Кіріспе

2004 жылғы Оңтүстік Африкадағы сыбайлас жемқорлық соты – Шабир Шейк ісі апартеидтен кейінгі Оңтүстік Африкадағы маңызды сот процесі болды. Дурбан және жағалау аймақтық Жоғары сотында судья Хилари Сквайрс алдында қаралып өткен бұл іс, Дурбандағы кәсіпкер Шабир Шейк пен Оңтүстік Африканың бұрынғы жетекшісі Джейкоб Зума арасындағы алаяқтық және сыбайлас жемқорлық қарым-қатынасын анықтады. 1999 жылы Шейктің Зуманың маңызды жеке қарыздарын өтеуі олардың қаржылық іс-әрекеттеріне күдік туғызды. Шейктің інісі Чиппи Шейк 1999 жылғы қару-жарақ келісіміне қатысқандығы үшін Қорғаныс министрлігінен шеттетілгеннен кейін, Шабир Шейк 2001 жылы құпия құжаттарды иеленгені үшін тұтқындалды. Тергеу барысында оның Зумамен сыбайлас жемқорлыққа және алаяқтыққа қатысқандығы анықталды. 2004 жылдың қазан айында сотқа тартылып, өзін кінәлі емес деп мәлімдеді. Шейктің Жоғарғы саяси сотқа берген шағымы қабылданбағаннан кейін, 2006 жылдың 9 қарашасында 15 жылға сотталды. Шейк ісіне Оңтүстік Африка үкіметінің бірнеше жоғары лауазымды тұлғаларының қатысы болғандықтан, бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды. Шейк өзінің қаржылық мәмілелерінің заңды екенін айтса да, 2005 жылдың 30 мамырында Дурбан Жоғары соты соңғы үкімін шығарды. Ол Зумаға 1,2 миллион ранд (185 000 АҚШ доллары) төлеп, олардың қарым-қатынасын нығайтуға, сондай-ақ француздық қару-жарақ компаниясы Томсон CSF (қазіргі Thales) компаниясынан пара талап еткені үшін сыбайлас жемқорлық жасады деп танылды. Бұдан өзге, Зуманың 1 миллионнан астам (154 000 АҚШ доллары) төленбеген қарызын өтеу арқылы алаяқтық жасады деп айыпталды. Судья Сквайрс Шейкті сыбайлас жемқорлық үшін екі рет 15 жылға, ал алаяқтық үшін 3 жылға соттады, жазалар бірдей мерзімде өтелуге тиіс. Үкім шыққаннан кейін Зума парламенттегі мандатын тастады, бірақ сол кезде Африка Ұлттық Конгресінің вице-президенті қызметінде қалды. Президент Табо Мбеки Зуманы вице-президенттік қызметінен босатып жіберді. Кейін Зума АҰК президенті болып сайланды. Шейк Жоғарғы саяси сотқа қайта шағымдануға тырысты. Алайда, президент Крейг Хауи басшылығындағы бес судья да оның шағымын бірауыздан қабылдамады және бір жылдан астам бұрын дұрыс үкім шығарылғанын растады.

Зуманың жер аударылудан оралуы

Апартеид аяқталғаннан кейін, Африка Ұлттық Конгресінің (АҰК) көптеген бұрынғы жер аударылған басшылары қаржылық жағдайы қиын болған күйі үйлеріне оралды, мысалы, зулу халқының ішіндегі маңызды мүшелердің бірі – Якоб Зума. 1994 жылдың мамыр айында жаңа АҰК үкіметі тарапынан ол Квазулу-Наталда экономикалық істер және туризм жөніндегі МЕК тағайындалды. Ол, өмірінің күреске кеткен кезеңін өтеу үшін, осы лауазымнан алатын жалақысы жеткіліксіз екенін ойлады. Дурбан қаласының бай және беделді Шейк отбасының мүшесі Шабир Шейк, Зуманың өмірін жаңадан бастауына көмектесті. Олардың тиімді және құпия бизнес қарым-қатынасы болды, ол тек бірнеше ерекше және толық емес құжаттар мен келісімшарттарда ғана көрінді, олардың көпшілігінде күні көрсетілмеген, ал кейбіреулеріне дұрыс емес жерлерге қол қойылған. Көптеген құжаттарда мерзімі көрсетілмеген, пайызсыз несиелер туралы мәліметтер келтірілген. 1999 жылы Шейк ешқандай түсіндірме бермей, барлық несиенің өтелуін тоқтатты. Ол кезде Зуманың қаржы кеңесшісі болған Шейк, Зуманың жалақысы есебінен несиелерді қайтара алмайтынын білді. Сонымен қатар, ол Зуманың барлық қаржылық жазбаларына қол жеткізгендіктен, төленбеген үй несиелері, Оңтүстік Африканың ірі банктерінің бірі – Nedbank-тегі шоттағы 66 500 ранд (10 200 АҚШ доллары) көлеміндегі ашық қарыз, Wesbank-ке тағы бір қарыз, сондай-ақ Permanent Bank және Standard Bank-ке алынған, бірақ әлі қайтару мерзімі келмеген қарыздар туралы хабардар болды. Зуманың әр ай сайын жалақысынан көп ақша жұмсайтынын, жалған чектер жазып, дебеттік карта арқылы төлемдерді жүзеге асыра алмайтынын ол білді. Шейк ақшаны қайтарып алуды күтпеді, себебі ол Зуманың ықпалын сатып алып, оның компаниясы Nkobi Holdings үшін мемлекеттік тендерлерді жеңіп алуға пайдаланды. Акциялардың бірнеше мәмілесі арқылы Nkobi Holdings әлемдегі ең ірі қару-жарақ компанияларының бірі – француздық Thomson CSF компаниясымен бірікті. 1996 жылдың 21 мамырында жаңадан біріктірілген корпорациялардың атауы – Thomson Holdings, енді Оңтүстік Африка компаниясы ресми түрде құрылды. Thomson компаниясының алғашқы бірлескен жобалары қару-жарақпен байланысты болған жоқ: олар Дурбан халықаралық әуежайын жаңартуға, Оңтүстік Африка азаматтарына жаңа жеке куәлік беруге, N3 және N4 тас жолдарын кеңейтуге, жаңа ұялы байланыс желісіне және жаңа смарт-карта технологияларын енгізуге қатысты тендерлерге қатысты.

Қару-жарақ саудасы

Томсон Холдинг осы кезеңде Оңтүстік Африкадағы еншілес компаниясы арқылы үкіметтік шеңберлерге ықпал етуге тырысты, себебі Ұлттық партия үкіметінен АНК үкіметіне ауысу оған ықпалды достары аз қалдырды. Қару-жарақ келісімшартын алу үшін оған күшті саяси қолдау қажет болды. Шейктің бақытына орай, оның інісі Чиппи Қорғаныс министрлігінде қару-жарақ сатып алумен айналысты. Чиппи компанияға егер Чиппи мен оның достарына қатысты "позициясы" қанағаттанарлық болса, Thomson Holdings үшін жағдайды жеңілдететінін мәлімдеді. Әйтпесе, ол қиындықтар тудыратынын айтты. Компанияның халықаралық бөлімі қару-жарақ саудасына инвестиция жасап, қару-жарақ саудасындағы табысты келісімшарттардың біріне үміткер African Defence Systems акцияларын сатып алды. Бұл ұсыныстан Оңтүстік Африкадағы Thomson CSF акционері болған Nkobi Holdings компаниясы мүлдем алынып тасталды, бұл Шейк үшін үлкен көңіл көшірді. 1996 жылғы маусымда Шейк директорлар кеңесімен кездесіп, Оңтүстік Африканың жаңадан сатып алынған корветтерін басқару және қорғауға қажетті электрондық қорғаныс жүйесін сатып алуға дайын болу керектігін жеткізді. Шейк келісімшарттар мен тендерлерді жеңілдету үшін саяси байланыстарын пайдаланатынын айтты, өйткені Шейк пен Зума екеуі де Зуманың Манделадан кейінгі үкіметте вице-президент боларына сенімді болды. Зумаға Шейк келісімін жеңілдету үшін және Nkobi компаниясына мемлекеттік келісімшарттар алуға көмектесу үшін қосымша несие берілді. Осы кезде Зума мен Шейк арасындағы қарым-қатынасты аңғартатын алғашқы газет мақаласы жарық көрді, бірақ ол аса маңызды болған жоқ. Кейптаун Таймс газетінде жарияланған бұл мақала Кейптаунда атылып өлтірілген қылмыскер туралы хабарлама мен үш адамның қаза болған жол апаты туралы мәліметтің арасында жасырынып қалды. Кейіннен бұл мақала оқиғаға қатысты алғашқы айғақ ретінде қарастырылды, бірақ 1997 жылғы қаңтарда ол қысқаша жаңалық болды: "Полиция Шамин "Чиппи" Шейктің үйінде болған қарулы шабуыл кезінде оның көлігінен құпия әскери құжаттар ұрлануына қатысты мән-жайларды тергеп жатыр. Күдіктілер Шейктің әмияны, сағаты және құжаттары бар портфелін алып қашқан. Шейк жарақаттанған жоқ. Ешкім тұтқындалған жоқ". Осы арада Шейк пен Зума жаңа кәсіпорын – Nkobi Банкін құруды жоспарлады, ол мемлекеттік немесе жеке сектордың ірі жобаларына қатысатын консорциумға қаржылық кеңесші ретінде қызмет етеді. Банк сондай-ақ депозит қабылдаушы ретінде үкімет пен түрлі министрліктердің бюджеттеріне де бәсекелес болады. 1999 жылғы маусымда Зума вице-президент болып тағайындалды және ол өзінің активтерін, ықпалын және банк шоттарын нығайта бастады. Ол Квазулу-Наталдың солтүстік бөлігіндегі Зулуландтағы Нкандладағы дәстүрлі тұрғын үйлерден тұратын иелігін дамытудан бастады. Бір мердігер құрылыс жұмыстарына ҚҚС-ты есептемегенде 2,4 миллион ранд (370 000 АҚШ доллары) бағалады. Зума мердігермен келіссөздер жүргізіп, соңғы баға 1,3 миллион рандқа (200 000 АҚШ долларына) дейін төмендетілді. Зумаға құрылыс алты айға аяқталады деп уәде берілген еді, бірақ ол тоғыз айға созылды. Құрылысқа арналған ақшаны Зума өзі төлемеді, оның орнына Bohlabela Wheels, Fakude PZN және Дурбан кәсіпкері Вивьен Редди қолма-қол ақшамен, сондай-ақ оның компаниясының чегі арқылы төленді.

Нкандла дамуы мен сатуға ықпал етуі

Өзінің меншігіндегі құрылысты жалғастыру үшін Зума облигация алды, оған "Редди 400 000 ранг кепілдік ретінде қол қойды". Зумаға ықпалын сақтау үшін Редди сондай-ақ айына шамамен 12 000 ранг (1 800 АҚШ доллары) болатын облигация бойынша төлемдерді төледі. Ақшаның үнемі түсуіне қарамастан, Нкандла дамуындағы күтпеген шығындарға байланысты Зуманың қаржылық қиындықтары жалғасты. Сондықтан Зума өзінің саяси ықпалын сатуды шешті. 1999 жылдың 30 қыркүйегінде Томсон CSF директорларының бірі Алан Тетар Шабир Шейкпен Дурбанда кездесті, оның барысында Тетар Зуманың қарызын жабу үшін Шейкке ақша беруге келісті, ал Зуманы қару-жарақ келісімін тергейтін комиссиядан қорғауға және болашақта Томсон CSF Оңтүстік Африка үкіметімен келісімдер жасаса, оны қолдауға уәде берді. 1999 жылдың соңындағы келіссөздер барысында Шейк пен Тетар 1 миллион рангқа (154 000 АҚШ долларына) пара беруге келісті, ал 2000 жылдың наурыз айында өткен кездесуде Тетар, Шейк және Зума алмасуды аяқтады. Бұл кезде Зума ақшаға зор қажеттілік сезінді, себебі пара Нкандла құрылысын жалғастыруға жұмсалатын болды, бірақ Тетар әлі күнге дейін Шейкке ақша аударған жоқ. Шейк Тетардтан осы "өте сезімтал мәселеге" дереу жауап беруді талап етті, бірақ Тетард жауап бермеді және 19 қазанда Шейк, Зуманың қаржылық кеңесшісі ретінде, Нкандладағы барлық құрылысты тоқтатуға тырысты, бұл Зуманы өз мердігерлеріне Шейктің бұйрықтарын орындамауға шақырды. Зума өз мердігерлеріне 1 миллион рангқа чек жазды, бірақ Шейк төлеуді тоқтатты. 2000 жылдың соңында Шейк Оңтүстік Африканың Салық қызметінің (SARS) және "Скорпиондардың" оның және Зума арасындағы барлық қаржылық операцияларды қадағалап отырғанын білді, сондықтан Thomson CSF халықаралық бөлімі Nkobi Holdings компаниясына "қызмет көрсету келісімі" туралы егжей-тегжейлі ақпаратты қамтиған шифрланған факсты жіберді. Бұл келісім пара беруді жасыру үшін пайдаланылды. Кейіннен "Скорпиондар" тобы Шейктің кеңсесіне шабуыл жасап алған факста пара алмау туралы тармақ жазылған, оның жанында Шейк "мүдделерге қайшы" деп жазған, бірақ мұқият дайындалған жоспарға қарамастан, Thomson CSF Шейкке ешқандай ақша аударған жоқ. Содан кейін Зума Парижге Тетардпен кездесуге барды, одан кейін Thomson CSF "Жейкоб Зума білім беру қорына" 250 000 ранг (38 000 АҚШ доллары) аударды. Жыл өткен сайын Шейк пен Зума арасындағы қарым-қатынасқа көбірек назар аударылды, ал 2000 жылдың қазан айына қарай Оңтүстік Африканың жетекші сыбайлас жемқорлыққа қарсы прокуроры, судья Уиллем Хит ресми түрде президент Табо Мбекиден қару-жарақ келісімін тексеруге рұқсат беру туралы жарлық сұрады. Зума дереу петицияға қарсы шығып, Парламенттік Есеп комитетінің (Scopa) төрағасы Гэвин Вудсқа хат жазды. Парламенттегі "Үкімет ісінің жетекшісі" ретінде жазылған бұл хатта: "Біз денсаулық сақтау бөлімінің қорғаныс сатып алуларын "тергеуге" қатысу қажеттігін көрмейміз. Біз бұл ерекше процедураның билікті кез келген бағамен кінәлі деп табуға бағытталған ұмтылыспен туындамағанын үміттенеміз, бұл біз жоғарыда айтқан болжамға негізделген, яғни билік сыбайлас жемқорлық пен адалсыздыққа бейім".

Сот

Шабыр Шейктің соты Дурбан жоғары сотында үлкен медиа шумен басталды. 2004 жылғы 10 қазанда Шейк жемқорлық және алаяқтық айыптауларын мойындамады. Өзінің түсіндіруінде ол мемлекеттің Зумамен арадағы қарым-қатынасын дұрыс түсінбегенін мәлімдеді. Зумамен қаржылық байланысы болғанын, бірақ бұл жемқорлық емес, Зумаға жасаған төлемдері достық қарыз болғанын мойындады. Ол қарызға пайыз алған жоқ, себебі бұл "оның діни нанымына қайшы" келді. Қарыздар айналмалы несие шарты бойынша берілген. Сондай-ақ ол алаяқтық туралы айыптауларды жоққа шығарды, компаниясының есеп кітабында ақша қатемен есептен шығарылғанын, бірақ кейін түзетілгенін айтты. Зумаға пара алуға қатысқан деген айыптауға ол ештеңе білмейтінін жауап берді. Бас прокурор Билли Даунердің ашылу сөзінде, оның ісі фактілер мен үлгілерге негізделетінін және "біз басты назарды қару-жарақ келісіміне аударатын боламыз" деді. Шейікке тағылған бірінші айып – жалпы жемқорлық. Бұл айыпты дәлелдеу үшін мемлекет бірнеше куәгерлерді шақырып, Даунер түсіндіргендей, Зуманың "Шейк үшін жұмыс істегенін" көрсетуге тырысты.

Бірінші айыптау: Сыбайлас жемқорлық

Мемлекет өзінің бірінші сыбайлас жемқорлық айыбында Шейк Зумаға «жалпы сыбайлас жемқорлық қарым-қатынасын» жалғастыру үшін 1,2 миллион ранг (185 000 АҚШ доллары) төлегенін дәлелдеді. Бұл айыпты дәлелдеу үшін мемлекет Шейк пен Зума арасындағы барлық қаржылық операциялар туралы мәліметтер ұсынды. Бұл айыптама бойынша бірінші куәгер Шейктің бұрынғы хатшысы Бьянка Сингх болды, оған үш қауіпсіздік қызметкері сүйемелдеді. Ол «Зума Шейкпен өте жақын болған. Олар телефонмен сөйлесіп, ол келіп тұратын» деді. Ол сондай-ақ Шейк Зуманың қаржылық мәселелерін реттегенін, оның банк шоттарын компьютерде басқарғанын және оның қаржылық жағдайы туралы осымен талқылағанын айтты. Ол Шейк Зума есімін жиі айтатынын білгенін, себебі ол телефон арқылы сөйлескенде оны жиі еститін. Мемлекеттің келесі куәсі KPMG сот-сараптамалық аудиторы Йохан ван дер Уолт болды, ол бірнеше сағат бойы Шейктің Зумаға жасаған төлемдері «кейде бүкіл топтың қаржылық тұруын қауіпке тілгенін» мәлімдеді. Ол төлемдердің Зуманың ықпалын сатып алу мақсатында жасалғанын айтты. Шейктің адвокаттары қарсы сұрақтар кезінде олардың сот-сараптамалық аудиторы Зумаға жасалған төлемдер топтың айналымының шағын бөлігін құрайтынын көрсеткенін мәлімдеді. Ван дер Уолт: «Бір миллиард ранг айналымға ие болуға болады және де овердрафт болуы мүмкін. Ақша болмаса, операция жасай алмайсыз». Ван дер Уолт сондай-ақ Зуманың өзінің қаражатынан асып кеткенін, бірақ басқа адамдар оның қарызын төлейтінін қабылдағанын айтты. Шейктің адвокаты Франсуа ван Зилдің айтуынша, Шейк білетініне қарағанда, Зума барлық кредиторларына төлеп қойған және оған қайтаруда қиындықтар тумауы керек. Ван дер Уолт Зумаға төленген ақша қарыз немесе сыйлық болса да, ол оның пайдасын көргенін айтты: «Менің сараптамам Зуманың қарызын өтеу үшін үлкен қаражатқа қол жеткізе алмағанын көрсетті. Қайта төлеулер қарастырылған кезеңнен тыс орын алған болуы керек». Ван Зил Шейк пен Зума арасындағы жазбаша айналмалы несиелік келісімді ұсынды, ол Парламентке хабарланғанын айтты. Мемлекет оның нақтылығына күмән білдірді. Ван Зил сондай-ақ Ван дер Уолтты Зуманың Шейкке ақша төлегенін ескермегені үшін айыптады. Оңтүстік Африканың ірі банктерінің бірі - Absa Group Limited кредиттік менеджері Иан МакЛеодтың айтуынша, Шейк пен Зума өздерінің активтері мен міндеттемелерін тізімдеуді сұрағанда келісім туралы айтпаған. Ол көргенінен «Зуманың Шейкке қарызын өтеуге қабілетті екеніне күмәнданатынын» айтты. Трейси О'Брайан сотқа Шейкке пәтерді жалға бергенін айтты. Шейк оған бұл оның қаржы директоры үшін екенін айтты. Бірақ кейін ол қарулы қауіпсіздік қызметкерлері туралы шағымдар түскен кезде Зума сол жерде тұрғанын білген. Шейк немесе оның компаниясы жалдау ақысын төлесе де, ол әрқашан кешігіп келеді. Ол жалға беру шартын бұзды. Абдул Қадыр Мангера Зуманың жақын досы болғанын айтты. Ол Зумаға 154 000 ранг (24 000 АҚШ доллары) қарыз берді, ал Зума оны қайтара алмаған кезде, Шейк оны қайтарып берді. Қалған 600 АҚШ доллары төленбеді. Ол Зумаға достық үшін көмектескенін және Шейк айтқандай, оған пайызсыз несие бергенін айтты. Мангера тек «өзінің денсаулығы үшін дұға етуді» күтті. Бірақ мемлекет бұл үшін бірнеше нәрсе жасалғанын мәлімдеді. Шейктің бұрынғы серіктесі профессор Темба Соно сотқа Шейк бизнес серіктестеріне Нкоби тобының «саяси байланыстарды» ұсынуға қабілетті екенін айтқанын мәлімдеді. Шейк «саяси байланыстар» дегені қара нәсілділердің экономикалық мүмкіндіктерін арттыру екенін түсіндірді. Глазгодағы Каледония университетінің профессоры Джон Леннон сотқа Зума оған Нкобиді экологиялық туризм мектебінің Оңтүстік Африка серіктесі ретінде пайдалануға кеңес бергенін айтты. Леннон күмәнмен қараса, Шейк ұсынысты бұзып, Зумаға хабарлаймын деп қорқытқан. Жобаның іске асырылу мүмкіндігін зерттеу Ұлыбритания үкіметі қаржыландыруға өтінішті қабылдамағаннан кейін тоқтатылды. Шейк жобаның кенеттен тоқтауына қатысы жоқ екенін айтты. Ол Леннонмен болған «жағымсыз» хат алмасуының себебі «көзге түспеуіне» байланысты болғанын айтты. Зума Томсон Нкобиді BEE серіктесі ретінде қабылдауға асықпай қалған кезде араласты, себебі Мбеки оларға Шейк пен оның бизнес-жобаларына қатысты ескертулер жасағанын айтты. Ван дер Уолт Зуманың ADS компаниясындағы Нкоби үлесін реттеуге араласты, бұл компания стратегиялық тұрғыдан қару-жарақ саудасында көп миллиондық келісімшарт алуға орналастырылған. Ван Зил Мбеки мен Мандела ADS үшін BEE келісімін келісуге тырысқанын мәлімдеді. Малайзиялық Renong Group Дурбан дамуы үшін жергілікті серіктер іздеген кезде Зума Шейктің қатысуын ұсынды. Absa компаниясының тағы бір қызметкері Шейк пен Зума банк Зуманы жеке банк клиенті ретінде шақырған кезде «бірге келетін екі адам» деп есептелгенін мәлімдеді. Бірінші айыптама бойынша куәліктердің соңында Даунер олардың Зумадан Шейкке көмектесу үшін ешқандай ерекше іс жасауын дәлелдеуінің қажеті жоқ екенін айтты, себебі «саясаткерге оның күнделікті жұмысы үшін ақша төлеу арқылы сыбайлас жемқорлық жасауға болады».

Екінші айыптау: Қалпына келтіру

Мемлекет бұл айыптамада Шейктің 1 миллионнан астам рангісі (154 000 АҚШ доллары) есептен шығарылғанын дәлелдеді. Бұл ақшаны Шейк Нкоби тобының компанияларына берешегі болды, соның ішінде Зумаға жасалған төлемдер де бар. Есептен шығару Нкобидің кітаптарынан жоғалып кеткенін білдіреді. Шейк бұл қателік болғанын және оны келесі қаржы жылдарында аудиторларына түзетуді тапсырғанын айтты. Ван дер Вальт түзетілгенінің маңызды еместігін, себебі бұл қылмыс екенін айтты, сондай-ақ "сомаларды түзетуге болады, бірақ заңбұзушылықты емес" деп мәлімдеді. Ол бұл есептен Шейктің ең көп пайда көретінін айтты. Сондай-ақ, аудитордың кеңес беруі оның директор ретіндегі жауапкершілігін азайта алмайтынын қосты. Шейк сотқа компанияның аудиторлары мен қаржы директоры Колин Айзекс операциялардың қаржылық жағына толық жауапкершілік алып, есептік кітаптардың дұрыс екеніне сенгенін, ал ол мәселені білген кезде түзеткенін айтты. Оның алаяқтық жасау ниеті болмаған. Аудиторлық кеңсе қызметкері Энтони Ридтің сөзіне қарағанда, оған Ахмед Парук есептен шығаруды тапсырған. Парук Шейктің тапсырмасы бойынша оны жасағанын айтты. Ол Шейк өзінің компанияларына осындай ақша қарыз емес екенін айтқан. Нкобидің бұрынғы есепшісі Селия Бестер бұл есептен шығарылған ақшаның Шейк "әртүрлі министрлерге" берген пара екенін мәлімдеді. Оның айтуынша, осы оқиға оның жұмыстан кетуіне басты себеп болды. Ол судья Сквайрсқа "бұл ақшаны тек пара ретінде қарағанын" айтты.

Үшінші айып: Сыбайлас жемқорлық

Шейкке тағылған екінші жемқорлық айыбы бойынша мемлекет Шейктің француздық Thomson қару-жарақ компаниясынан Зума үшін пара сұрап тұрғанын дәлелдеді. Зума бұған жауап ретінде Thomson-ды қорғауға келісті. Бұл айыптаудың дәлелі ретінде Ван дер Уолт Оңтүстік Африканың миллиардтаған рангілік қару-жарақ келісімін жасасу кезінде ресми процесспен салыстырғанда, «бейресми жемқорлық» процесі жүргізілгеніне айқын дәлелдер бар екенін айтты. Қару-жарақ алу процесін арнайы тексерген мемлекеттік аудитор Джеймс Эдвард ван Хирден де, дәлелді түсіндірмесіз, қару-жарақ алудың қабылданған әдістерінен ауытқулар бар деген қорытындыға келді. Ол сотқа олардың қорытындылары келісімшартқа мердігерлер мен қосалқы мердігерлердің қатысуына назар аударған арнайы тергеу немесе сот-медициналық аудит жүргізу керек деген қорытындыға келгенін айтты. Мемлекет жариялаған ең даулы құжат – Шейк, Зума және Ален Тетар арасындағы 2000 жылдың наурыз айында өткен кездесуге қатысты пара туралы келісімді және Зумаға 1 миллион ранг (154 000 АҚШ доллары) төлеу туралы факс. Қолжазба факс пен дискідегі баспаға түсірілген көшірмесі Скорпиондарға Тетардың бұрынғы хатшысы Сью Делик тапсырды. Оның дәлелін сот-компьютерлік сарапшысы Бенни Лабушагн және қолжазба сарапшысы Мариус Рехдер растады. Делик сотқа хатты шифрланған түрде Парижге факспен жіберуге бұйрық бергенін айтты. Ол жұмыстан кеткеннен кейін бұл туралы Thomson-ның сол кездегі аудиторлары Гэри Паркер мен Дэвид Ридке айтты. Ол оларға құжаттарды беруден бас тартты. Ол сотқа келісімді Шейкке факспен жібермегенін айтты. Шейк оған жауап ретінде «Томсонмен 2000 жылы ешқандай байланысы болмағанын» куәлік берді. Паркер мен Рид оның қанағаттанбаған қызметкер екеніне көз жеткізді. Олар Thomson-ның қаржылық есептерінде оның айтқандарының дәлелін таппады, содан кейін мәселені тастады. Шейк өзінің, Тетардың және Зуманың кездесуі болғанын мойындады. Бірақ ол бұл Джейкоб Зуманың білім беру қоры үшін жасалатын сыйлық туралы екенін айтты. Сингх сотқа мәлімдегендей, қатты ашуланған Шейк оған гольф алаңынан телефон соғып, Чиппи Шейк қару-жарақ саудасына қатысты жауапқа тартылып жатқанда, оны қоғамдық есеп жөніндегі парламенттік тұрақты комитеттің тыңдауларын таспаға түсіруін айтты. Ол келесі күні күйеуі «жалған адамға назар аударған» деп айтқан. Сингх сондай-ақ, Шейктің келесі күні Зумаға қоңырау шалатынын естігенін айтты. Оның айтуынша, ол: «Сәлем, бауырым, сәлем, JZ. Чиппи қысымға ұшырады. Бізге бұл келісімді жүзеге асыру үшін сіздің көмегіңіз қажет». Кейіннен ол оны Маврикийге барып, Тетардпен кездесуге шақырды. Сингхтың айтуынша, Шейк кездесуде «залалдарды бақылау» мәселесін талқылаған. Егер Хит тергеу бөлімі қару-жарақ саудасын тергеуді жалғастыра берсе, ал егер белгілі бір АНК мүшесі аузын ашса, «олар үлкен қиындыққа тап болады» деді. Көп ұзамай пара беру туралы келісім жасалды. Ван дер Уолт ақшаны төлеу туралы көптеген хат-хабарларды тапқанын және Шейк параны жасыру үшін қызмет көрсетушімен келісім жасасқандығын айтты. Тек бір рет қана 250 000 ранг (38 000 АҚШ доллары) төленді; алайда «қызмет көрсетуші келісім» деп аталатын келісімді жүзеге асыру үшін ештеңе жасалмады. Шейк Зуманы қорғауға пара берудің кез келген әрекетін жоққа шығарды және сотқа Тетардтың пара алу туралы келісімді жазған жазбаны неге жазғанын білмейтінін айтты. Сонымен қатар ол мемлекет пара туралы хат алмасу деп ойлағанның шын мәнінде білім беру қорындағы сыйлық туралы екенін айтты. Шейк 2000 жылы бұл траст қаржы жағынан қиындыққа тап болғанын және келесі жылға арналған стипендиялар беру үшін шұғыл түрде көмек қажет екенін айтты. Бірақ Герхард Преториус, ол кезде Джексонның білім беру қорынан басқарған, сотқа ешкім оған Thomson-нан күтілетін елеулі сыйлық туралы айтпағанын айтты. Трасттың күнделікті басқаруына қатысатын Теунис Бенемери «ақша әрқашан жеткілікті болатын» деді. Бұрынғы судья Уиллем Хит сотқа өзінің бөлімшесі қару-жарақ саудасына қатысты агенттіктердің зерттеуіне кіретіндігіне сенімді екенін айтты. Оның бөлімшесі жемқорлық туралы дәлелдер бар болса, ең қауіпті болды, өйткені ол «халық мүддесі» негіздері бойынша келісімді бұзуға құқылы болды. Хит Мбекидің тергеу жүргізуге рұқсат бермегені үшін таңғалғанын айтты. Ол: «Егер объективті түрде қаралса, президенттің жарлық шығарудан басқа амалы болмас еді» деді. Гиттің бұрынғы оң қолы Герхард Висаги мен Дженни Любб оның пікірін қосты. Тәуелсіз демократияның президенті Патриция де Лилль сотқа оның кім екенін жарияламаған адамдардан ақпарат алғанын айтты. Ол бірінші болып қару-жарақ саудасына қатысты тергеу комиссиясын сұрады. Оған бас тартқаннан кейін ол Мбекиден Хит бөліміне тергеу жүргізуге рұқсат беру үшін жарлық шығаруын сұрады. Ол өзінің «рөлі – ақпаратты жеткізу және оның тергелінетініне үміттеніп, дұға ету. Мен оқшауландым, бірақ мен ел халқы үшін жасадым. Мен үкіметке нашар алмаларды жоюға көмектескім келді». Ван Зил оны ANC-ге шабуыл жасау үшін қару-жарақ саудасын пайдаланды деп айыптады, бірақ ол «менің шабуылым жемқорлыққа» деп жауап берді. Парламенттің қоғамдық есептер комитетін (Scopa) басқарған Гавин Вудс сотқа олар қару-жарақ саудасын мұқият тергеуді қалағанын айтты. Ол олардың өз тергеуін және Хиттің арнайы тергеу бөлімі сияқты төрт агенттіктің тергеуін қамтитын болар еді. Ол Зумадан, үкіметтік істер жөніндегі көшбасшы ретінде жазылған хат алды, үкімет Хит бөлімінің қатысуына қажеттілік көретінін айтты. Сол кезде Вудс «үкіметтік істер жөніндегі көшбасшы» нені істеуі керек екеніне нақтылық болмағанын айтты. Қарсы сұрақтарға жауап берген кезде ол қоғамдық іс-қимыл прокуратурасының директоры, аудитор және қоғамдық қорғаушы да Хиттің қатысуын қаламағанын мойындады. Зума парламентте Шейк соттағы жарияланымдары моральдық жаңғырту бағдарламасына нүке есебінде қарастырыла ма деп сұралғанда, «жоқ, мен олай ойламаймын. Жоқ, құрметті депутаттар» деп жауап берді.

Жауын-шашын

Сот процесінің саяси сипаты Оңтүстік Африканың саяси және экономикалық спектріндегі барлық тараптардан дереу реакция тудырды. ANC-ге жақын емес партиялар сот шешімін бірден мақтады, себебі ол ANC-нің моральдық беделін әлсіретті. ANC-ге қарсы топтар Зуманы да сыбайлас жемқорлықпен айыптауды талап етті. Біріккен демократиялық қозғалыстың (UDM) жетекшісі Банту Холомиса Зуманы айыптауды қатты қолдаған баспасөз хабарламасын жариялады. Ол: «Біз [UDM] бұл қудалау процесінің бірінші кезеңі ғана болды деп үміттенеміз: Шабыр Шейк жемқор ретінде сотталды. Екінші кезең міндетті түрде жемқорлыққа қатысқандарды қудалау болуы керек. Ел үшін президенттің орынбасарының тұтқындалуы және сотталуы ұятқа толар еді. Сондықтан президент Мбеки Зума отставкаға кетпесе, оны қызметтен босатуы керек» деді. Баспасөз хабарламасында 15 жылдық түрме жазасы Оңтүстік Африка қоғамы жемқорлыққа кінәлілерге төзбейтінінің растауы екені айтылды. Демократиялық альянстың (DA) депутаты Шила Камерер Холомисаның пікірін қолдады: «DA 2003 жылдың тамызынан бері президент орынбасары Шейкпен бірге айыпталуы керек деп мәлімдеп келеді. Судья Сквайрс оның екі жемқорлық фактісіне де қатысқандығын анықтағандықтан, оны қазір айыптау керек деп санаймыз». Тәуелсіз демократтар партиясының жетекшісі Патриция де Лилль де бұл үкімнің үлгі болуы керек екенін айтты: «Шабыр Шейкке барлық оңтүстік африкалықтар естігісі келген әділдік көрсетілді және бұл болашақта кез келген адамға ескерту болуы керек. Біз осы үкіммен жергілікті және халықаралық қауымдастықтың елімізге деген сенімін қайта қалпына келтіргенін атап өтуіміз керек». Оңтүстік Африканың ең ірі кәсіподақтар федерациясы – Оңтүстік Африка кәсіподақтарының конгресі (Cosatu) Зуманы ашық қолдады. Алайда, оның өкілі Пол Нотьхава сот шешіміне құрмет екенін мәлімдеді: «Біз айыпталушының апелляция құқығы сақталғанын ескере отырып, сот шешіміне құрмет көрсетуіміз керек». Нотьхава Cosatu ешқашан Шейктің ісіне қарсы болмағанын, бірақ «біздің наразылығымыз судьяның іс процесіне қатысы жоқ адамды кінәлаудағы қателігіне және оған тиісті форумда жауап беру құқығынан айырылуына» бағытталғанын айтты. Көптеген баспасөз құралдары Зуманы отставкаға кетуге шақырды. ANC-нің ішінде де, жұртшылық тарапынан да қысым көрсетілгеннен кейін, Зуманың өкілі Лейкела Каунда 2005 жылдың 14 маусымында Зуманың парламенттегі мандатын тастайтынын хабарлады. ANC сол күні Зуманың отставкасын қабылдады. Каунда Зуманың ертең парламенттегі қызметін тоқтатып, спикерге хат жолдап, шешімін хабарлайтынын түсіндірді. Ол: «Негізі, сіз оны парламентте қайта көрмейсіз, кем дегенде, депутат ретінде емес» деді. ANC-нің мәлімдемесінде: «ANC президент орынбасары Зуманың парламенттен кету туралы шешімін құрметтейді» делінген. Зума ANC-ге жауап ретінде: «Президент Табо Мбеки менің үкіметтегі және кабинеттегі қатысуым туралы шешім қабылдады. Республика президенті ретінде оның өкілеттігі шегінде осы шешімді қабылдау президенттің құқығы. Мен де парламенттегі мандатымнан бас тартуды ұсындым, бірақ бұл ешқандай кінәлілікті мойындау емес, ANC мен үкіметке парламентте жұмыс істеуді жеңілдету үшін жасалған қадам» деді. Мәлімдемеде Зуманың ANC президентінің орынбасары лауазымында қалатыны айтылды. Cosatu Зуманың отставкасына теріс реакция білдіріп, наразылық акцияларын ұйымдастырды және Зуманың қайтадан қызметке оралуын талап етті, бірақ олар Оңтүстік Африка халқының аз бөлігін ғана құрады. Сот процесінің нәтижесінде Зумаға сыбайлас жемқорлықпен айып тағылды, бірақ ол ANC-нің солшыл және зулу топтарының қолдауын сақтап қалды. 2005 жылдың соңында зорлау ісі бойынша айыпталып, ANC-дегі қызметін тоқтатқаннан кейін оның қолдауы айтарлықтай азайды (бірақ толығымен жойылған жоқ).

Жоғарғы апелляциялық сот

Судья Сквайрс Шейкке алаяқтық және оның жемқорлықтың біріне қатысты үкімдеріне қарсы Блумфонтейндегі Жоғарғы апелляциялық сотта шағымдану құқығын берді. Кешірім алғаннан кейін Шейк баспасөз конференциясында журналистерге ризашылығын білдіріп, оған ұсынылған мүмкіндіктерді пайдалануға ниетті екенін айтты. Ол баспасөз конференциясын "Әрине, барлық айыптаулар бойынша жеңіске жеткісі келер едік, бірақ біз заңдық процестеміз" деп аяқтады. Көптеген журналистер одан судья Сквайрс шағымдану негіздерін қабылдамаған айыптаулар бойынша шағымдану үшін Бас судьяға өтініш біріз бе деп сұрады, ал Шейк өзінің заңгерлер тобы бұл мәселені қарастырып жатқанын мәлімдеді. Ұлттық қудалау органының өкілі Махосини Нкоси сот үйінің алдында судья Сквайрс шешімін, кейбір көңіл көшіруіне қарамастан, қабылдағанын айтты. Нкоси сондай-ақ: "Біз [ҰҚО] судьяның барлық фактілерді дұрыс бағалағанына көз жеткіздік. Кейбір жағдайларда біз табиғи түрде көңіл көшіреміз, бірақ тіпті сонда да осы шешімге келген себептерді түсінеміз" деді. Судья Сквайрс Шейктің 100 000 ранг (15 000 АҚШ доллары) көлеміндегі кепілдігін ұзартты. Жоғарғы апелляциялық сот екі шағымды және Шейктің заңгерлер тобының екінші жемқорлық айыбы бойынша шағымдануға рұқсат беру туралы өтінішін (Сквайрс оны беруден бас тартқан) қарастыруға бір жылдан астам уақыт кетті. Алайда, 2006 жылдың 6 қарашасында президент Крейг Хоуи бес судьядан тұратын алқада бұл шағымдану құқығын қабылдамады. Апелляциялық сот Шейктің жемқорлықтың үш айыбы бойынша кінәлі екенін және жазаның әділ екенін анықтады. Бұдан әрі, сот Шейктің әрекеттері конституцияның негізгі қағидаларына қайшы екенін тапты. Шейк 15 жылдық жазасын өтеу үшін түрмеге баруға міндеттелді. 2009 жылдың 3 наурызында Шейк 15 жылдық түрме мерзімінің екі жылы мен төрт айын өтегеннен кейін медициналық себептермен босатылды.

Конституциялық сот

Шейк мырза Жоханнесбургтегі Конституциялық сотқа өзінің айыпталуы мен үкімін, сондай-ақ оған байланысты шараларды шағымдануға рұқсат сұрады. 2007 жылдың қазан айында Сот Шейк ұсынған шағым негіздерінің көп бөлігінің қабылдануы мүмкін емес деп танып, өтініштің басым бөлігін қабылдамады. Дегенмен, ол оның мүлкін тәркілеу туралы шешімге қарсы шағымдануға рұқсат берді. Содан кейін Шейк пен оның компаниялары (Nkobi Holdings және Nkobi Investments) Конституциялық сотқа 33 миллион АҚШ доллары сомасындағы мүлкін тәркілеу туралы шешімнің заңдылығын тексеру үшін шағым түсірді. Алғашқы сот Ұйымдасқан қылмыстың алдын алу туралы заңға (POCA) сәйкес тәркілеуге рұқсат берді, себебі ол мүлік қылмыстық жолмен алынған кірістер болып табылады деп санды. 2008 жылдың сәуірінде Конституциялық сот бұл шағымды қабылдамады, Шейк пен оның компаниялары Thint компаниясындағы үлестерін алғанын, бұл активтерді тәркілеу туралы бұйрықтың басты себебі болғанын, және бұл үлестер "Зумаға жасалған сыбайлас жемқорлық төлемдерінің" нәтижесінде алынғанын, ал бұйрықтың қалған бөлігі осы үлеске байланысты жиналған дивидендтерге қатысты екенін анықтады. Сот POCA-ға сәйкес, қылмыс жасаудан тікелей немесе жанама түрде алынған кез келген пайданы сот айыпталушыны кінәлі деп тапқаннан кейін тәркілеуге құқылы екенін, ал соттың әрбір нақты жағдайда тәркіленетін соманы анықтауға дискрециялық құқығы бар екенін шешті. Сот Шейк пен оның компаниялары Жоғарғы соттың тәркіленетін соманы анықтау бойынша дискрециялық құқығын дұрыс пайдаланбағанын немесе акциялар мен дивидендтерді тәркілеу туралы шешімнің "өте орынсыз" екенін дәлелдемегенін мәлімдеді.

Халықтық мәдениеттегі сілтемелер

2006 жылдың қараша айында Оңтүстік Африканың «Madam & Eve» комиксі Шейктің түрмеге келгенін сатиралық түрде бейнелейтін бірнеше серия шығарды.