Кіріспе

Архитектуралық стиль

Тюдор жаңғыру архитектурасы, Ұлыбританияда «макеттік Тюдор» деп те аталады, алғаш рет 19-шы ғасырдың екінші жартысында Ұлыбританиядағы тұрғын үй сәулетінде пайда болды. Тюдор архитектурасының ерекшеліктерін жаңғыртуға негізделгенімен, шындығында ол Тюдор дәуіріне дейін жеткен орта ғасырлық ағылшын халық сәулетінің стилін қабылдады. Кейіннен бұл стиль басқа елдерде, әсіресе британдық колонияларда таралды. Мысалы, Жаңа Зеландияда сәулетші Фрэнсис Петре осы стильді жергілікті климатқа бейімдеді. Сингапур, сол кездегі британдық колонияда, регент Альфред Джон Бидвелл сияқты сәулетшілер «Ақ және қара үйлер» деп белгілі болған стильді дамытты. Стильдің алғашқы үлгілері сол кезде «Нео-Тюдор» дизайн деп саналған Норман Шоу және Джордж Деви сияқты көрнекті сәулетшілердің еңбектерінде пайда болды. Тюдорбетан – Тюдор жаңғыру архитектурасының бір саласы, ол Джейкобеттанның күрделі элементтерін алып тастап, «Қуанышты Англия» стиліндегі үйлердің ыңғайлы және әдемілігіне баса назар аударды. Ол өнер және қолөнер қозғалысымен байланысты болды.

Сәйкестендіру

Бүгінде "Тюдор архитектурасы" термині көбінесе алғашқы төрт Тюдор монархтарының билік кезінде, шамамен 1485 және 1560 жылдар аралығында салынған ғимараттарды білдіреді, бұл Хэмптон-Корт сарайының ең көне бөліктерінде ең жақсы көрініс тапқан. Тарихшы Малкольм Эйрс өзінің "Тюдор және Якобиндік ел үйі: құрылыс тарихы" атты еңбегінде жеке қамалдың ел үйімен алмастырылуын "биліктің ортасы және қонақжайлылықтың мекени" ретінде "Тюдор дәуірінің ұлы жетістіктерінің бірі" деп есептейді. Сарай сәніндегі кейінгі өзгерістер элиталар арасында Елизавета архитектурасының пайда болуына әкелді, олар қазір "ғажайып үйлер" деп аталатын Ренессанс архитектурасының ерекше үлгісінде салынды. Елизавета I өзі дерлік ештеңе салған жоқ, оның әкесі 50-ден астам сарай мен үй қалдырған. Сарайдан тыс стильдер өте баяу дамыды, және негізінен "Тюдор" ғимараттары салынуын жалғастырды, соңында жалпы ағылшын халықтық стиліне бірікті. Стиль қайта жаңартылғанда, әдетте Тюдор архитектурасының қарапайым, рустикалық және әсерлі емес аспектілеріне баса назар аударылды, осылайша ортағасырлық үйлер мен ауылдық коттедждерді үлгі етті. Стиль осы қарапайым сипаттамаларды сақтаса да, тік еңісті шатырлар, көбінесе балық қабырғасымен төселген жартылай ағаштан жасалған қабырғалар, биік терезелер, жоғары түтін шығаратын мұржалар, бағаналы галереялардың үстіндегі шатырлы қабаттар, консольдермен бекітілген терезелер және тіпті кейде сабаннан төселген шатырлар Тюдор стилінің қайта жаңғыруына ерекше әсер берді.

Тарих

Готика стилі Ұлыбританияда Ренессанс және барокко кезеңдерінде де танымал болғанмен, 16 ғасырдың соңында классицизмнің ықпалымен толығымен жойылды. Тұрғын үйлер мен сарайлар архитектурасы заманауи талғамға сәйкес жылдам өзгергенімен, Реформациядан кейін көптеген маңызды шіркеулер салынбады; керісінше, ескі готикалық ғимараттар сақталды және протестанттық қажеттерге бейімделді. Консерватизм мен дәстүрлілік бағалы болған жағдайларда (мысалы, Англия шіркеуінде және Оксфорд пен Кембридж университеттерінде) жаңа қосымшалар мен шатырлар ескі құрылыстардың архаикалық стилімен үйлесім табуға немесе оған сәйкес болуға тырысты. Кристофер Реннің Шығыс Сент-Дунстан шпилі (Лондон, 1668–71), Оксфордтағы Христос колледжіндегі Том мұнарасы (1681–82) және Николас Хоксмурдың Оксфордтағы Әл-Жандар колледжіндегі Кодрингтон кітапханасы мен алдыңғы алаңы (1751) – барокко кезеңінде сақталған готиканың ең көрнекті мысалдары. Готика дәуірінің соңғы және ең жаңа кезеңі ретінде Тюдор стилі 17 және 18 ғасырлардағы Англияда ең көптеген тұрмыстық нысандарда сақталды; көптеген ескі ғимараттар қайта салынды, кеңейтілді немесе Тюдор дәуірінде әшекейленді. Осылайша, Тюдор стилі, мүмкін, грузиндердің ортағасырлық өткені туралы қалыптасқан көзқарасына зор әсер етті. Ортағасырлық сәулеттің әртүрлі кезеңдері толыққанды анықталған және зерттелгенге дейін, А. В. Н. Пугин және Джордж Гилберт Скотт сияқты дизайнерлер безендірілген готиканы перпендикуляр готикадан артық деп жариялағанға дейін, Тюдор элементтері готиканың қайта жандануының алғашқы үлгілерінде маңызды рөл атқарды. Хорас Уолполдың Твикенхемдегі Strawberry Hill House (1749–76; Ричард Бентли, Джон Чьют және Джеймс Эссекспен бірлесіп жобаланған) соңғы готикалық үлгілерден алынған элементтерді ұсынады. 1810–1811 жылдары Бристоль банкирі зейнеткер қызметкерлері үшін салынған Блейз Хамлеттегі тоғыз коттедж тобында Джон Нэш Тюдордың жергілікті сәулетінің ерекшеліктерін алдын ала таңдап пайдаланды, мысалы, әдемі бұралған кірпіш түтін құбырларын, осы арқылы орта таптың ыңғайлы және көркем үйлерін жасады. Олардың кейбіреулерінің шатыры сабанмен жабылған, тіпті екі деңгейлі, мүлдем қажетсіз болғанымен, өте әдемі көрінеді. Нэш бұл топ туралы суреттермен толық кітап жариялады; бұл болашағы бар формула еді. Нэштің Блейз Хамлетінен өзгеше, 1817 жылы Розеберидің 4-ші графы Арчибальд Примроуз үшін салынған Эдинбургке жақын орналасқан Далмени үйі – Тюдор сарайының ерте стилінде салынған кең, сәнді резиденция, әсіресе Норфолк графтығындағы Шығыс Баршам сарайынан (салынған шамамен 1520 ж.) үлгі алған. Бұл кезде стиль "Ескі Англия" деп аталды және шіркеулер мен пасторлық үйлер үшін өте қолайлы деп есептелді, себебі олар көбінесе готикалық стильде салынған шіркеулерге жақын орналасқан, сондай-ақ меценаттар қалаған үлкен терезелерді "тік" готикаға қарағанда осы стильге енгізу оңай болды. Бұл кезеңде стиль қалалық үйлерге емес, ауылдық үйлерге арналған стиль еді. Тюдор стилі "әсіресе төмен, кең жайылған үйлерге" бейімделуге өте қолайлы болды. 1850 жылдан кейін "Ескі Англия" термині жергілікті сәулетке негізделген мүлдем басқа стильді білдірді, бірақ Тюдордың кейбір ерекшеліктері, мысалы, биік кірпіш түтін құбырлары жиі сақталды. Тюдор немесе перпендикуляр готика кезеңінің үлгілері 1820 жылдардан бастап жаңа институционалдық ғимараттарға да әсер етті. Далменинің архитекторы Уильям Уилкинс Рен мен Хоксмурдың үлгісін ұстанды және Кембридж университетінің әртүрлі колледждері үшін тарихи стильде жаңа алаңдар жобалады, соның ішінде Корпус-Кристи колледжінің Жаңа алаңы (1822–27); Кингс колледжінің Алдыңғы алаңы (1824–28); және Тринити колледжінің Жаңа алаңы (1825). Осыған ұқсас, Генри Хатчинсон мен Томас Рикман Кембриджтегі Сент-Джонс колледжінде (1826–31) Жаңа алаң мен Еске алу көпірін жобалады. Джеймс Савидждің (1824) Сент-Люка, Челси – Англиядағы ең жақсы ерте готикалық қайта жаңғыру шіркеулерінің бірі және перпендикуляр готикалық дизайнның ықпалын көрсетеді.

21 ғасыр

Көптеген британдық құрылысшылар Тюдорбетан стилінің нұсқаларын өздерінің қолданатын стильдерінің қатарына қосады, ал бұл стиль көбінесе пастишпен байланысты болады. Архитекторлардан осы стильде жұмыс істеу сирек сұралады, және қазіргі постмодернистік архитектура 20-ғасырдың ортасымен байланысты модернизмге қарағанда әлдеқайда кең стильдер спектрін қамтиды, бірақ "Тюдорбетан" деп аталатын ғимараттармен танымал архитекторлар аз. Қазіргі заманғы құрылыстарда, әдетте жеке үйлердің аудандарында, жартылай ағаштан жасалған көрініс "нақты" құрылымға, әдетте ағаш қаңқасы немесе бетон блоктарына жабылатын сәндік элементтер арқылы қол жеткізіледі. Суретте көрсетілгендей, қалаулы көрініс алу үшін тақталар мен штукатурканың үйлесімі қолданылады. Қызмет көрсетуді азайту мақсатында, "тақталар" қазір көбінесе uPVC жасалма ағаштан, пластиктен немесе талшықпен нығайтылған цементтен жасалған, қоңыр немесе ағаш түсімен боялған. АҚШ-та бұл стиль көбінесе ағаштарды көк немесе жасыл сияқты түстерге бояу арқылы өзгереді. Тюдор стилінің қайта жаңғыруы 1970 және 1980 жылдары жаңа американдық үйлер үшін ең танымал болды. Бүгінде бұл елде тұрғын үй құрылысында сирек қарастырылады, себебі итальяндық, Жерорта теңізі және француз виллалары стиліндегі үйлер оларды танымалдылық бойынша басып озды.

Эволюция

Тюдор жаңғыру стилі 19 ғасырдың екінші жартысындағы әсем Виктория готика жаңғыруына жауап ретінде пайда болды. Сол кездегі өнеркәсіп енгізген жаппай өндірістен бас тартып, Тюдорбетан стиліне жақын өнер және қолөнер қозғалысы, Тюдор, Елизавета және Якоб дәуірлерінің қарапайым дизайнына ден қойды. Тюдор стилі алғаш рет Ұлыбританияда 1860 жылдардың соңында Крагсайдте пайда болды – эклектикалық сәулеттік стильдегі төбедегі сарай, онда Тюдор ерекшеліктері бар; Крагсайдті архитектор Норман Шоу жобалады. Шоу «болашақ ертегі сарайының» жобасын клиенті Лорд Армстронг пен оның қонақтары аң ауына кеткенде бір түстен кейін дайындады. Певснер бұл стильдің «Тюдор стилінен, оның тас және қара-ақ нұсқаларынан» алынғанын атап өтті. Жартылай ағаштан жасалған қасбет Солтүстік-Шығыс Англияның дәстүрлі архитектурасына сай емес деп сынға ұшырады, бірақ сәулет тарихшысы Марк Жируард Шоудың шығармашылық ниетін түсіндірді; ол «романтикалық әсерге жетіп, суретшінің бояу түтігіне қол созғанындай, оған да қол жеткізді». Шоу шамамен сол уақытта Шығыс Сассекстегі Уитхэмге жақын Лейсвудты да жобалады, ол ауласы бар үлкен сарай, қалқыма қамалдармен, мұнаралармен, жартылай ағаштан жасалған жоғарғы қасбеттермен және биік түтікшелермен толықтырылған – бұл барлығы Тюдор архитектурасымен байланысты ерекшеліктер. Бірақ таңқаларлығы, ол «Королева Анна стилі» деп аталды, бірақ ол шын мәнінде Елизавета және Якоб дәуірлерінің дизайн элементтерін, соның ішінде терезелердің тіреуіш тақталары мен шығыңқы терезелерін біріктірді. Кейіннен стильге классикалық, Грузия дәуірінен бұрынғы элементтер енгізіле бастады, олар Ұлыбританияда «Королева Анна» стилін білдіреді. Қазіргі таңда «Королева Анна» термині тек АҚШ-та қолданылады. Ұлыбританияда стиль Тюдор тамырларына жақын болса, АҚШ-та ол Тюдор немесе Королева Анна дәуірінде салынған архитектурадан өзгеше стильге айналды. Бұл стиль қоғамдық ғимараттарда да қолданылды; оның алғашқы мысалы – 1840 жылдардың соңында салынған Лондон орталығындағы Линкольн қонақүйіндегі Үлкен зал мен кітапхана. Архитекторы Филипп Хардвик, классикалық Юстон аркасымен танымал. Тарихшы Майкл Холл бұл зал мен кітапхананы «19 ғасырдың ең үздік Тюдор жаңғыру ғимараттарының» бірі деп санайды.

Тюдорбет

Тюдорбетан – Тюдор жаңғыру архитектурасының бір саласы; бұл термин 1933 жылы Джон Бетджеманның "Жакобетан" стилін ойлап табуымен байланысты, ол осы стильді 1835-1885 жылдар шамасындағы, бұрын "Еркін ағылшын Ренессансы" деп аталған, әртүрлі стильдердің шамалы қайта жаңғыруын сипаттау үшін қолданған. Бұл көбінесе Елизавета I және Джеймс VI сарайларының қызметкерлері салған әсем үйлердің үлгісі болды. "Тюдорбетан" осыдан бір қадам әрі жылжып, Жакобетан стилінің көпбұрышты мұнараларын және имитациялық қоршауларын жойды, соның орнына "Merrie England" стилінің тұрмыстық және сүйкімді элементтерін қолданды. Бұл стиль Өнер және қолөнер қозғалысымен байланысты. Солтүстік Америкадан тыс жерлерде "Тюдорбетан" термині "Тюдор жаңғыруы" және "имитациялық Тюдор" синонимі ретінде де қолданылады.

Жарым ағаштан жасалған

1880 жылдардан бастап Тюдор жаңғыруы Хэмптон Корт немесе Комптон Вайниатс сияқты кірпіштен салынған және қақпалы мұнаралары бар сарайлардың әсемдігіне қарағанда, қарапайым, бірақ көңілді Елизавета шағын үйлеріне көбірек назар аударды. Үлкен де, кішкентай үйлердің жоғарғы қабаттары мен қабырғалары жартылай ағашпен безендіріліп, бастапқыда қарапайым шағын үй стилінде биік әшекейлі түтін құбырларымен аяқталды. Осы жерде өнер және қолөнер қозғалысының ықпалы айқын көрінді. Тюдор стиліндегі үйлер түпнұсқадағы ағаш қаңқалы құрылымдардан өзгеше, онда үйдің салмағы толығымен ағаш қаңқаға жүктелген. Қазіргі заманғы үйлер кірпіштен, әртүрлі материалдан жасалған блоктардан, сылақтан немесе тіпті қарапайым қабырғалардан тұрады, ал сыртында бұрынғы функционалдық және құрылымдық салмақты еліктеу үшін жұқа тақтайшалардан жасалған «қаңқа» орнатылған. Бұған Бэкингемширдегі Аскотт Хаустың «шағын үй» стилі мысал болады. Бұл стильді Ротшильдтер отбасы үшін Диви жасаған, олар осы стильдің алғашқы қолдаушылары мен насильшілері болды. Саймон Дженкинс Аскотттың «жартылай ағаштан жасалған, биік шатырлы, гүлденген үйі Тюдор стилінің Англияның кез келген дәуірі мен жағдайына қаншалықты тартымды екенін көрсетеді» дейді. Девидің Сент-Албан сотындағы және басқа жерлердегі жұмыстарында «ілулі плиткалар мен өрнекті кірпіш қалау» сияқты Тюдор жаңғыру стилінің басқа да ерекшеліктері енгізілді. Сент-Албанда ол «ортағасырлық негіздерінің тасына» салынған Тюдор сарайының әсерін беру үшін тас негіздерді пайдаланды. Осы кездегі кейбір прогрессивті жер иелері өз қызметкерлері үшін дұрыс санитарлық жағдай мен тұрғын үйді қамтамасыз етудің маңыздылығын жақсы түсінді, соның салдарынан кейбір ауылдық поселеністер Елизавета дәуіріндегі ауылдар сияқты қайта жаңартылды, көбінесе ауылдың жасыл алаңы мен көлінің маңында орналасқан. Бұған Бэкингемширдегі Ментмор мысал бола алады, Певснер «Өнер және қолөнер (және) шағын үй» стиліндегі құрылыстарды атап өтті. Дегенмен, Тюдор жаңғыруының көп бөлігі суреткерлік көркемдікке бағытталды. Бұл «табиғилық» құштарлығымен, ғимараттарды ғасырлар бойы органикалық түрде дамығандай көрсету ниетімен біріктірілді, бұл архитектура тарихшысы Джеймс Стивенс Керлдің пікірінше, «архитектураға ағылшын халқының ең маңызды үлесінің бірі» болды. Мысалы, Франк Лафборо Пирсон Кенттегі Хевер қамалындағы клиенті Уильям Уолдорф Астор үшін салған «Тюдор ауылы». Пирсон шағын үйлер үшін шынайы Елизавета дәуіріндегі құрылыс материалдарын – тас, плитка және кірпішті табу үшін көп еңбек етті, соның нәтижесінде Астор: «Мен олардың бірнеше ай бұрын салынғанына сенбедім, олар өте ескі және қисайған сияқты көрінді» деді. Идеалданған жартылай ағаштан жасалған стильдің танымал мысалы – Лондондағы Liberty & Co. универмагы, ол үлкен жартылай ағаштан жасалған Тюдор сарайы стилінде салынған. Дүкенде маталар мен жиһаздар, сондай-ақ өнер және қолөнер қозғалысының жетекші дизайнерлері жасаған басқа да тауарлар сатылды.

Ішкі бөлмелер

Тюдор стиліндегі ғимараттардың интерьері стильмен бірге айтарлықтай өзгерді, көбінесе стильдің алғашқы үлгілерінен гөрі қайта жаңартылған дәуірге жақын болды, себебі бұл стиль "сирек үй ішіне терең бойына сіңді". Аскотт үйінде, 19 ғасырдың соңғы жиырма жылында салынған Девидің ұлы шедеврінде, интерьер отыз жылдан кейін қайта жаңартылды. Тюдор жаңғыру стилі ескіргені саналды және оның орнына сәнді Керзон-стрит бароккосы келді, ол инглинок отшатырларын және ауыр емен панельдерін алып тастады. Шындығында, кең әрі жарық бөлмелер 16 ғасырдан гөрі 18 ғасырдың әсерін көбірек көрсетеді. Cragside өзінің тақырыбына сәл жақын, бірақ бөлмелер өте үлкен, кейбіреулерінде Тюдор стиліндегі панельдер бар, ал асханада монументальді ингленок бар, бірақ бұл итальяндық Ренессанс пен Камелоттың қосылысына көбірек ұқсайды, Тюдорға емес. Ментмордағы коттедждерде интерьерлер ешқандай айырмашылығы жоқ, олар төменгі орта тапқа жататын викториялық шағын үйлердің интерьерлерімен бірдей. Сыртқы және ішкі пішіні бірдей күтіммен жасалған Тюдор жаңғыру стиліндегі үйдің мысалы – Олд Плейс, Линдфилд, Батыс Сассекс. 1590 жылға дейін салынған үй 1870 жылдардан бастап боялған шыны дизайнер Чарльз Имер Кемпе тарапынан кеңейтілді. Архитектор Джордж Фредерик Бодли бөлмелерді "суреттер галереясы" деп сипаттады, ал Country Life журналында "Олд Плейске қарағанда ағылшын сипатымен нәрсе болуы мүмкін бе?" деген мақала үйдің көп бөлігі жаңа салынғанда, он жылдай ғана болғанда жазылды. Кейбір үлкен Тюдор стиліндегі үйлерде Тюдордың үлкен залы қабылдау залымен ұсынылады, көбінесе ол отыру немесе асхана ретінде жабдықталады. Жакоб стиліндегі үлгілерге негізделген бірнеше қабатты үлкен ағаш баспалдақтар көбінесе көрнекті орында орналастырылған. Осы стильдердің араласуы "Жакобетан" терминіне әкелді, нәтижесінде Харлакстон Манор сияқты үйлер пайда болды, олар екі кезеңнің бірінің ғимаратына ұқсамайды. Холл Бёргли Хаус пен Вуллатон Холлдың ықпалын атап өтті, "он жетінші және он сегізінші ғасырлардың континенттік архитектурасынан алынған идеялармен үйлесім тапқан". Көбінесе 20 ғасырдың басындағы Тюдор стиліндегі үйлерде Тюдор дәуіріне деген үлкен құлшыныс байқалады, ішкі орналасуы да сәйкес келеді, бірақ қазіргі заманғы жайлылықпен үйлесімді. Бұл ескі сәнді аудандарда байқалады, онда учаскелердің көлемі үйдің жекеленіп тұруына мүмкіндік береді, тіпті көршілес үйлердің стильіндегі айырмашылықтарға қарамастан. Ескі немесе жаңа салынған, берік арқалықтар мен жартылай ағаштан жасалған сыртқы қабырғалар тек сыртқы әсер береді. Жасанды қартайтылған және қарартқыш арқалықтар жеңіл ағаштан жасалған, жүктеме көтермейді және тек безендіру үшін төбе мен қабырғаларға бекітіледі, ал жасанды оттар құйылған темірден жасалған оттықтардан секіріп тұрады, бұл отшатыр бөлменің үштен бірін құрайды. Кейде иелері Тюдордың өмір сүру жағдайларын жақын түрде қайта жасайтынға тырысты; мысалы, Батыс Сассекстегі Балиффскорттағы Мойнс үйі, оны Клайв Аслет "Тюдор талғамындағы ел үйлерінің ең экстремалды және ең сәттісі" деп сипаттады. Лорд Мойннің әйелі Эвелин, қоғамдық қонақүйші, әуесқой сәулетші Амяс Филипсті сол жерде тұрған ортағасырлық Балиффскорт шіркеуінен шабыттанған үйді салу үшін жалдады. Ғимараттың дизайны келушілердің үйден шығып, сыртқы баспалдақтар арқылы өз бөлмелеріне кіруін талап етті. Чипс Ченнон, күнделік жазушы және саясаткер, жатын бөлмелерін "біршама "әдемі" монахтың қамалына ұқсайтын етіп безендірілген" деп сипаттады. Романшы Э. Ф. Бенсон өзінің "Люсия патшайымы" атты кітабында стильді сатиралық түрде сипаттады; "жерде шыбықтар, қайыс танкерлермен жабдықталған шкаф, және қабырғалардағы шамдардың тұнжыралары өте көне, сондықтан тек ең өткір көздері ғана оқи алатын шыны терезелер".