Кіріспе
Шотландияның солтүстігіндегі архипелаг Оркни аралдарында адамдар шамамен 8800 жыл бойы өмір сүрген: археологиялық деректерге сүйенсек, бұл мезолит дәуірінен басталады. Скандинавиялық кландар біздің заманымыздың 8-ші ғасырынан бастап бұл аймақты басқарып, аралдарды одан әрі шабуылдар үшін негіз ретінде қолданды. 14 ғасырдың аяғында архипелаг Шотландияның құрамына енді.
Тарихи оркнейлер
Тарихқа дейінгі Шотландиядағыдай, аңшы-жинақшылар мұздық дәуірінің баяу кері шегінуіне еріп жүрді. Неолиттік мәдениеттің батыс теңіз жолдарымен тез таралуы ертедегі ауыл шаруашылығы қоныстарын және мегалитикалық мәдениетті әкелді. Жергілікті құмтасты кеңінен қолдану, жағалауда ыңғайлы құрылыс плиталарына бөлінген, осы кезеңнен көптеген құрылымдарды сақтап қалды, соның ішінде тарихи-қазақ ауылдар, брохтар, жер асты құрылыстары, камералы cairns және тік тастар. Солтүстік Еуропадағы ең көне тас үй (б.з.д. 3500 жылдан 3100 жылға дейін) Папа Вестрей аралында Ховардың Кнапта орналасқан. Қабырғалары төмен биіктікке дейін сақталған, ал тас жиһаз өте пайдалы болып көрінеді. Өте жақсы жасалған және безендірілген Унстан қыш құмырасы тұрғындарды жақын маңдағы камералы қабірлермен байланыстырады. Материктегі Скара-Брейде б.з.д. 3000-2500 жылдар аралығында салынған ұқсас үйлерді ауылға жалғастыратын өтпе жолдар бар. Мұнда табылған қыш бұйымдар - бұл Стеннесс тас тақтасынан табылған, сол кезеңдегі ерекше Мейшоу өтпелі қабір типті камералы қазбаға жақын орналасқан. Жақын жердегі Бродгар сақинасы - профессор Александр Том тұрып жатқан тастарды астрономиялық обсерватория ретінде пайдалану мүмкіндігін анықтау үшін алғаш рет талдаған. Барнхаус қонысының маңында тағы бір неолиттік ауыл табылды. Оркнидің брохтары бірнеше аралда кездеседі. Бұл құрылыстардың көбі, мысалы, Шапинсайдағы Бэрроустон Брок сияқты оқшауланған бекіністі үйлер. Гурнесс бұрышы сияқты басқалары көптеген басқа тұрғын үйлер мен қосымша құрылыстармен қоршалған. Көп жағдайда брохтар да қалың арық пен қорған қоршауларымен қоршалған. Бэрроустон Брох пен Гурнесс Брохтың екеуінде де кіреберіс жолдарын бақылау үшін қалың құрғақ тас қабырғалары ішінде қызықты күзет камералары бар.
Темір дәуірі
Темір дәуірі таңғажайып "Броч" немесе дөңгелек мұнаралар мен "вим" немесе жер асты үйлерін әкелді. Құрамында сақталған құралдар - алғашқы құралдар, олардың ішінде (астық ұнтақтау үшін) жарма тастар, тоқудың алғашқы түрлерінде қолданылатын тас бұрамалар мен сүйектер, қарапайым қыш бұйымдары бар. Алғашқы тұрғындарының мәдениеті мен тілі туралы біраз мәлімет бар. Оркнидің скандинав тілінен бұрынғы екі ғана тілі бар, олар - көне гэль (ежелгі ирланд) және латын тілдері. Римдіктер "Оркады" деп атаған Оркни аралдарын білетін (және, мүмкін, айнала жүзіп шыққан). "Оркад патшасы" б.з. 43 жылы Британияға шабуыл жасаған Клавдийге құрмет көрсеткен 11 билеушінің бірі болды. Шынында да, IV және V ғасырлардағы дереккөздерде Аралдар Рим провинциясында деп аталады. Археологиялық деректерге сүйенсек, римдіктер тек жергілікті тұрғындармен, мүмкін де араласшылар арқылы сауда-саттық жасады; нақты кәсіптің белгілері табылған жоқ. Алайда Монтесанти сияқты ғалымдардың айтуынша, "Оркни аралдары Рим империясының прокураторларының тікелей басқаруын білдіретін аймақтардың бірі болған шығар, кем дегенде, өте қысқа уақыт аралығында".
Ерте ортағасырлық кезең
Пиктар билікті қайтадан иеленіп, 9 ғасырда скандинавтармен құлдыққа түскенге дейін, 6 ғасырдың басында қысқа мерзімге үзіліс болуы мүмкін, онда Даль Риата Гейл аралдарында табан тігіп, содан кейін шамамен 565 жылы кельт миссионерлері пайда болған. Олар қасиетті Колумбаның ізбасарлары еді. Олардың халықты мәсіхшілікке айналдырудағы күш-жігерлері көпшіліктің ой-өрісіне әсер еткен сияқты, өйткені бірнеше аралдардың аттары "Папа" деген есімді иелері еске алу үшін қамтиды.
Шотландияның қосылуы
1468 жылы Оркни мен Шетландты Норвегия королі Кристиан I Шотландия королі Джеймс III-ге айттырылған қызы Маргареттің қарын төлейтін кепілдікке алды. Ақша ешқашан төленбегендіктен, олардың Шотландия королімен байланысы мәңгілік болды. 1471 жылы Джеймс Фифтегі Равенскрейг қамалы мен жерлерін Оркни графтығына барлық құқықтары үшін Оркни графтығына алмасу үшін берді, ол парламент актісімен 1472 жылы 20 ақпанда Шотландия тажына қосылды. Оркни жерінде болған соңғы толық көлемдегі шайқас - Саммердейл шайқасы 1529 жылы Оркни мен Кейснес Синклерлері арасында болды. 1564 жылы Шотландия королі Джеймс V-нің табиғи ұлы Лорд Роберт Стюарт жиырма төрт жыл бұрын Киркваллға барған, Оркни мен Шетландтың шерифі болды және удалдердің иелігін алды; 1581 жылы оны Джеймс VI Оркни графтығына тағайындады, жарғы он жылдан кейін оның ұлы Патрике ратификацияланды, бірақ 1614 жылы Патриктің өлім жазасына кесілгеннен кейін графтық тағы да тәжге қосылды. Аралдар 1650 жылы Монтроз маркизінің экспедициясының кездесу орны болды, оның тұтқындалуы мен өлімімен аяқталды. Кромвельге соңғы рет 1650 жылы Шотландия мен Англияның бірігуінен бұрын шетелдік жаулап алушылар шабуыл жасаған. Протекторат кезінде Оливер Кромвельдің әскерлерінің жасағы оларға келіп, оның ағылшын теңіз флоты мен дөңгелек бас армиясымен әртүрлі орындарға шабуыл жасады. Ол тұрғындарды әр түрлі өнеркәсіптік өнерге және ауыл шаруашылығының жаңа әдістеріне енгізді деп мәлімдейді. Re: St Magnus Cathedral "Оливер Кромвель 1651 жылы соборды қоршау кезінде ғимаратқа зақым келтірілді, содан кейін ол Кромвельдің дөңгелек бастарымен казарма ретінде және жылқыларына арналған тұрақ ретінде пайдаланылған кезде зардап шекті". http://www. Оркнейджар. com/history/stmagnus/magcath. Бұл сайтта: 1707 жылы аралдар Мортон графына ипотека ретінде берілді, оны Король 30 000 фунт төлегеннен кейін сатып ала алады және жыл сайынғы 500 фунт төлемақы төлейді; бірақ 1766 жылы оның иеліктері Зетланд графтарының ата-бабасы сэр Лоуренс Дундасқа сатылды.
In 1707 the islands were granted to the earl of Morton in mortgage, redeemable by the Crown on payment of 30,000 pounds, and subject to an annual feu duty of 500 pounds; but in 1766 his estates were sold to Sir Lawrence Dundas, ancestor of the Earls of Zetland.
Дін
Ерте заманда Гамбург архиепискобы мен Йорк архиепискобы норвегиялықтармен Оркнидегі шіркеулік юрисдикция мен епископтарды құлшылыққа тағайындау құқығы туралы дауласқан; бірақ ақыр соңында норвегиялық епископтар, олардың біріншісі Уилльям Ескі (1102 жылы құлшылыққа тағайындалған) каноникалық мұрагерлікті жалғастырды. 1580 жылдан 1606 жылға дейін, 1638 жылдан Реставрацияға дейін бос болды, ал Вильгельм III патша болғаннан кейін епископтық билік ақыры (1697) жойылды, бірақ көптеген дінбасылар сәйкес келуден бас тартты. Оркнидің топографиясы толығымен скандинавтық, ал жергілікті норнға айналған скандинав тілі, ақырында Шотландиядан қоныс аударушылардың үнемі ағынынан жойылып, 18-ші ғасырдың соңына дейін созылып кетті. Скотттың "Пиратының" оқырмандары Магнус Тройлдің шотландтарға деген ашық-айқын жеккөрушілігін еске алады, ал оның пікірлері бұл тақырыптағы жалпы скандинавтық сезімдерді дәл бейнелеген болуы мүмкін. Аралдар ханшайымның қайырымдылығы үшін кепілдік ретінде берілген кезде, бұл уәдеге құлақ асуға арналған деп ойлауға негіз бар сияқты, өйткені сол кезде Оркни мен Шетландта Норс үкімет жүйесі мен Сент-Олафтың заңы сақталуы керек деп белгіленген. Осылайша, удалдық мұрагерлік және жер иелену тәсілі (яғни феодалдық иеліктен ерекшеленетін абсолютті еркіндеу) белгілі бір дәрежеде сақталды, ал қалған удалдерлер өздерінің жерлерін ұстап, оларды жазбаша атаусыз өткізді.
ХХ ғасыр
Аралдар Скапа ағысының үлкен терең су анкері айналасында қорғаныш ретінде топталған, ал Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыста Корольдік флоттың негізгі базасы болды, бұл оларға неміс әскери кемелерінің Норвегия теңізі арқылы мұхитқа шығуға тырысуына қарсылық білдіруге мүмкіндік берді. 1918 жылы қол қою туралы келісімнен кейін, оның болашағы туралы шешім қабылданатын уақытқа дейін, Германияның ашық теңіз флоты Скапа-Флоға көшірілді; Алайда, неміс теңізшілері теңіз құйрықтарын ашып, барлық кемелерді батты. Көптеген кемелер құтқарылды, бірақ қалған апаттар қазір демалыс суға түсушілердің сүйікті жері болып табылады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыстың бір айында Корольдік әскери-теңіз флотының HMS Royal Oak атты ұрыс кемесі Scapa Flow-да неміс U-кемесімен батып, 835 адамның өмірін қиды. Нәтижесінде, кіру арналарының көпшілігін жабу үшін кедергілер салынды; бұлардың қосымша артықшылығы - жолаушылар қайыққа сүйенудің орнына аралдан аралға автомобиль жолдары арқылы бара алатын жолдар жасау. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде итальяндық тұтқындар Оркни материгінде ұсталды; олар толқынды темірден және басқа да негізгі материалдардан жасалған күрделі сәулетпен бірге шіркеуді жасады, ол қазір туристік нысан болып табылады. Скапа-Флоу базасы 1956 жылы жабылды.
Соңғы жылдары
1960 және 1970 жылдары Stromness және Yesnaby арасында уран өндіру мүмкіндігі туралы хабарлар болды. Маргарет Тэтчердің осындай шахта ашу жоспарлары 1980 жылы жергілікті науқаннан кейін тоқтатылды, оған көршілес Хой аралында тұратын композитор және дирижер Питер Максвелл Дэвисдің "Сары торт ревюі" қойылымы кірді. Атауы уран рудасын өңдеудің алғашқы кезеңінде өндірілетін ұнтақ сары тортқа сілтеме жасайды. Шотландияның тәуелсіздік туралы референдумы кейбір оркадтықтарды Оркнидің конституциялық мәртебесін қайта құрудың жолдарын іздеуге итермеледі. 2023 жылдың шілдесінде Оркни кеңесі өзінің мәртебесін өзгерту үшін әрекет жасай бастады, мысалы, Британдық Корольдікке тәуелділік немесе Норвегия Корольдігінің ішінде өзін-өзі басқару аумағы болу сияқты нұсқаларды қарастырды.
Археологиялық табылған жерлер
2021 жылдың қыркүйегінде археологтар Сандайдағы Оркни аралдарында 5500 жыл бұрынғы неолиттік қабірде екі жылтыратылған тас допты тапқандарын хабарлады. Доктор Хьюго Андерсонның айтуынша, екінші нысан крикет доптарының шамасындай, өте шар тәрізді және әдемі жасақталған".
Аңыз
Артурий аңызына сәйкес, Оркни Лот патшасы, Гарет, Гаэрис, Гавайн және Агравеннің мекені.