Кіріспе

Генри Фотэргилл Чорли (15 желтоқсан 1808 – 16 ақпан 1872) – ағылшын әдебиет, өнер және музыка сыншысы, жазушы және редактор. Ол сонымен қатар роман, драма, поэзия және өлеңдердің авторы болды. Чорли XIX ғасырдың ортасындағы өнімді және маңызды музыка және әдеби сыншы, музыка туралы сыбыстарды жазған және Лондон мен Еуропадағы музыка туралы кеңінен жазған. Оның опералық либреттолары мен көркем шығармалары одан әлдеқайда аз сәттілікке жетті. Бүгінде ол, әсіресе, 1868 жылы Артур Салливан музыкаға салған "The Long Day Closes" әнінің мәтінімен танымал.

Өмір және мансап

Чорли Англияның Ланкашир графтығындағы Биллингке жақын Блэкли Хёрст қаласында дүниеге келген. Чорли квакер ата-анасының төрт баласының ең кішісі болды: Джон Чорли (1771–1816), темірші және құлып жасаушы, және Джейн Чорли, туған тегі Уилкинсон (1779–1851). Чорлидің әкесі қайтыс болды, соның салдарынан анасы кішкентай балаларымен жалғыз қалды. Джейн Чорли өзінің жартылай ағасы, доктор Раттер ауырғанда көмектесу үшін отбасымен Ливерпульге көшіп келді. Чорли Ливерпульде жеке репетиторлармен білім алды, содан кейін Корольдік институтының мектебінде оқыды. Оның жастық шағын Грин-Банктегі бай және зиялы миссис Бенсон Ратбоунның үйінде өткізген уақыты да қалыптастырды, ол оның ұлы Бенсонмен жақын дос болды, ол 1834 жылы апатта қаза тапты.

Журналистика және фантастикаға жатпайтын шығармалар

Ол музыкант болуды армандай отырып, саудагерлердің кеңселерiнде жұмыс істей бастады, бірақ оның туысы оны осыған қол жеткізу қиын амбиция деп, одан бас тартты. Алайда, ол көп ұзамай музыкалық және әдеби сынға бейiмделдi. 1830 жылы «Афинеум» газетiнде жазуға кiрiсiп, 1868 жылға дейiн музыка және әдебиет сыншысы болып қызмет еттi. Сол кезде ол шамамен 2500 кітапқа шолу жасады. 1850 және 1851 жылдары Чорли «Ladies' Companion» журналын басқарды, онда сән және әйелдерге қатысты үй шаруасы мәселелерi жарық көрді. «Афинеум» және басқа да жерлерде Чорли Шуман мен Вагнердiң музыкасын «деградация» деп атады. Оның шедеврі – «Отыз жылдық музыкалық естелiктер» (1862), онда 1830 мен 1859 жылдар аралығында Лондондағы еуропалық опералардың опералық маусымдары жыл санап сипатталады. Онда ол «Ерiнiң Ұлы театрының» автократтық директоры Бенджамин Ламлидi қойылымдар сапасының төмендеуiне бапты. Екiншi жағынан, ол Джулия Гризи, Марио және Майкл Коста, сондай-ақ журналистер тобының (оның өзi де) 1847 жылы Ковент-Гарденде Корольдік италдық операны сәттi құруға салған еңбегiн жоғары бағалады. Сондай-ақ «A Prodigy: a Tale of Music» (1866) еңбегiн жазды. Ол Майербердiң «Динора» операсына ағылшын тілiндегi нұсқасын шығарды және Гуноның «Назарет», Эдвард Лодердiң «Батыр ескi дуал» және «Үш ғасыр», Бах-Гуноның «Аве Мария» әндерiнiң ағылшын тілiндегi нұсқасы, Салливанның «Күн батуы» және «Құдай, құдiретi шексiз!» әнұраны сияқты бiрнеше танымал әндердiң сөздерiн жазды. Чорли 1863 жылы Лондонда (Ерiнiң Ұлы театрында) алғаш рет қойылған Гуноның «Фауст» операсының ағылшын тілiндегi либреттосын жазды. Репетиция кезінде мәтiндiң әнге жарамайтыны анықталды. Симс Ривз бен Чарльз Сантли мырза Чаппеллге шағымданып, жаңа аудармалар жасырын түрде жасалды, өйткенi ешкім Чорлиге айтуға батыл болмады. Ол бұл туралы алғаш рет премьерада бiлдi. Сыншы ретiнде Чорли өзінің пікірін соңғы көрсетiлген қойылымға дейiн күттi, ол «ерекше аудармадан қауiп төнуде» деп жазды. Өкiнiшке орай, аталған соңғы қойылым өтпедi, сондықтан «Музыкалық әлем» оны поэтикалық қиялы үшін мақтады. Дегенмен, Чорлидiң «Фаусттан» бiрнеше әндердiң аудармалары жарияланып, кеңiнен орындалды, мысалы «Гүл әнi», «Барлығы жас кезінде» және «Даңқ пен махаббат». Чорлидiң осыған ұқсас тағы бiр әрекетi, тiптi белгiсiз еңбек болса да, жақсы нәтиже бердi: оның Мендельсонның «Die Heimkehr aus der Fremde» операсының аудармасы, оны Чорли 1851 жылы Лондон премьерасы үшін «Ұл мен жатжұрттық» деп аударды, қазiргi күнге дейiн сол еңбектің сирек қойылымдарында естiледi.

Жеке басы және соңғы жылдары

Чорли эксцентрикті және өткір мінезді адам ретінде танымал болды, бірақ оның адалдығы мен мейірімділігі үшін құрметтелді. Ол той-думандарға құлшынып қатысып, көп ішетін адам ретінде белгілі болды. Ол Элизабет Баррет Браунинг пен Мендельсонмен, кейін Чарльз Диккенс, Артур Салливан және Чарльз Сантлимен достасты. Ағасы Жон Рутер Чорли (1806–1867) қайтыс болғаннан кейін, ол «Афинеумнан» зейнеткерлікке шығуға жеткілікті мүлік мұра етті, бірақ ол сол газетке және «Оркестрге» мақалаларын жазуын жалғастырды. Чарльз Гуноның музыкасын Англияда насихаттауға тырысқанына қарамастан, композитор Чорлиді жек көріпті. Гуно 1870-ші жылдардың басында Англияда тұрғанда, фортепианоға арналған сатирикалық шығарма жазды, ол Чорлидің мінезін пародизациялауға арналған еді. Бұл шығарма Гуноның ағылшын демеушісі Георгина Уэлдонды қатты қуантты, ол Чорлиді «жіңішке, қышқыл, жоғары пернелі сопрано дауысымен» және «қызыл шашты, толтырылған маймыл сияқты» қимылдайды деп сипаттады. Гуно шығарманы Чорлиге арнап басып шығаруды жоспарлаған, бірақ ол бұған дейін қайтыс болды. Содан кейін Уэлдон шығармаға жаңа бағдарлама ойлап тапты және оны «Марионетканың аза тұру маршы» деп атады. Ол концерттік шығарма ретінде танымал болды, ал 1950-ші жылдары оның алғашқы сөздері «Альфред Хичкок ұсынады» телешоуының музыкалық тақырыбы ретінде кеңінен танылды. Чорли 1872 жылы 63 жасында Лондондағы үйінде қайтыс болды және Бромптон зиратында жерленді. Ол 45 000 фунт стерлингтен тұратын мол мүлікті қалдырды. Оның әріптес сыншысы Чарльз Льюис Грюнейзен «Афинеумда» Чорлидің мінезі оның қасиеттерін бағалауға кедергі келтіргенін жазды.