампронның қызы, Леди Керан үшін көшірілді, ол күйеуі Джеффри, Сервандакардың иегері қайтыс болғаннан кейін, әлемден қол үзді. Маштоц (MS No. 2027) 1266 жылы Хромкла епископы Вартан тапсырған, бұрын 1262 жылы Систе Рослинмен бірлесіп жұмыс істеген Аветис көшіріп, Рослин Хромклада сурет салған. 1256 жылғы Зейтун Ізгі хабары (MS 10450), Католикос Константин I үшін көшірілген {сілтемеге қараңыз} және 1268 жылғы Малатия Ізгі хабары (MS No. 10675) Еревандағы Маштоц Көне Қолжазбалар институтында сақталады. Қолжазба (бұрынғы MS No. 3627) Иерусалим патриархы Егише Дердерианның Католикос Вазген I-ге сыйлық ретінде табыс етілді. Католикос өз кезегінде қолжазбаны институтқа тапсырды. Қолжазба Католикос Константин I жас ханзада және болашақ патша Хетумға сыйлық ретінде тапсырылған. Қолжазбаның колофонында Рослин Мамлюк сұлтаны Бейбарстың Антиохия княздығын қатыгездікпен тонауын былайша сипаттайды: «Осы кезде үлкен Антиохия Мысырдың зұлым патшасы тарапынан басып алынды, көптеген адамдар өлтірілді және оның тұтқындары болды, сондай-ақ ондағы қасиетті және әйгілі ғибадатханалар, Құдайдың үйлері үшін қайғы тудырды; отпен жойылғандардың әдемілігінің кереметі сөзбен жеткізуге келмейтіндей».
Seven manuscripts have been preserved that bear the signature of Roslin, they are made between 1256 and 1268 five of which are copied and illustrated by Roslin. Of these four are owned by the Armenian Patriarchate of Jerusalem located in the Cathedral of St. James. These include the Gospel of 1260 (MS No. 251) copied for Catholicos Constantine I. The Gospel of 1262 (MS No. 2660) was commissioned by Prince Levon, during the reign of King Het’um (I, 1226 to 1270), copied at Sis by the scribe Avetis, illustrated by Roslin at Hromkla and bound by Arakel Hnazandents. The Gospel of 1265 (MS No. 1965) was copied for the daughter of Constantine of Lampron, lady Keran who after the death of her husband Geoffrey, lord of Servandakar, retired from the world. Mashtots (MS No. 2027) was commissioned in 1266 by bishop Vartan of Hromkla, copied by Avetis who had previously collaborated with Roslin in 1262 at Sis and illustrated by Roslin at Hromkla. The Zeytun Gospels of 1256 (MS. 10450), copied for Catholicos Constantine I {See link}and the Malatia Gospel of 1268 (MS No. 10675) are located at the Mashtots Institute of Ancient Manuscripts in Yerevan. The manuscript (formerly MS No. 3627) was presented to Catholicos Vazgen I as a gift by Archbishop Yeghishe Derderian, patriarch of Jerusalem. The Catholicos in turn gave the manuscript to the institute. The manuscript was commissioned by Catholicos Constantine I as a present for the young prince and future king Hethum. In the colophons of the manuscript Roslin describes the brutal sack of the Principality of Antioch by the Mamluk Sultan Baibars: " at this time great Antioch was captured by the wicked king of Egypt, and many were killed and became his prisoners, and a cause of anguish to the holy and famous temples, houses of God, which are in it; the wonderful elegance of the beauty of those which were destroyed by fire is beyond the power of words."
Канондық үстелдер мен әшекейлер
Рослиннің канондық үстелдердің орнамаларына қатысты басты жаңалығы – бюст портреттерін қосу болып табылады. 1262 жылғы Евангелиеде (MS No. 2660) Евсевий мен Карпиан Евсевий хатының сыртқы жиегінде тұрған толық тұлғалар түрінде бейнеленген. Рослин Дәуіт, Мұса және Жақия сияқты пайғамбарларды да көрсеткен. Бұл жүйе канондық үстелдерді безендіру үшін өте ерекше еді, себебі пайғамбарлардың портреттері 6-шы ғасырға жататын Сириялық Раббула Ілхабарларында канондық үстелдердің жанында бейнеленгенімен, олардың Ілхабарлармен байланысы олардың мессиандық болжамдарының тікелей цитаталары арқылы нақтыланбаған. Қанатты сфинкстер мен сиреналардың дәстүрлі тізіміне жаңа зооморфты жаратылыстар, сондай-ақ гүл шоқтарын ұстаған иттің немесе ешкінің басы бар адамдар, түрлі төрт аяқты жануарлар мен құстар да қосылған.
The principal innovation of Roslin in regards to ornaments within canon tables is the addition of bust portraits. In the Gospel of 1262 (MS No. 2660), Eusebius and Carpianus are represented as full figures standing in the outer margins of the Letter of Eusebius. Roslin also represented prophets such as David, Moses and John the Baptist. This system was highly unusual for canon table decoration, for although portraits of prophets had been represented next to canon tables as early as the 6th century Syriac Rabbula Gospels, their relationship to the gospels was not made explicit through the quotation of their messianic prophecies. New zoomorphic creatures are also added to the usual repertoire of winged sphinxes and sirens such as dog or goat headed men carrying branches of flowers along with various quadrupeds and birds.
Атаулар
Кейде Рослиннің туындысы саналған, колофоны жоқ XIII ғасырға жататын бірнеше қолжазбалар кездеседі. Ереванда сақталған, бүлінген басқа бір қолжазба, MS 5458, көбінесе Рослинге жатқызылады. 14-ғасырдың соңында немесе 15-ғасырдың басында Васпураканда Иоанн Ізгі хабарынан 38 парақ қолжазбаға қосылған. Ескі қолжазбаның қалдықтарын сақтап қалған дін қызметкері Ованнес, ескі қолжазбаның "құдайсыздың қолына түскен қой секілді" "сенімсіздерге" берілгенін көріп, қатты күйзелгенін және оны "ішінде жазылған патшалық естелік жоғалмасын" үшін жаңартқанын айтады. "Патшалық естелік" деп аталатын түпнұсқа колофонның бір бөлігі, қолжазбаның 1266 жылы Хромкла епископтығында патша Хетум үшін жазылғанын көрсетеді. Ұнциал әріптері MS 539-ға ұқсас, ал екі қолжазба да бірдей шеттік әшекейлермен безендірілген. Рослин мен оның көмекшілеріне жатқызылатын тағы бір қолжазба – MS 32.18, қазіргі уақытта Вашингтондағы Freer Art Gallery-де сақтаулы. Колофондар жоғалған, бірақ демеушінің аты, ханзада Васак (патша Хетум I-нің інісі) 52-беттегі шеттік медальонда: "Тәңір барон Васакты иелік етсін" деп жазылған, ал Лазардың қайта тірілуінің айналасындағы шеңбердің жоғарғы жағында: "Тәңір, осы қасиетті Ізгі хабардың иесі, құлың Васаққа рақым етсін" деп жазылған. Ұнциал әріптері мен әшекейлер MS 539 және MS 5458 үлгілерімен сәйкес келеді. Ханзада Васак 1268 жылы ағасының жіберуімен, Мари шайқасында тұтқынға алынған ханзада Левон мен мыңдаған басқа да тұтқындарды босату үшін құны төлеуге Каирге барды. Олар 1268 жылдың 24 маусымында үйлеріне оралды. Осы кезде Рослин MS 10675-тің көшірмесі мен иллюстрациясын аяқтаған еді, ал оның бас демеушісі, Католикос Константин I қайтыс болғандықтан, Рослин ханзада Васақ сияқты басқа демеуші үшін жұмыс істеуге мүмкіндік алды, себебі ханзада Васақтың тойлауға себебі болған.
Several contemporary manuscripts from the 13th century, devoid of colophons have sometimes been attributed to Roslin. Another mutilated manuscript, MS 5458 located in Yerevan is often assigned to Roslin. Thirty eight vellum leaves from the Gospel of John have been incorporated into the manuscript in the late 14th or early 15th century in Vaspurakan. The priest Hovhannes who salvaged the remains of the old manuscript reports in one of the colophons that he had suffered seeing the old manuscript fall into the hands of the "infidels" like "a lamb delivered to wolves" and that he renovated it so that the "royal memorial written in it might not be lost". Part of the original colophons, the "royal memorial" reports that the manuscript was written in the see of Hromkla in 1266 for the king Hethum. The uncials are identical to that of MS 539 and similar marginal ornaments adorn both. Yet another manuscript attributed to Roslin and his assistants is MS 32.18 currently located at the Freer Gallery of Art in Washington, D. C. The colophons are lost but the name of the sponsor, Prince Vassak (brother of king Hethum I) is written on the marginal medallion on page 52: "Lord bless the baron Vassak" and again on the upper band of the frame around the Raising of Lazarus: "Lord have mercy on Vassak, Thy servant, the owner of this, Thy holy Gospel". The uncials and the ornaments match those of MS 539 and MS 5458. Prince Vassak was sent to Cairo by his brother in 1268 to pay ransom and obtain the release of prince Levon and thousands of other hostages captured after the disastrous Battle of Mari. They returned home on June 24, 1268. At this time Roslin had already completed the copy and illustrations of MS 10675 and his chief patron, Catholicos Constantine I having died, Roslin would have been free to work for another patron such as prince Vassak who had a reason to celebrate.
Иконография
Рослиннің тума тақырыбындағы түрлі миниатюраларының ішінде 1260 жылғы Ізгі хабардың тума сахнасы (MS No. 251) ең ерекше болып тұрады. Мария және Бала тақтада отырған күйде бейнеленген. Тақтаның төменгі бұрышында Матай Евангелистің суреті кері пропорционалды байланыста көрсетілген. Екі сахнаның үйлесімі алғаш рет Константинопольде Комнен дәуірінде жасалып, кейін Рослин оны қайта қарастырған. Бұл композицияның тағы бір ерекшелігі – жоғарғы оң жақ бұрышта, аянды Евангелияларда пайғамбарларды сүйемелдеген сарбаздар ретінде айтылған қасиеттілердің күзетшілері монғолдар түрінде бейнеленген. Көркемсурет тарихшысы Сирарпи Дер Нерсесянның пікірінше, Рослин «қасиеттілердің Шығыстан келгенін ескере отырып, күзетшілерді оған ең жақсы таныс Шығыс халықтарының, атап айтқанда Киликия патшасы [Хетум I] одақтасы болған монғолдардың сыртқы келбетімен және киімдерімен көрсеткен».
Among Roslin's various miniatures on the theme of the Nativity, the Nativity scene of the Gospel of 1260 (MS No. 251) stands out the most. Mary and the Child are presented seated on the throne near a grotto combined with in the lower angle with the portrait of Matthew the Evangelist, in reverse proportional correlation. The combination of the two scenes was originally developed in Constantinople during the Comnenian era and reinterpreted by Roslin. Another unique attribute of this composition is seen in the top right corner where the bodyguards of the Magi, who are mentioned in apocryphal gospel accounts as soldiers who accompanied the Magi, are represented as Mongols. Art historian Sirarpie Der Nersessian suggests that Roslin, "bearing in mind that the Magi came from the East, has represented the bodyguards with the facial type and costume of the Oriental peoples best known to him, namely the Mongols, the allies of king of Cilicia [Hethum I]."
Мұра
Сирарпие Дер Нерсессиан өзінің өмірінен кейін жарық көрген ең маңызды еңбегі «Арменияның Киликия Корольдігіндегі миниатюралық сурет салу» кітабының ең ұзақ тарауын Торос Рослинге арнады, оның шығармаларын ол жылдар бойы зерттеген. Ол осы тарауда: «Рослиннің артық күш салмай, терең сезімді жеткізу қабілеті» деп ерекше атап көрсетті, ал Рослиннің бір көрінісін сипаттағанда: «Композициялық шешім, әрбір тұлғаның нәзік бейнеленуі және түстердің үйлесімділігі Рослиннің жұмысын ең жақсы жағынан көрсетеді, оның көркемдік деңгейі сапасы жағынан ең тамаша Византия миниатюраларымен тең келеді» деді. 1967 жылы Матенадаран кіреберісінің алдына 3,4 метр биіктіктегі, базальттан жасалған Торос Рослиннің мүсіні орнатылды. Мүсіннің жобасын Марк Григорян жасап, оны Аршам Шахинян мүсіндеп шығарды. 1981 жылы Ливанның Бейрут қаласында Хамазқайн Армян білім беру және мәдени қауымдастығы Торос Рослиннің атымен көркемсурет академиясын құрды.
Sirarpie Der Nersessian devoted the longest chapter in her posthumously published magnum opus Miniature Painting in the Armenian Kingdom of Cilicia to Toros Roslin whose work she had researched for years. In the chapter she underlines: "Roslin's ability to convey deep emotion without undue emphasis," and in describing one of Roslin's scenes she extols: "The compositional design, the delicate modeling of the individual figures, and the subtle color harmonies show Roslin’s work at its best, equaling in artistic quality some of the finest Byzantine miniatures." A 3.4 meter high statue of Toros Roslin made of basalt was erected in 1967 in front of the entrance of Matenadaran. The statue was designed by Mark Grigoryan and sculpted by Arsham Shahinyan. A fine arts academy named after Toros Roslin was founded in 1981 by the Hamazkayin Armenian Educational and Cultural Association in Beirut, Lebanon.