Кіріспе

Дварака-Камбоджа жолы – ежелгі құрлық сауда жолы, ол ежелгі дәуірде және ерте орта ғасырларда Жібек жолының маңызды тармағы болды. Бұл туралы буддалық, индуистік және джайнистік әдебиеттерде кездеседі. Ол бүгінгі Ауғанстан және Тәжікстан жеріндегі Камбоджа патшалығын Пәкістан арқылы Дваракаға (Дваравати) және Үндістанның Гуджарат штатындағы басқа да ірі портерге жалғады. Бұл Ауғанстан мен Қытайдан теңіз арқылы Оңтүстік Үндістанға, Шри-Ланкаға, Таяу Шығысқа және Ежелгі Грекия мен Римге тауарлар экспорттауға мүмкіндік берді. Бұл жол Үндістанды солтүстік-батыс елдерімен байланыстырған екінші маңызды ежелгі керуен жолы болды.

Жол жүрісі

Камбоджа–Дварака сауда жолы Дварака теңіз портынан басталды. Ол Анарта аймағы арқылы Читторға жақын орналасқан Мадхьямика қаласына дейін созылды. Аравалли тауынан оңтүстікке қарай жол Инд өзеніне жетіп, солтүстікке бұрылды. Рорукада (қазіргі Роди) жол екіге бөлінді: бір жол шығысқа бұрылып, Сарасвати өзенімен Хастинапура мен Индрапрастаға дейін жалғасты, ал екінші тармақ солтүстікке қарай Пушкалаватидегі негізгі шығыс-батыс жолымен (Паталипутрадан Бамиянға дейінгі Солтүстік Үндістанның Уттарапатта жолы) қосылды. Пушкалаватиден Камбоджа–Дварака және Уттарапатта жолдары Кабул мен Бамиян арқылы Бахликаға бірге жүрді. Бахликада жол шығысқа бұрылып, Памир таулары мен Бадакшан арқылы өтіп, ақырында Қытайға баратын Жібек жолымен байланысты.

Жер саудасы

Тарихи жазбалар мен археологиялық дәлелдер көрсетіп тұрғандай, солтүстік-батыстағы ежелгі мемлекеттер (Гандара және Камбоджа) көне заманнан бері Батыс Үндістан мемлекеттерімен (Анарта және Саураштра) экономикалық және саяси қарым-қатынас орнатып келген. Осы коммерциялық байланыс екі жақтың – Камбоджа мен Саураштраның ұқсас әлеуметтік-саяси институттарды қабылдауына себеп болған сияқты. Б.з.д. 4-ші ғасыр мен б.з. 4-ші ғасыр аралығында жазылған Каутилияның «Арташастрасы» Камбоджа және Саураштра мемлекеттерін бір құрамдас бөлік ретінде жіктейді, себебі екі республикада да бірдей саяси-экономикалық институттар болған. Мәтінде соғыс, мал өсіруге негізделген шаруашылық және саудаға ерекше тоқталған. Бұл сипаттама б.з. 6-шы ғасырындағы «Брхат Самхита» энциклопедиясымен және Камбоджаның байлығына айрықша назар аударатын «Махабхарата» эпосымен сәйкес келеді.

Археологиялық дерек

Ауғанстанда Бамиан, Таксила және Беграм қалаларындағы қазба жұмыстары кезінде табылған көптеген құнды заттар, аймақтың батыстағы ежелгі Финикия және Рим, оңтүстіктегі Шри-Ланкамен тығыз сауда байланыста болғанын көрсетеді. Гуджараттағы археологиялық қазбаларда да ежелгі порттар табылғандықтан, Камбоджа–Дварака жолы теңізге жеткеннен кейін шығыс және батысқа сапарлаған сауда тауарлары үшін логикалық дәліз ретінде қарастырылады.

Теңіз порты және халықаралық сауда

Камбоджаның Дварака жолының соңғы нүктесінде орналасқан Дварака порты арқылы саудагерлер теңіз сауда жолдарымен байланысып, тауарларын батысқа Римге дейін, ал шығысқа Кампучияға дейін алмастырды. Дваракадан жіберілген тауарлар Грекияға, Египетке, Арабия түбегіне, Оңтүстік Үндістанға, Шри-Ланкаға, Мьянмаға, Суваннафум жеріне (оның орны әлі анықталмаған) және Индокитай түбегіне жетті. Дегенмен, Дварака – бұл жолдың соңғы нүктесі болатын жалғыз порт емес еді. Көп нәрсеге қарағанда маңыздысы Баригаза немесе Барукачча (қазіргі Барух), ол Нарбада өзенінің жағасында Катиавар түбегінің шығысында орналасқан. Солтүстік-батыс Камбоджадан келген ат саудагерлері Шри-Ланкаға дейін сауда жасады, және Анурадхапурада олардың сауда қауымдастығы болған болуы мүмкін, тіпті грек саудагерлерімен бірге. Бұл сауда ғасырлар бойы жалғасты, тіпті Камбоджалықтар 9-шы ғасырда ислам дінін қабылдағаннан кейін де. Камбоджадан экспортталатын басты өнімдер: жылқы, пони, алтын жіппен тігілген көрпелер, Камбу/Камбу күмісі, мырыш, машапурни, асафетида, сомвалак немесе пунга, жаңғақ, бадам, шафран, кішміш және лазурит, жасыл түркіз және изумруд сияқты құнды тастар.

Археологиялық дерек: батыс теңіз саудасы

Біздің заманымыздың алғашқы екі ғасырында Гуджарати түбегі арқылы Камбоджа мен Бактрияға жеткен римдік сауда тауарларының мол археологиялық дәлелдері бар. Археологтар Афғанстанның Бамиан, Беграм және Таксила қалаларынан ежелгі Финикия мен Римнен фрескалар, штукатурлық әшекейлер мен мүсіндер тапты. Римнен сауда жолымен әкелінген тауарлардың ішінде ладан, түрлі түсті (әсіресе қызыл) коралл, Мысырдан келген бейнелі зығыр мата, шарап, әшекейленген күміс ыдыстар, сағыз, тас, тұманды шыны және грек немесе еуропалық құл әйелдер болды. Рим алтын монеталары да саудаға салынды және көбінесе Ауғанстанда алтынға балқытылды, бірақ 70 жылдан кейін Римнен алтын келуі азайды. Қарсылықта, Римге және батысқа бағытталған кемелер Бадакшандан лазурит, Гиндукуштан жасыл түркіза және қытай жібегімен Барбарик/Барукачкада жүктелді (Бұл жібек Бактрия арқылы Барбарикке жеткені «Эритрей теңізі туралы айналым» еңбегінде айтылған).

Тарихи деректер: шығыс теңіз саудасы

Камбоджаның оңтүстік шебіндегі порттар арқылы жүзеге асылатын шығыс және оңтүстік теңіз саудасы буддалық, джайнистік және Шри-Ланка құжаттарында сипатталған. Ежелгі буддалық сілтемелер солтүстік-батыстан келген халықтардың, оның ішінде Камбоджа, сондай-ақ Гандара, Кашмира, Синду және Совира патшалықтарының Батыс Үндістанның теңіз порттарымен сауда байланысында болғандығын көрсетеді. Сауда кемелері Барукачча, Сопара және басқа да Батыс Үндістан порттарымен, Оңтүстік Үндістан, Шри-Ланка, Мьянма, Суваннабхуми және Индокитай түбегі арасында үздіксіз қатынас жасаған. Пали тіліндегі "Петаватту" еңбегінде саудагерлердің Двараватиден Камбоджаға тауармен толтырылған вагонды керуендермен барғаны айтылады. Сонымен қатар, IV ғасырға жататын пали мәтіні "Сихалаватту" Камбоджаның Тамбапанни, яғни Шри-Ланка аралындағы Рохана провинциясында болғанын мәлімдейді. Шри-Ланкадағы дәстүр бойынша (Пуджавалияда жазылған), Тапассу мен Бхаллука, екі саудагер бауыр, Покхаравати (қазіргі Пушкалавати) тумалары, бұл аймақ ежелгі Камбоджа-Гандараның бөлігі және қазір Пәкістанның Солтүстік-Батыс шекаралық провинциясы болып табылады, "Сейлонның шығыс жағалауына сапар шегіп, онда Сетия салды". Бұдан өзге, Анурадхапурадағы үңгірден табылған бірнеше ежелгі жазулар Камбоджа корпорациялары және ежелгі сингал тілінде Ұлы Камбоджа Сангхасы (қоғамдастығы) туралы б.з.б. III ғасырға дейін жатқан мәліметтерді қамтиды. Бірнеше ирандық жазбаларда Шри-Ланка патшасының Иран императоры Анушарванға (531–578) елшілікпен барғаны айтылады. Шри-Ланка монархы парсы императорына он пил, екі жүз мың терек және жеті інжу-маржан теруші жіберген.

Археологиялық деректер: шығыс теңіз саудасы

Шри-Ланкадағы археологиялық қазбалар Бактрия мен Ауғанстаннан теңгелер, моншақтар және граверлік өрнектер таба алды. Анурадхапурадағы Джетаванарамая қазбаларынан жақында гнейстен жасалған Гандара Буддасының бір бөлігі табылды. Шри-Ланкадағы басқа да табылған заттар, мысалы Бадакшан типіндегі лазурит, осы аралды Камбоджамен байланыстырады – бұл материалдың ежелгі бастауы.

Пали тіліндегі түпнұсқа дереккөздердегі деректер

Малаласекараның сөзіне сәйкес, Пали тіліндегі есімдер сөздігінде «Камбоджа» деген жазбада: «Бұл ел, әлдебір үлкен керуен жолында орналасқан, ал Дваракадан Камбоджаға тікелей жол болған (Pv. 23)» делінген. Маласекера сілтеме жасайтын «Петаватту» атты пали еңбегінде (Pv. 23) Дваракадан Камбоджаға дейін тауармен жүктелген керуендердің барғаны айтылады. «Петаватту» түсіндірмесіндегі кіріспе әңгімеде Двараватиден Камбоджаға барған мың керуеннің құрғақ шөл даладан өтіп, жолдан адасқаны баяндалған. Бахия Даручирия туралы Малаласекара: «Ол саудамен айналысып, кемемен саяхат жасаған. Ол жеті рет Инд өзенімен төмен ағып, теңізден аман-есен үйіне оралған. Сегізінші рет Суваннабхумиге бағыт алғанда кемесі қирап, ол тақтайшаға ілініп жағаға жетіп, Супапаракаға жақын жерге шыққан» деп жазған. Малаласекераның Бахия Инд өзенімен төмен ағып, Суваннабхумиге барғаны туралы мәлімдемесінің көзі – Дхаммапаланың «Удана» түсіндірмесі, онда Бахия Бахия елінде туып, саудагер болғаны айтылады. Мейсфилд бұл түсіндірмені былай аударған: «Ол кемені мол тауармен толтырып, сауда мақсатымен мұхитқа кірді және үздіксіз саяхаттап, жеті рет Инд өзені арқылы экспедиция жасап өз қаласына жетті. Бірақ сегізінші рет кемесіне тауарын тиеп алып, Суваннабхумиге барамын деп ойлады. Үлкен мұхитқа терең бойлап кіргеннен кейін кеме мұхиттың ортасында бағытынан жаңылып, мақсатына жетпеді, кемедегілер балық пен тасбақаның жеміне айналды. Алайда Бахия, кеме тақтайшасын ұстап, қауіпсіздікке жетіп баруға тырысқанда толқындардың әсерімен ақырындап шайқалып, жеті күннен кейін Супапарака портының жағалауына жетті». Супапарака порты – қазіргі Сопара (Бхарукачкаға жақын), немесе қазіргі Барух, немесе Мумбайға жақын, Бхарукачкадан оңтүстікке қарай шамамен 290 километр жерде орналасқан Васай.