Кіріспе

XV және XVI ғасырларда Мексиканың орталық бөлігінде орналасқан қала-мемлекеттердің императорлық одағы – Ацтек империясы саяси бірлік ретінде. Ацтек империясы немесе Үштік одақ ( [ˈjéːʃkaːn̥ t͡ɬaʔtoːˈlóːjaːn̥]) – науа тайпасының үш қала-мемлекетінің одағы: Теночтитлан, Тетцкоко (altepetl) және Тлакопан. Бұл үш қала-мемлекет 1428 жылдан бастап Мексика алқабындағы және оның төңірегіндегі аймақты басқарды, 1521 жылы испан конкистадоры Эрнан Кортестің басшылығымен олардың жергілікті одақтастары оларды жеңді. Одақ Ацкапоцалько (altepetl) қаласы мен оның бұрынғы тәуелді провинциялары арасындағы азаматтық соғыстың жеңімпаздарынан құрылды. 1519 жылы испандықтар келген кезде одақтың жерлері іс жүзінде Теночтитланнан басқарылды, ал одақтас елдердің қалғандары екінші рөлде болды. Одақ жаулап алу соғыстарын жүргізіп, құрылғаннан кейін кеңейді. Өркендеген шағында одақ Мексиканың орталық бөлігін, сондай-ақ Мезоамериканың кейбір алыс аймақтарын, мысалы, қазіргі Гватемала шекарасына жақын орналасқан Ацтектердің эксклавы – Xoconochco провинциясын бақылады. Ғалымдар Ацтектердің билігін «гегемониялық» немесе «жайсыз» деп сипаттайды. Ацтектер жарты жылдық салық төлеуге және қажет болған жағдайда әскери күштерді ұсынуға келіскен жаулап алынған қалалардың билеушілерін билікте қалдырды. Бұл империялық биліктің қорғаныс пен саяси тұрақтылықты қамтамасыз етуіне, сондай-ақ жергілікті тәуелсіздікті сақтай отырып, әртүрлі аймақтар мен халықтардың біріктірілген экономикалық желісін құруға мүмкіндік берді. Ацтектердің діні – моникалық пантеизм, онда науа тайпасының теотл ұғымы ең жоғарғы құдай Ометеотл ретінде, сондай-ақ кіші құдайлар мен табиғаттың әртүрлі көріністерінен тұратын пантеон ретінде қарастырылды. Халықтық дін мифологиялық және көпқұдайлық аспектілерді қабылдауға бейім болды, ал империяның мемлекеттік діні жоғарғы топтардың монизмін де, халықтық гетеродоксияларды да қолдады. Империя тіпті ең ірі культтерді ресми түрде мойындады, сондықтан құдайлардың бейнесі астана Теночтитланның орталық ғибадатханасында бейнеленген. Императорлық культ мексикалықтардың ерекше әскери қамқоршы құдайы Хуитцилопочтлиге арналған. Халықтарға өздерінің діни дәстүрлерін сақтап, еркін жалғастыруға рұқсат етілді, егер олар Хуитцилопочтли құдайын жергілікті пантеондарына қосса.

Этимологиясы мен анықтамасы

Қазіргі қолданыста "ацтек" сөзінің өзі сол халықтар тарапынан қолданылмаған. Ол әртүрлі мағыналарда қолданылған: ацтектерге немесе Үштік одаққа, испан жаулап алуға дейін Орталық Мексикада науатль тілінде сөйлеген халыққа, немесе науатль тілінде сөйлейтін тайпалардың мексика этносына (тлакадан). Бұл атау науатль тіліндегі "ацтекатль" деген сөзден келген, ол "[Астланнан келген халық]" дегенді білдіреді, науа халықтарының мифтік тегін көрсетеді.

Ацтек империясының алдында

Науа халқы Чичимек халқынан тараған. Олар 13 ғасырдың басында солтүстіктен Мексиканың орталық бөлігіне көшіп келген, негізінен қазіргі Заккатекас, Сан-Луис-Потоси және Гуанахуато штаттарының аймағында сиреп қоныстанған. Мексиканың көші-қон тарихы Мексиканың орталық бөлігіндегі басқа да саяси бірлестіктерге ұқсас – құдайлық және жер бетіндегі тарихты байланыстыратын, саяси заңдылықты іздеген кезде табиғаттан тыс орындар, жеке тұлғалар мен оқиғалар орын алған. Ацтектер өз тарихын жазған пиктографиялық кодекстерде империяның бастауы Ацлан деп аталғаны айтылған. Алғашқы көшіп келгендер Мексика ойпатына және оның төңірегіндегі жерлерге бірнеше тәуелсіз қала-мемлекеттер құрып қоныстанды. Бұл ертедегі Науа қалалары немесе альтепетльдер [[tlatoani (жекеше tlatoāni)]] деп аталатын династиялық басшылар басқарған. Көптеген қазіргі қоныстарды Мехика көшіп келуінен бұрын басқа жергілікті халықтар құрған. Бұл ертедегі қала-мемлекеттер бір-бірімен түрлі шағын соғыстар жүргізген, бірақ одақтардың өзгеруіне байланысты ешбір қала үстемдікке ие болмаған. Мексикалар Орталық Мексикаға келген науа көшпенділерінің соңғысы болды. Олар Мексика ойпатына 1250 жыл шамасында кірді, ал сол кезде ауыл шаруашылығына қолайлы жерлердің көп бөлігі басылып алынған еді. Мексикалықтар Кульуакан патшасын, тарихи маңызы бар, Тольтектердің панасы болған шағын қала-мемлекетті, оларды Шапультепек (Шапольтепаз, "шатырлар төбесінде") деп аталатын салыстырмалы түрде құнарсыз жерге қоныстандыруға көндірді. Мексикалықтар Кульуакан үшін жалдамалы әскер болды. Мехикалар Кульуаканға шайқаста қызмет еткеннен кейін, билеуші өзінің бір қызын мехикалықтарға билік етуге тағайындады. Алайда, мифологиялық деректер бойынша, мехикалықтар оның терісін сылып алып, құдайлары Сипе Тотек бұйрығымен құрбандыққа шалған. Бұл туралы естіген Кульуакан билеушісі өз әскерін Тизаапаннан мехикалықтарды күшпен қуып шығарды. Мексикалықтар Текскоко көлінің ортасындағы аралға көшіп барды, онда нопал кактусының үстінде бүркіт ұя салған екен. Мехикалықтар бұл құдайларының белгісі деп түсіндірді және осы аралда 1325 жылы Оме калли (немесе "Екі үй") жылы жаңа қала Теночтитланды құрды. Аскапоцалько мексикалықтардың көмегімен шағын империяға айналды. Мексика билеушісі осы уақытқа дейін заңды патша ретінде танылмаған. Мексика басшылары Кульуакан патшаларының бірінен мексикалық әулетіне үйлену үшін қыз беруді өтінді. Олардың ұлы Акамапичтли 1372 жылы Теночтитланның бірінші tlatoani болып таққа отырды. Аскапоцальконың тепанектер мексикалықтардың көмегімен өз билігін кеңейтті, ал Тескоконың Аколхуа қаласы көл алабының шығыс бөлігінде күшті болды. Ақырында екі мемлекет арасында соғыс басталды, және мексикалықтар Текскоконы жаулап алуда маңызды рөл атқарды. Сол кезде Теночтитлан ірі қалаға айналып, тепанектерге адал болғандықтан Тескоконы өз провинциясы ретінде алды. Мексика соғысында олардың тактикасы мен қару-жарағында жауларды өлтіруден гөрі тұтқындауға басымдық берілді. Жауларды тұтқындау діни рәсімдер үшін маңызды болды және жауынгерлерге жорықтар кезінде өзін ерекшелендіруге мүмкіндік берді.

Тепанек соғысы

1426 жылы Тепанек патшасы Тезозомоц қайтыс болды, ал мұрагерлік дағдарысы потенциалды мұрагерлер арасында азамат соғысына себеп болды. Макстла да Аколхуаларға қарсы шықты, ал Текскоко патшасы Незахуалкойотл елден қашып кетті. Незахуалкойотл Хюэксоцинко патшасынан әскери көмек алды, ал мексикалықтар Тлакопан деп аталатын наразы тепанек қаласынан қолдау тапты. 1427 жылы Теночтитлан, Текскоко, Тлакопан және Хуэксоцинко Аскапоцалькоға қарсы соғысқа шықты, 1428 жылы жеңіске жетті. Келесі 100 жыл ішінде Теночтитлан, Текскоко және Тлакопанның Үштік одағы Мексика алқабына үстемдік етіп, билігін Мексика шығанағы мен Тынық мұхитының жағалауларына дейін кеңейтті. Теночтитлан біртіндеп одақтағы басты күшке айналды. Бұл одақтың негізгі құрылтайшылары Ицкоатлдың жартылай бауырлары және жүректері Тлакаэлель мен Моктезума болды. Моктезума 1440 жылы Ицкоатлдың орнын мексика хетлатоани ретінде басты. Тлакаэлель жаңадан құрылған "Сиуакоатль" лауазымын алды, ол "Премьер-министр" мен "Вице-король" арасындағы деңгейге тең болды.

Императорлық реформалар

Үшжақты одақ құрылғаннан кейін көп ұзамай Ицкоатль мен Тлакопан ацтек мемлекеті мен дінінде кең ауқымды реформаларға бастамашылық етті. Тлакаэнел ацтектердің бар болған кітаптарының бір бөлігін немесе көп бөлігін өртеп жіберді деген айып тағылды, олардың жалғандықты қамтиды және "барлық адамның суреттерді білуі дұрыс емес" деді. Ол содан кейін ацтектердің тарихын қайта жазды, бұл, әрине, мексикаларды орталық рөлге қойды. Ицкоатльдан кейін Моктесума I мексика императоры болғаннан кейін, жаулап алынған қалаларды бақылауда ұстау үшін тағы да реформалар жүргізілді. Ынтымақтаспаған патшалар мексикаға адал марионетка билеушілермен ауыстырылды. Жаңа императорлық салық жүйесі мексикалық салық жинаушыларды құрды, олар жергілікті династиялардың билігін айналып өтіп, тікелей халықтан салық жинады. Незауалькойотл Акольуа жерлерінде де қол астындағы патшаларға олардың астаналарынан алыс жерлерде салықтық иеліктер беру саясатын енгізді. Бұл империямен ынтымақтастыққа ынталандыру үшін жасалды; егер қаланың патшасы көтеріліс жасаса, ол шетелден алған салықтан айырылды. Кейбір көтерілісші патшалардың орнына кальпиккве немесе тағайындалған губернаторлар қойылды, династиялық билеушілер емес. Патша жарлығымен әрбір ауданда діни бақылаудағы мектеп салынды. "Кальмекац" деп аталатын екінші, беделді мектеп ақсүйектерді, сондай-ақ дін қызметкері немесе қолөнерші болуға ниеттенген жоғары тұрған қарапайым адамдарды оқытуға арналды. Моктесума сонымен қатар қарапайым адамдарға берілетін "quauhpilli" деген жаңа атақ құрды. Жергілікті тарихи деректерде бұл соғыстарды Тлакаэнел 1450-1454 жылдар аралығында Мексика ойпатын қампқан ауыр құрғақшылыққа жауап ретінде құдайларды ынаятқа алу үшін бастағаны айтылады. Гүл соғыстары көбінесе ацтек империясы мен олардың басты жауы Тлаксаланың көршілес қалалары арасында жүргізілді.

Кеңейтудің алғашқы жылдары

Тепанектер жеңілгеннен кейін Ицкоатль мен Незауалькойотл Мексика алқабында билікті нығайтып, оның шекарасынан тысқары қарай кеңейе бастады. Империяның кеңеюінің алғашқы нысандары Мексика алқабындағы Койоакан және қазіргі Мексиканың Морелос штатындағы Куаунахуак пен Хуакстепек болды. Бұл жаулаулар жаңа империяға көптеген салықтар, әсіресе ауыл шаруашылығы өнімдерін әкелді. Ицкоатль қайтыс болды, ал Моктесума I Мехиканың жаңа императоры болып таққа отырды. 1450 жылы Мексика алқабын қампқан төрт жылдық құрғақшылық империяның кеңеюін қысқа мерзімге тоқтатты, және құрғақшылық басылғаннан кейін Морелос штатындағы бірнеше қалалар қайтадан басып алынуға тиіс болды. Моктесума мен Незауалькойотл империяны Мексика шығанағына қарай шығысқа және Оахакаға қарай оңтүстікке қарай кеңейтуді жалғастырды. 1468 жылы Моктесума I қайтыс болды, оның орнын ұлы Аксаякатл бағындырды. Аксаякатлдың он үш жылдық билігінің көп бөлігі оның алдыңғыларының кезінде алынған аумақтарды консолидациялауға жұмсалды. Мотекузома мен Незауалькойотл жылдам кеңейді, сондықтан көптеген провинциялар көтеріліс жасады. 1472 жылы Аксаякатл аймақты қайта басып алды және Пурпечаның оны қайтарып алу әрекеттерінен сәтті қорғады. 1479 жылы Аксаякатл 32 000 ацтек сарбазымен Пурепеча империясына ірі шабуыл жасады. 1472 жылы Незауалькойотл қайтыс болды, ал оның ұлы Незауальпилли Текскоконың жаңа хуэтлатоаниі ретінде таққа отырды. Бұдан кейін 1481 жылы Аксаякатл қайтыс болды. Оцома халқы өлтірілді немесе таратылды. Мехиканың жаулап алуларының нәтижесінде алған беделін пайдалана отырып, Ахуицотл өзін Текскоко мен Тлакопан билеушілерінен ажырату үшін "huehuetlatoani" ("Ең ескі сөйлеуші") атауын қолдана бастады. Ацтек әскері ешқандай аумақты басып алмады, көбінесе шабуылдармен шектелді. Пурпеча оларды жеңіп, әскер кері шегінді. Моктесума II империялық реформаларды одан әрі енгізді. Ол Ахуицотлдың көптеген кеңесшілерін жұмыстан шығарды және олардың бірнешеуін өлімге кесті. Козумель аралында Кортес кеме апатына ұшыраған испандық Геранимо де Агилармен кездесті, ол экспедицияға қосылып, испан және майя тілдерінде аударма жасады. Экспедиция содан кейін батысқа қарай Кампечеге жүзіп кетті, онда жергілікті армиямен қысқа шайқастан кейін Кортес аудармашы Агилар арқылы бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізе алды. Кампече патшасы Кортеске екінші аудармашыны, екі тілді Науа-Майя құлы Ла Малинче (ол Малиналли [maliˈnalːi], Малинцин [maˈlintsin] немесе Донья Марина [ˈdoɲa maˈɾina] деп те белгілі) берді. Агилар испан тілінен майя тіліне, ал Ла Малинче майя тілінен науатль тіліне аударды. Малинче испан тілін үйренгеннен кейін Кортестің тіл және мәдениет бойынша аудармашысы болды және Науа билеушілерімен қарым-қатынаста маңызды тұлға болды. Кортес содан кейін Кампечеден ацтектердің Үштік одағының қарастырылған провинциясы болған Кемпоалаға бағыт алды. Жақын жерде ол Веракрус қаласын құрды, онда ол Мексика императоры Моктесума II-нің елшілерімен кездесті. Елшілер Теночтитланға қайтып келгеннен кейін Кортес жергілікті тотонак басшыларымен кездесу үшін Кемпоалаға барды. Тотонак билеушісі Кортеске мексикалықтарға қарсы наразылықтарын айтты, ал Кортес тотонактарды императорлық салық жинаушыны түрмеге қамауға көндірді. Кортес кейіннен бұл әрекет тотонактардың идеясы екеніне және оның бұл туралы ешқандай білімі жоқ екеніне жинаушыны сендіргеннен кейін босатты. Тотонактар Кортеске ацтектерге соғыс жариялағаннан кейін Тлаксалаға жорыққа 20 рота сарбаз берді. Осы уақытта Кортестің әскерінің бірнешеуі бүлік көтеруге тырысты. Кортес жоспарды білгенде, Кубаға қашу мүмкіндігін жою үшін кемелерін суға батырып жіберді. Испандықтар тотонак әскерімен ацтектерге қарсы одақ іздеу үшін Тлаксалаға кірді. Алайда, Тлаксала генералы кіші Шикотенкатл оларды жау деп санады және шабуыл жасады. Бірнеше қақтығыстан кейін Кортес Тлаксала басшыларын генералға орнынан түсуге бұйырды. Кортес содан кейін Тлаксала халқымен одақ құрып, одан Мексика алқабына іспандық сарбаздардан басқа 5000-6000 Тлаксала және 400 Тотонактан тұратын кішігірім топпен сапар шекті. Алты апта қалада болғаннан кейін, Веракруста қалған екі испандық Кетцальпопока есімді ацтек әміршісімен болған қақтығыста қаза тапты. Кортес бұл оқиғаны Мотекузоманы күш қолданумен тұтқынға алу үшін сылтау ретінде пайдаланды. Олар Тлакопанға (қазіргі Такуба) кері шегінді және Тлаксалаға қарай жол тартты, онда олар қалпына келтіріліп, Теночтитланға екінші, сәтті шабуылға дайындалды. Осы оқиғадан кейін Теночтитланға шешек індеті тарады. Індеттің өзі аймақтың халқының 50% -дан астамын, соның ішінде император Куитлауакты өлтірді, өйткені Жаңа әлемнің жергілікті халқында шешекке қарсы иммунитет болмады. Жаңа император Куаутемок шешек індетімен күресті, ал Кортес ацтек үстемдігіне наразы болған Тлаксалалықтар, Текскоколықтар, Тотонактар және басқалардың әскерін жинады. Кортес Мексика алқабына 100 000-ға дейін сарбаздардан тұратын біріккен әскермен қайтып келді. Кортес Текскокода құрастырылған, суға батырылған кемелерден құралған қайықтарды пайдаланып, Теночтитланды бірнеше ай бойы блокадалап, қоршауға алды.

Үкімет

Ацтек империясы – тікелей емес жолмен билік жүргізген империяның мысалы. Ол этникалық тұрғыдан көптеген еуропалық империялар сияқты әртүрлі болды, бірақ олардан айырмасы, біртұтас үкімет формасынан гөрі, құрмет көрсету (тribute) жүйесіне негізделген. Американдық тарихшы Александр Мотилдің императорлық жүйелер туралы теориялық тұжырымында, Ацтек империясы империяның бейресми түрі саналды, себебі Альянс өзінің алым-салық төлейтін провинцияларына жоғары билікке таласпады. Ол тек tribute төленуін күтті. Империяның аумағы да үздіксіз болмады, яғни, барлық бағынышты территориялары біріккен жер болған жоқ. Мысалы, Ксоконочконың оңтүстік шеткі аймақтары империяның орталық бөлігімен тікелей байланыста болған жоқ. Ацтек империясының гегемониялық сипаты мынада көрінеді: қала-мемлекеттері жаулап алынған соң, жергілікті билеушілер әдетте өз лауазымдарына қайта орналастырылып, tribute төленген жағдайда, Ацтектер жергілікті істерге араласпады. Үкімет формасы жиі империя деп аталады, бірақ империя ішіндегі көптеген аймақтар іс жүзінде қала-мемлекеттер ретінде ұйымдастырылған (ацтек тілінде – науатль тілінде альтепетль деп аталады). Бұл – аристократиялық әулеттен шыққан патша немесе тлатоани (сөзбе-сөз «сөйлеуші», көпше түрі – тлатоке) басқаратын шағын мемлекеттер еді. Алғашқы Ацтек кезеңі альтепетльдер арасындағы өсу мен бәсекелестік кезеңі болды. 1428 жылы нахуалар империяны құрғаннан кейін және империя жаулау арқылы кеңею бағдарламасын бастағаннан кейін, альтепетль жергілікті деңгейдегі ұйымның басым түрі болып қала берді. Альтепетльдің аймақтық саяси бірлік ретінде тиімді рөлі империяның гегемониялық басқару формасының табысына үлкен үлес қосты. «Ацтек империясы» термині – қазіргі заманғы термин, оны Ацтектердің өздері қолданған жоқ. Ацтектердің мемлекеті негізінен Мексиканың тығыз қоныстанған аңғарындағы науатль тілінде сөйлейтін үш қаладан тұрды. Биліктегі теңсіздік уақыт өте келе Теночтитланды басқа екі қаладан жоғарырақ деңгейге көтерді. «Үштік одақ» Орталық Мезоамериканың көп бөлігінде, тілдік және мәдени әртүрлілік аймақтарын қамти отырып, гегемония орнатты. Нахуалар империяны негізінен дәстүрлі, тікелей емес тәсілдер арқылы басқарды. Дегенмен, мемлекеттік құрылым орталықтанған сайын, жаңадан пайда болған бюрократияның белгілі бір формасы қалыптаса бастаған болуы мүмкін.

Орталық әкімшілік

Незауалькойотлдың (1429–1472) билігіне дейін ацтек империясы дәстүрлі мезоамерикалық үлгідегі конфедерация ретінде жұмыс істеді. Тәуелсіз алтепетльдерді ауыл басшыларын қадағалаған, ал олар өз кезегінде үй шаруашылықтарын қадағалаған тлатоанилер (“сөйлеушілер”) басқарды. Типик мезоамерикалық конфедерация бірнеше тлатоанилердің басына Хуэй Тлатоаниді (“үлкен сөйлеуші”) қойды. Незауалькойотлдан кейін ацтек империясы біршама өзгеше жолға түсті. Жақында бағындырылған немесе басқаша бағынышты алтепетльдердің кейбір тлатоанилері, жергілікті дворяндардың ішіндегі жаңа тлатоанилерді тағайындаудың орнына, Хуэлатоани атынан алым-салық жинаумен шұғылданатын кальпикск үй басқарушыларымен алмастырылды. Дегенмен, Хуэй Тлатоани жалғыз атқарушы орган емес еді. Империяның сыртқы мәселелерін шешу Хуэй Тлатоанидің міндеті болды: алым-салық, соғыс, дипломатия және кеңею – барлығы Хуэй Тлатоанидің қарауында болды. Ал, берілген қаланы басқару Цихуакоатльдің рөлі еді. Цихуакоатль әрқашан Хуэй Тлатоанидің жақын туысы болды; мысалы, Тлакаэлель Моктесума I-нің інісі болған. “Цихуакоатль” атағы, “әйел жылан” дегенді білдіреді (бұл Науа құдайының аты), және осы лауазымның рөлі, белгілі бір дәрежеде еуропалық вице-патша немесе премьер-министрге ұқсас, Науа космологиясының екіұштылығын көрсетеді. Цихуакоатль де, Хуэлатоани де діни лауазым емес еді, бірақ олардың екеуінің де маңызды ритуалдық міндеттері болды. Біріншісі “әйел” жауын-шашынмен, ал екіншісі “ер” құрғақ маусыммен байланысты болды. Цихуакоатль лауазымы Теночтитлан қаласында жақсы белгілі болса да, бұл лауазымның Аскапоцалько, Кульуакан және Теночтитланның одақтасы Текскоко сияқты жақын орналасқан алтепетльдерде де болғандығы мәлім. Лауазымның сырттай төмен мәртебелі екеніне қарамастан, Цихуакоатль өте ықпалды және күшті болуы мүмкін еді, мысалы, Тлакаэлельдің жағдайында. Империя тарихының басында Теночтитлан төрт мүшеден тұратын әскери және кеңесші кеңес құрды, ол Хуэй Тлатоаниге шешім қабылдауда көмектесті: тлакочкалкаттл, тлакатекатл, эжуауакаттл және тлиланкальки. Бұл құрылым билеушіге кеңес берумен ғана шектелмей, сонымен қатар дворяндардың амбицияларын бақылауға көмектесті, өйткені енді Хуэй Тлатоаниді тек кеңестен таңдауға болады. Сонымен қатар, кеңестің кез келген мүшесінің әрекеттерін қалған үш мүше оңай тоқтата алатын болды, бұл жоғары лауазымды шенеуніктердің амбицияларын тексерудің қарапайым жүйесін қамтамасыз етті. Бұл төрт кеңес мүшесі сонымен қатар әртүрлі әскери қоғамдардың мүшелері, генералдар болды. Мүшелердің мәртебесі тең емес еді, тлакочкалкаттл мен тлакатекатлдың мәртебесі басқаларынан жоғары болды. Бұл екі кеңесші ең беделді әскери қоғамдардың мүшелері болды: cuauhchique (“шашылғандар”) және otontin (“отоми”). Бұрынғы Хуэй Тлатоанидің туыстары, тетекухтиндер, келесі Хуэй Тлатоаниді төрт кеңес мүшесінің арасынан таңдайтын болды.

Облыстық әкімшілік

Дәстүр бойынша провинциялар мен алтепеттерді мұрагерлік тлатоанилер басқарды. Империя өскен сайын жүйе одан әрі дамыды және кейбір тлатоанилер басқа лауазымды тұлғалармен ауыстырылды. Осы лауазымды тұлғалардың да өкілеттігі тлатоанилерге ұқсас болды. Бұрын айтылғандай, тікелей тағайындалған басқарушылар (жекеше кальпикки, көпше кальпикке) кейде провинциялық дворяндықтың таңдалуының орнына, сол тлатоани лауазымына тағайындалды. Империяның гүлденген шағында мемлекеттің алым-салық және стратегиялық провинцияларға бөлінуі осы жүйенің дамуына әкелді. 38 провинция жоғары басқарушылардың, яғни уэкальпиккелердің бақылауында болды. Осы кальпиккелер мен уэкальпиккелер провинциялық алым-салық жүйесінің басқарушылары еді, оны Теночтитланның ең басты астанасында хветлатоани емес, керісінше, мүлдем бөлек лауазым – петалакалькатль бақылап, үйлестірді. Жақында басып алынған алтепетлдің халқы тығырыққа тірелген жағдайда, науалар провинциялық бақылаудың басына әскери губернаторды, яғни куаухтлатониді қойды. Өзінің билігі кезінде Моктесума I кальпикке жүйесін кеңейтті, әрбір алым-салық төлейтін провинцияға екі кальпикке тағайындалды. Біреуін провинцияның өзі орнатты, мүмкін, ол алым-салық жинауды бақылаған шығар, ал екіншісін Теночтитланға орнатты, мүмкін, ол алым-салық сақтауды бақылаған шығар. Алым-салықты қарапайым халық, мачехуалтин жинап, "патшалар" (тлаток), кіші билеушілер (тетеуктин) немесе провинциялық дворяндар (пипильтин) болсын, ақсүйектерге бөлісті. Науалар жоғарыда аталған лауазымды тұлғалардың алым-салық жинауын бақылады және ацтек әскерінің мәжбүрлеуші күшіне, сондай-ақ пипильтиннің (өздері алым-салық төлеуден босатылған және оны алушылар) және тұқым қуалайтын саудагерлер класының – почтеканың ынтымақтастығына сүйенді. Почтеканың әртүрлі дәрежелері болды, бұл оларға белгілі бір сауда құқықтарын берді және сондықтан олар міндетті түрде пипильтин болған жоқ, бірақ олар ацтектердің алым-салық жүйесінің өсуі мен басқаруында маңызды рөл атқарды. Почтека өздерінің саяси және экономикалық билігін ацтек дворяндары мен мемлекетінің саяси және әскери билігіне тығыз байланыстырды. Дипломаттар (теукнененке, немесе "иесінің саяхатшылары") және жаулап алудың алдындағы тыңшылар ретінде қызмет етумен қатар, жоғары дәрежелі почтекалар нарық алаңдарында судьялар ретінде қызмет етті және белгілі бір дәрежеде дербес корпоративтік топтар болды, өздерінің меншікті иеліктерінде әкімшілік міндеттерді атқарды.

Идеология және мемлекет

Нахуа метафизикасы "бірден-бір, динамикалық, тірілтетін, мәңгілік өзін-өзі туғызатын және өзін-өзі жаңартатын қасиетті күш, энергия немесе күш" – теотлдың айналасында құрылған. Бұл монистік пантеизм тұрғысынан қарастырылады, ол жоғарғы құдай Ометеотлде және сонымен қатар жұлдыздар мен от сияқты табиғат құбылыстарының идеализациясымен бірге кіші құдайлардың көптеген пантеонында көрінеді. Діни қызметкерлер мен білімді жоғарғы топтар көбінесе монистік көзқарас ұстанса, қара халықтың діні политеизм мен мифологиялық элементтерге бейімделген. Ацтек империясының мемлекеттік діні жоғарғы топтың рухани қажеттіліктерін қанағаттандырумен қатар, төменгі топтар мен бағындырылған халықтарды бақылауда ұстау міндетін атқарды. Бұл зәулім қоғамдық діни рәсімдер, ең танымал культтарға қолдау көрсету және діни еркіндіктің белгілі бір деңгейі арқылы іске асырылды. Егер билеушілер жергілікті тетеуктиндер немесе тлатоанилер болса, немесе орталық Хуетлатоани болса, олар құдайлардың өкілдері саналды және осылайша құдайлық құқықпен билік етті. Тлатокайотл, яғни билік ету принципі, мұрагерлік арқылы осы құдайлық құқыққа ие болуды бекітті. Сондықтан саяси тәртіп – ғарыштық тәртіптің бір бөлігі болды, ал тлатоаниді өлтіру – осы тәртіпті бұзумен тең болды. Осы себепті, нахуалар тлатоаниді өлтірген немесе қызметінен шеттетуге мәжбүр болған жағдайда, оның орнына әдетте туысы мен сол рудан шыққан адамды тағайындады. Хуетлатоани лауазымын құру, биліктің жаңа деңгейін құру арқылы түсіндірілді, ол төменгі тлатокайотл принципінен жоғары тұрды. Науа дінінің әскери тұрғыдан түсіндірілуі, әсіресе күн құдайы Уицилопочтлиге деген терең құрмет, империяның кеңеюіне бағыт берді. Әскери мемлекеттік рәсімдер жыл бойы оқиғалар, рәсімдер және имитациялық шайқастар күнтізбесіне сәйкес өткізілді. Олардың өмір сүрген дәуірі Оллинтонатиух, яғни Қозғалыс Күні деп аталды, ол адамзаттың жойылуына әкелетін соңғы дәуір деп есептелді. Уицилопочтли Тлакаэлел тұсында мемлекеттік пантеондағы жоғары мәртебесіне ие болды және қан құрбандығы арқылы Күнді сақтап, осылайша әлемнің аяқталуын болдырмауға болатынын айтты. Осы жаңа, әскери тұрғыдан түсіндірілген Уицилопочтлиге сене отырып, ацтек сарбаздары соғысқа қатысуға және құрбандық үшін жау әскерлерін тұтқындауға ынталандырылды. Мезоамерикада қан құрбандығы кең таралған болғанымен, ацтектер кезіндегі құрбандықтардың ауқымы бұл аймақта бұрын-соңды көрілмеген деңгейде болды.

Мифологиялық табиғат билеушілері

Бұл ацтектердің қасиетті құдайлары мен құдайшалары, олар сонымен қатар Он үш аспан мен Ацтек империясының да бір бөлігі болған.

Құдайлар

Центеотл, жүгері құдайы, Тянькицтлимен (Плеядалардың құдайлары) байланысты. Центеотл есімі Cinteotl деп те жазылады және құдайша есептеледі. Халчиутотолин – тазалау мен ластанудың құдайы, адамдардың кінәсін кешіретін және тағдыр құдайы. Ксочипилли, гүлдердің, қуаныш пен той-томалақтың, бейберек мінез бен көркемдік шығармашылықтың құдайы. Хуэхуэкойотл, қарттық, бастау және алдау құдайы. Ол сондай-ақ даналықтың қамқоршысы және әуесқойлық ойындар ойнаумен танымал. Оның есімі бақыт құдайы Уеуекойотлға ұқсас. Уицилопочтли, ерік пен соғыс құдайы, күштің қамқоршысы, Оңтүстіктің билеушісі. Ицлаколиухки Иксимлли, мұздың, суықтың, қыстың, күнәнің, жазаның және адамның қайғы-қасіретінің құдайы. Ол сондай-ақ көздері байланған әділдік құдайы. Ометекухтли, екілік пен мәннің құдайы. Ицтли, тас құдайы, Тезкатлипоканың бір түрі. Миклантекухтли, әуелдегі әлемнің (Миклан) құдайы. Ол әр түрлі қанды мүшелері бар қаңқа түрінде бейнеленеді, мысалы, оның көкірек қуысынан ілінген бауыры. Патекатл, емдеудің құдайы және дәрігерлердің және пейоттың қамқоршысы. Ол Центзонтотохтиннің әкесі. Пилтзинтекухтли, көріністер мен күннің құдайы. Ацтек мифологиясында Пилтзинтекухтли Меркуриймен және емдеумен байланысты. Кетцалькоатл, өмірдің, жарықтың және даналықтың құдайы, желдің және күндіздің иесі, Батыстың билеушісі. Теццицтекатл, айдың құдайы. Теццицтекатл – Тлалок пен Халчиухтликуенің ұлы. Тепейольотл, жануарлардың, қараңғы үңгірлердің, эхо мен жер сілкіністерінің құдайы. Тепейольотл – Тезкатлипоканың бір түрі және таулармен байланысты. Тезкатлипока, болашақты білудің, қараңғылықтың және көрінбейтіннің құдайы, түннің иесі, Солтүстіктің билеушісі. Тезкатлипока Кетцалькоатлды құлатты, ал ол оны қайтадан құлатты. Тлахуискальпантекухтли, таңның құдайы (Венера) және Кетцалькоатлдың бір қыры. Тлалок, жаңбырдың, молния мен дауылдың құдайы. Ол жер бедерімен және егіспен байланысты. Тонакатекутли, Ометекухтлимен байланысты азық-түлік құдайы. Тонатиух, күннің құдайы. Шипе Тотек, жаңартудың, өсімдіктердің және көктемнің құдайы, жыл мезгілдерінің иесі, Шығыстың билеушісі. Сюхтекухтли, от пен уақыттың құдайы. Ехекатл, желдің құдайы. Цонтемок, әуелдегі әлемнің тоғыз қабатының бірінде тұратын құдай. Ксолотл, өлімнің құдайы, Венерамен кешкі жұлдыз ретінде байланысты. Ол екі құдайдың бірі, Кетцалькоатлдың егізі. Миккоатл, ацтектердің балық аулау және аң аулау құдайы, сондай-ақ Құс жолымен байланысты болған дауылдардың көне құдайы. Нанахуатцин, Күннің құдайы. Нанахуатцин күннің әлемге жарқырап тұруы үшін өзін жандырып құрбан етті, сондықтан оның орнын Тонатиух құдайы алды. Атлахуа, судың құдайы және садақшылар мен балықшылардың қорғаушысы. Ацтектер судан өлгенде оған дұға ететін. Опочтли, балық аулау және құс аулау құдайы. Аңыз бойынша ол гарпун мен тордың ойлап табушысы. Пайнал, Уицилопочтлидің хабаршысы. Техлотл, әуелдегі әлемнің тоғыз қабатының бірінде тұратын құдай. Бұл құдай соулармен байланысты. Ометохтли, пульк құдайы және Центзонтотохтиннің басшысы.

Құдайымдар

Халхиуттлику, ағын судың, көлдердің, өзендердің, мұхиттардың, ағыстардың, көлденең сулардың, дауылдардың және крещение рәсімінің құдайы. Хантико – оттың, үйлердің және жанартаулардың құдайы. Сиуакоатль, бала тудырудың және жандарды таңдаудың құдайы. Ситлалик – Көкжолдың әйел жұлдыздарының құдайы. Ицпапалотль, өлімнің құдайы. Ол Цитзизимиттің басшысы болды. Оның көзінен тас пышақтар шығады. Маяхуэль, агава мен магуэйдің құдайы. Ол Центзонтоточкиннің анасы еді. Миктекасиуатль, Әулет әлемінің (Миклан) құдайы. Тлалтекухтли, жердің ежелгі құдайы (жердің ландшафты мен атмосферасында өзгерген). Тлазольтеотль, құштарлықтың, жабылудың, сезімталдық пен жыныстық құқық бұзушылықтардың құдайы. Xochiquetzal, гүлдердің, махаббаттың, ләззаттың және сұлулықтың құдайы. Ол жас аналарды қорғайды, мәңгі жас және әдемі. Атлатоман, дене мүкістіктерімен туғандардың немесе жаралары бар мексикалықтардың қамқоршысы. Кейбір кодекстерде бұл құдайдың осы аурулардың себебі екені айтылған. Хуикстосиуатль, тұздың құдайы және өсірілген тағамдардың қамқоршысы (соның ішінде тұз саудасындағы адамдар). Хальмецачиуатль, Әулет әлемінің тоғыз қабатының бірінде тұратын құдай. Ол Цонтемок әйелі еді. Чикомекоатль, егіншіліктің құдайы. Койольшауки – Centzonhuitznahua құдайы немесе басшысы, аймен байланысты.

Мифологиялық қасиетті орындар

Тамоанчан, Ицпапалотл әдетте билік ететін жер. Құдайлар қазіргі адамзаттың алғашқы өкілдерін құрбандыққа шалынған қан мен ұнтақталған адам сүйектерінен жаратты. Тамоанчанның мағынасы "Біз үйімізге түсеміз" болуы мүмкін. Микцлан – ацтек мифологиясында Микцлантекутли мен Микццихуатль билік ететін орын. Бұл – нағыз жер асты дүниесі.

Заң

Незауалькойотл билеушісі өзінің тұсында Текскоко қала-мемлекетіндегі ең дамыған заң кодексін жасады. Бұл тек әдеттегі әдет-ғұрыптардың жинағы емес, ресми жазылған кодекс болды. Заң кодексі туралы мәліметтердің көздері – францискан Торибио де Бенавенте Мотолиниа, францискан Фрай Хуан де Торкемада, сондай-ақ тескокандық тарихшылар Хуан Баутиста Помар және Фернандо де Альва Кортес Икстлильхокитльдің отаршылдық дәуіріндегі жазбалары. Незауалькойотлдың тұсында Текскокодағы заң кодексі заңға сүйенген, өйткені көптеген істер нақты дәлелдер негізінде қарастырылды және көптеген жағдайларда талас даугерлердің әлеуметтік статусы ескерілмеді, ал кодекс 80 жазбаша заңнан тұрды. Бұл заңдар қатаң, көпшілік алдында орындалатын жазаларды қарастырып, әлеуметтік бақылаудың құқықтық негізін құрды. Теночтитланның заң жүйесі туралы ақпарат аз, ол осы кезеңде Текскокодағы заңдарға қарағанда кем заңға сүйенген немесе одан кем күрделі болуы мүмкін. Бұл заңдар Моктезума I тұсында құрылды. Олар мемлекет, топтар және жеке тұлғалар арасындағы қарым-қатынасты орнату және реттеу үшін қызмет етті. Мемлекеттік органдар жаза тағайындаумен ғана айналысты. Нахуалар осы заңдарға нахуалық моральдық нормаларды енгізіп, гомосексуализм, маскүнемдік және жалаңаштық сияқты қоғамдық әрекеттерді қылмыстық деп жариялады, сонымен қатар ұрлық, кісі өлтіру және мүлікке келтірілген зиянға қарсы жалпыға ортақ тыйымдарды да енгізді. Бұрын айтқандай, *почтека* судьялар ретінде тағайындала алатын, көбінесе өз мүшелеріне қатысты сот бақылауын жүзеге асыратын. Сол сияқты, соғыс кезінде әскери соттар әскерилерге қатысты да, соғыс уақытындағы азаматтарға қатысты да істерді қарады. Апелляция процесі болды, апелляциялық соттар провинциялық деңгейдегі, әдетте базарлардағы жергілікті соттар мен Теночтитланның жоғары соты және екі арнайы жоғары апелляциялық соттар арасында орналасты. Осы екі арнайы соттың бірі Теночтитлан ішінде туындаған істерді, екіншісі – астанадан тыс жерде туындаған істерді қарады. Соңғы сот билігі Хьюи Тлатоанидың қолында болды, ол төменгі дәрежедегі судьяларды тағайындау құқығына ие болды.