Кіріспе

Қытай Республикасында (Тайвань) цензура.

Тайваньда цензура 1987 жылы мемлекет авторитаризмнен бас тартқаннан кейін күрт жеңілдетілді. Осы уақыттан бері, бұқаралық ақпарат құралдарына саяси оппозицияны таратуға мүмкіндік берілді. Бүгінде цензураның негізгі назарында – қорлау және жала жабу, Қытаймен қарым-қатынастар және ұлттық қауіпсіздік мәселелері тұр.

Жапон дәуірі

1936 жылы жапон билігі Ли Шицзяоның «Жатып жатқан әйел бейнесі» (橫臥裸婦) суретін әдепсіздікке байланысты Тайян өнер көрмесінде көрсетуге тыйым салды. Бұл тайвандық өнер қауымдастығының кеңінен наразылығын туғызды, себебі жапон және тайвандық музейлерде батыс суретшілерінің ұқсас туындылары сақталған еді.

Қытай Республикасы кезеңі

1941 жылы Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде Джон Гюнтердің "Азияның ішінде" кітабының екінші томы Қытай үкіметі тарапынан тыйым салынды және цензураланды. 1945 жылы Тайвань Гоминьдан басқаратын Қытай Республикасына (ҚР) Жапониядан берілгеннен кейін және 38 жылдық әскери жағдай кезеңі басталғаннан соң, ҚР авторитарлық мемлекет ретінде бұқаралық ақпарат құралдарын қатаң бақылауға алды. Гоминьданнан өзге партиялар, мысалы, Қытай Жастар партиясы және Қытай Демократиялық Социалистік партиясы, сондай-ақ демократияны немесе Тайвань тәуелсіздігін жақтаған бұқаралық ақпарат құралдарына тыйым салынды. Тайваньның танымал саяси белсендісі, ұлтшыл және зиялы Ли Аоның 96-дан астам кітабы сатуға тыйым салынды. Жазушы Бо Ян басшы Чан Кай Шекке сын ретінде қабылданған Popeye мультфильмін аударғаны үшін сегіз жылға бас бостандығынан айырылды. Тайвань тіліндегі бұқаралық ақпарат құралдарына да тыйым салынды, ал мектепте тайвань тілінде сөйлейтін балаларға дене жазасы берілді. 1992 жылы бүлікшіл сөздерге қарсы қылмыстық актілерді қайта қарау саяси қарсыластарды қуғындауды тоқтатты. Музыкант Вэнь Ся КМТ билігінің 100-ден астам әнін тыйым салғаны үшін "тыйым салынған әндердің патшасы" деп танылды.

Демократиядан кейінгі кезең

Тайвань аймағына қатысты цензура заңдары күшінде, бірақ бұрынғыдай қатаң түрде қолданылмайды. Цензураның негізгі салалары, немесе айтылатын цензура, саясат, Қытаймен қарым-қатынастар және ұлттық қауіпсіздік салаларында кездеседі. Цензураның басты органдары – Ұлттық коммуникация комиссиясы (ҰКК) және бұрынғы Үкіметтік ақпарат басқармасы (ҮАБ). Гоминьдан кезеңінде партиялық меншік арқылы үкіметтің бұқаралық ақпарат құралдарына жасаған бақылауының бұрыңғы түсініксіздігі Демократиялық прогрессивті партияның үнемі көрсеткен қысымымен Гоминьданның мұндай активтерден бас тартуы арқылы шешілді.

Тайваньдағы саяси цензура

Сайлау және саясатты реттейтін заңдар саяси материалдарды жариялау мен таратуды шектейді. Мысалы, 2005 жылғы жергілікті сайлауда кандидаттарды күлдіретін видеолары бар дискілер Сайлау және қайта шақыру туралы заңға сәйкес тәркіленді. Коммунизмді насихаттауға тыйым салатын заңдар 2011 жылы күштен шығарылды. Мысалы, Тайвань Коммунистік партиясы 2008 жылы саяси партия ретінде тіркелді және Тайваньдағы 141-ші тіркелген партия атанды. Үкімет тарапынан жағымсыз бұқаралық ақпарат құралдарына цензура салу үшін жасырын әрекеттер де жасалды. 2006 жылы Демократиялық прогрессивті партияның (ДПП) басшылығымен тәуелсіз Ұлттық коммуникациялар комиссиясы (ҰКК) кейбір телеарналардың эфир тарату лицензияларын жаңартудан бас тартты, олардың эфир тарату стандарттарына сәйкес келмейтінін мәлімдеді.

Тайваньдағы жарияланымдарға цензура

Әскери жағдай кезеңінде үкіметке ара-тура сын айтқан, сондай-ақ сапалы жаңалықтар жариялаған жалғыз газет – "Тәуелсіздік кешкі поштасы" болды. Бұл басылым әскери жағдай жойылғаннан кейін төрт ай өткен соң, үкімет қарсылығына қарамастан, Қытайға журналистерді алғашқы болып жіберді. 1988 жылға дейін билік оған таңертеңгі басылымдарды шығаруға рұқсат бермей, оның табыс табу мүмкіндігін шектеді.

Транс-келістік қатынастар

Қытай мен Қытай Халық Республикасына қатысты ашық және жасырын цензура қолданылуы белсенді дау-дамайдың тақырыбы болып табылады. Мысалы, Phoenix TV сияқты ҚХР-ны қолдайтын немесе бірігуді жақтаған редакциялық бағыт ұстанатын деп есептелген спутниктік арналарға Тайваньдағы ДПП үкіметі қонуға рұқсат бермеді. Сол сияқты, ҚХР үкіметі бақылап отырған Синьхуа ақпарат агенттігі мен "Халық күні" газетінің тілшілік бюролары да ДПП үкіметі тарапынан жабылды. Бұл саясат 2008 жылы Гоминьдан сайлауда жеңіске жеткеннен кейін өзгертілді.

Тайваньдағы интернет-цензура

Тайваньның Ақпараттық индустрия институты (ТИИ) жүргізген сауалнамаға сәйкес, 2011 жылдың соңында үй шаруашылықтарының 81,8%-ы Интернетке қолжетімділікке ие болды. Конституцияда сөз және баспасөз бостандығы қарастырылған, ал билік органдары бұл құқықтарды іс жүзінде құрметтейді. Тәуелсіз баспасөз, тиімді сот жүйесі және жұмыс істейтін демократиялық саяси жүйе сөз және баспасөз бостандығын қорғау үшін бірігіп жұмыс істейді. Интернетке қол жеткізуге ресми шектеулер жоқ, сондай-ақ билік органдары сот бақылауынсыз электрондық поштаны немесе интернет чаттарын бақылайды деген сенімді хабарламалар да жоқ.

Тайваньдағы цензураның болашағы

Тайваньда 2006 жылдан бері цензураны жүзеге жасайтын орган – Ұлттық коммуникациялар комиссиясы (ҰКК). 2006 жылғы 26 маусымдағы хабарларға сәйкес, Қытай Республикасының Бас судьялар кеңесінің қарауы нәтижесінде Ұлттық коммуникациялар комиссиясының ұйымдастырылуы туралы заңның бір бөлігі (мысалы, 4-бап) конституцияға қайшы екені анықталды және 2008 жылғы 31 желтоқсаннан бастап бұл заң ережесі күшін жойды.