Кіріспе

Оңтүстік тутчондар – Канаданың оңтүстік Юкон аймағында тұратын, Атабаска тілдер тобына жататын этнолингвистикалық топтың ежелгі халықтары. Оңтүстік тутчон тілі – дәстүрлі түрде Оңтүстік тутчон халқы қолданатын, Атабаска тілдер отбасының бір бөлігі. Кейбір тіл білімі мамандары Солтүстік және Оңтүстік тутчон тілдері ерекше және бөлек тілдер екенін айтады. Оңтүстік тутчон елді мекендері мен қауымдастықтарына мыналар кіреді:
Шампан және Айшихик елді мекендері (Хейнс-Джанкшн, Шампан және Айшихик, Юкон); Шампан және Айшихик мүшелерінің көп бөлігі Уайтхорсте тұрады. Та’ан Квачаан Кеңесі (Уайтхорс, Юкон және Лаберж көлі) (Та’ан Квачанан – «Лаберж көлі халқы», себебі олар оны Таа’ан Мэн деп атаған).
Клуан елді мекені (Бурваш-Лэндинг, Юкон) (Лү’ан Мэн Ку Дэн немесе Лү’ан Мун Ку Дэн – «Клуан көлі халқы», Клуан көлі маңындағы жерлерін білдіреді). Уайтхорстағы Кванлин Дүн елді мекенінің (Kwänlin Dän kwächʼn – «Ақ жылқы халқы», бұрын Ақ жылқы үнді тайпасы) көптеген азаматтары Оңтүстік тутчон тегінен шыққан; олардың аты Юкон өзенінің Майлз каньонының базальттарынан басталып, Ақ жылқы шатқалына дейінгі бөлігіне сілтеме жасайды, осы жерді олардың ата-бабалары Кванлин деп атаған, яғни «каньон арқылы ағатын су», ал «халық» деген мағынаны білдіретін Оңтүстік тутчон сөзі Dän немесе Dün осы елді мекеннің атында KDFN ретінде қолданылады.

Оңтүстік тутчон тілі

Кейіннен Кэтерин Макклеллан атымен белгіленген Оңтүстік Тутчон халқы – Канаданың Оңтүстік Юкон аймағының Атабаска тілдерінде сөйлейтін жергілікті халқы. Бүгінде Оңтүстік Тутчон тілі көбінесе "Dän'ke" деп аталады, бұл "біздің жолымыз" немесе "Dän k'e kwänje" дегенді білдіреді, бұл Атабаска тілінде "біздің сөйлеу жолымыз" деген мағынаны береді. Бұл аумақ Юконның оңтүстік-батысына дейін созылып жатыр, және Юконның басқа жергілікті топтарымен шектесетін аймақтарға байланысты даулы мәселелер туындайды. Макклеллан Тутчон тілін екі топқа – Оңтүстік және Солтүстік Тутчон деп бөлді. Тілдер өте жақын, бірақ әртүрлі диалекттерде айырмашылықтары бар. Содан бері сөйлейтін адамдардың саны бірнеше жүзден асты. 2004 жылғы мәліметтер бойынша, Оңтүстік Тутчон тілін ана тілі ретінде сөйлейтін адамдардың саны 404 болса, ал тілді қандай да бір деңгейде білетін адамдардың жалпы саны 645 адамды құрады.

Қайта жаңғырту жұмыстары

Оңтүстік тутчон тілі – 100-ден аз сөйлейтін, құрып бара жатқан тіл. Сөйлейтін адамдардың азаюымен күресу үшін жандандыру жұмыстары жүргізілуде. Бұл Юкон аймағындағы тілді көрсету мақсатында қойылған белгілерді қамтиды. Басқа жандандыру шараларының ішінде Шампан және Айшихик дәстүрлі аумағында сөйлейтін адамдар санын арттыруға бағытталған ересектерге арналған тереңдетілген оқу бағдарламасы бар. 2015 жылы Шампан және Айшихик тайпалары Оңтүстік тутчон тілі мен мәдениетіне арналған алғашқы «Да Ку Нэн Ц'тхет» («Біздің үй жерді оятуда») би фестивалін ұйымдастырды. Бұл фестиваль «Біздің үй» деген мағына беретін «Да Ку» мәдени орталығында өтті. Жандандыру жұмыстарына аумақтағы мектеп бағдарламалары, сондай-ақ Юконның Хайнс-Джанкшн қаласындағы тілдік орталық та кірді. Юконның жергілікті тілдер орталығы көптеген жандандыру жұмыстарында маңызды рөл атқарды, өйткені ол жергілікті мұғалімдерді даярлау бағдарламаларын және оқу материалдарын жасады.