Америкалық пойыз "Марк Твен Зефирі" тарихы

Кіріспе

Америкалық пойыз жиынтығы

Марк Твен Зефирі – бұл ерте дизельдік, төрт бөліктен тұратын, біріктірілген зефир пойыз, стилі жағынан Пионер Зефиріне ұқсас. Пойызды Budd компаниясы жасап шығарған, ал оны Winton Engine Company өндірген дизель қозғалтқышымен жабдықтаған. Пойыз атақты жазушы Марк Твеннің құрметіне аталған, себебі ол Сент-Луис (Миссури штаты) қаласынан, оның туған қаласы Ханнибал (Миссури штаты) арқылы Айова штатының Берлингтон қаласына дейін жол тасымалдау қызметін көрсетуге жоспарланған. Пойыздың сыртқы құрылымы тот баспайтын болаттан жасалған және алдыңғы бөлігінде "жұмсақ мұрын" пішіні бар. 9903 нөмірі бар қуат беруші вагоны Инджен Джо деп аталған. Үш қосымша вагондар Марк Твеннің кейіпкерлерінің басқа аттарын алды: Беки Тэтчер, Том Сойер және Хак Финн. Пойыз 1935 жылғы 25 қазанда Ханнибал қаласында Марк Твеннің немересі және соңғы ұрпағы Нина Клеменс Габилович (1910-1966) арқылы салтанатты түрде қолданысқа енгізілді. Салтанатты шара CBS радиосы арқылы елдің барлық аймандарына таратылды. Екі күннен кейін ол жол жүргізуге кірісті.

CB&Q меншігі

Марк Твен Зефирді 1935 жылдың қазаны мен 1958 жылдың сәуірі аралығында Чикаго, Берлингтон және Куинси темір жолы пайдаланды. Пойыздың "басты бағыты" Бурлингтон, Айова мен Сент-Луис, Миссури арасындағы, Ганнибал, Миссури арқылы өтетін теміржол желісі саналды. Алайда, пойыз өмірінің 22,5 жылының шамамен жартысын ғана осы бағытта өткізді. Жабдықтар жиі басқа CB&Q бағыттарында қолданылды, ең бастысы: Чикагодан Денверге, Колорадоға (1936); Чикагодан Сент-Полға, Миннесотаға (1936 жылғы бірнеше апта); Сент-Луистан Канзас-Ситиге, Миссуриге (1937 және 1942 жылдар аралығындағы әр түрлі ұзақ мерзімдер); Далластан Хьюстонға (1938 жылғы бірнеше ай); және Гейлсбургтен, Иллинойс, Сент-Джозефке, Миссуриге (1953-1957). Марк Твен Зефир 1948 жылы болған екі оқиғадан кейін газет беттерінде кеңінен жарияланды: 1948 жылдың 31 шілдесінде пойыз Айова штатының Виле қаласынан батысқа қарай шамамен алты шақырым жердегі Девлс-Крик өзені арқылы өтетін теміржол көпірінен шығып кетті. Тек екі жолаушы ғана жеңіл жарақат алды. 1948 жылдың 17 қазанында Спринг-Гроув қаласында (Айова штаты) құммен жүктелген жүк машинасына соқтығысқаннан кейін пойыз қайта зақымдалды. Жолаушылар да, жүк машинасының жүргізушісі де зардап шекпеді. 1950 жылдардың басында Марк Твен Зефир Миссисипи өзеніндегі баржалармен байланысты екі жеке оқиғаға тап болды. Бұл оқиғалар CB&Q-ның 'K Line' бағытында болды, ол Айовадағы көлік артериясымен қатар жүреді. Алғашқы (ең ауыр) оқиға 1950 жылдың 16 қарашасында, бейсенбі күні болды. Жаңалықтарда хабарланғандай, W. C. Harms компаниясына тиесілі бос мұнай баржасы Айова штатының Кеукук қаласының солтүстігінде жағаға шығып, теміржол жолының үстінен өтіп кетті. 'Инджен Джо' және 'Бекки Тэтчер' вагондары баржаға соқтығысқаннан кейін рельстен шығып кетті. Тек бір адам ғана жеңіл жарақат алды, ал 19 жолаушы Кеукук қалалық автобусымен Бурлингтонға жол тартты. Екі бөлікті қайта рельске қою үшін теміржол қозғалысы Карфаген тармағы арқылы қайта бағытталды. Гейлсбургтен жіберілген алғашқы құтқару машинасы тапсырманы орындауға жеткіліксіз болғандықтан, екінші құтқару машинасы жіберілді. Бір жылдан кейін, 1951 жылдың 19 тамызында, жексенбі күні газеттерде хабарланды, Кеукуктегі дәл сол жерде тағы бір баржа жағаға шығып, жолдың үстінен өтіп кеткені. Әйгілі болғандай, машинист уақытында тоқтап, пойыздың баржаға соқтығысуын болдырмады. Алайда, жолды тазалау үшін жұмысшылардың жұмысы кейінірек аяқталды. Көп жағдайда Марк Твен Зефирдің ерекше конструкциясы, пойызды аэродинамикалық ету мақсатымен жасалған, өзінің құлдырауына себеп болды. Қатты конструкциясының арқасында CB&Q пик сәттерде пойыздарға қосымша вагондар қоса алмады. Экипаж көбінесе демалыс күндері, тіпті жексенбі күндері түске қарай Сент-Луиске баратын бағытта жүк вагонында бүгілетін орындықтарды орнатуға мәжбүр болды. Марк Твен Зефир 1958 жылдың 27 сәуірінде соңғы рет жұмыс істеді. Ол сұранысқа қарай вагондар қосылып немесе алынып тасталатын пойыздармен ауыстырылды.

The Mark Twain Zephyr was operated by the Chicago, Burlington and Quincy Railroad between October 1935 and April 1958. While the train's "home route" was considered the railroad line between Burlington, Iowa and St. Louis, Missouri via Hannibal, Missouri, the train only spent about half of its 22.5 year life operating on that route. The equipment was frequently used on other CB&Q routes, most notably: Chicago to Denver, Colorado (1936); Chicago to St. Paul, Minnesota (a few weeks in 1936); St. Louis to Kansas City, Missouri (various extended periods between 1937 and 1942); Dallas to Houston (a few months in 1938); and Galesburg, Illinois to St. Joseph, Missouri (1953 1957). The Mark Twain Zephyr made newspaper headlines following two 1948 accidents: On Saturday, July 31, 1948, the train derailed at the railroad bridge over Devils Creek about four miles west of Viele, Iowa. Only two passengers sustained minor injuries. On Wednesday, October 17, 1948, the trainset was again damaged by hitting a loaded sand truck at Spring Grove, Iowa. Neither the passengers nor the truck driver were hurt. In the early 1950s, the Mark Twain Zephyr had two separate incidents involving Mississippi River barges while operating on the CB&Q's 'K Line', which parallels the busy shipping waterway in Iowa. The first (and most serious) event occurred on Thursday, November 16, 1950. According to news reports, an empty oil barge belonging to the W. C. Harms Company went up on shore north of Keokuk, Iowa, and over the track. The cars 'Injun Joe' and 'Becky Thatcher' derailed after striking the barge. There was only one minor injury, and the 19 passengers continued to Burlington via a Keokuk City bus. Rail traffic had to be rerouted via the Carthage branch until the two units could be re railed. The first wrecker sent from Galesburg was too light for the task so a second wrecker had to be sent. Less than one year later, on Sunday, August 19, 1951, newspaper reports indicate that a barge again was washed ashore over the tracks near the exact same spot in Keokuk. Luckily, the engineer was able to stop in time and the train did not hit it. There was, however, a delay for workers to clear the tracks. In many ways, the articulated design of the Mark Twain Zephyr, which was done to make the train more aerodynamic, became its own downfall. Owing to the fixed design, the CB&Q could not add additional cars to the trainset during peak travel periods. Crews often had to set up folding chairs in the baggage car for overflow seating, especially during holiday weekends and even for the weekly southbound run into St. Louis on Sunday evenings. The Mark Twain Zephyr saw its last day of operation on April 27, 1958. It was replaced by trains that could have coaches added or subtracted due to demand.

Бұрынғы жеке меншік

1958 жылғы сәуірде Чикаго, Берлингтон және Куинси темір жолы (CB&Q) зейнеткерлікке шыққаннан кейін Марк Твен Зефир Айова штатының Батыс Берлингтондағы локомотив шеберханасында сақталды. 1960 жылғы маусымда Марк Твен Зефирді Айова штатының Гленвуд қаласынан Чарльз "Фрэнк" Дашнер сатып алды. Дашнердің бастапқы жоспары пойызды Кубаға сату еді; алайда, коммунизмге қарсы күшті шиеленіс және Куба ракеталық дағдарысы бұл мүмкіндікті тез тоқтатты. Содан кейін Дашнер Марк Твен Зефирді теміржол тақырыбындағы мейрамхана мен мотельге айналдырғысы келді, ол сол кезде жаңадан салынған 29-шы қарама жол және АҚШ 34-ші тас жолының қиылысында орналасқан еді. Дашнер Марк Твен Зефирге соңғы төлемді жасамас бұрын, 1961 жылғы 24 ақпанда 51 жасында қайтыс болды. Соңғы төлемді күтіп тұрған пойыз Айова штатының Батыс Берлингтон қаласындағы CB&Q шеберханаларынан жылжытылмады. Дашнердің жесірі және екі жасөспірім баласы пойызды иеленуді жалғастыруға қызығушылық танытпады. Осылайша, меншік CB&Q-ға қайта оралды, олар оны қайтадан сатуға шығарды. 1962 жылғы маусымда Марк Твен Зефирді Айова штатының Маунт-Плезант қаласынан Эрни А. Хейс сатып алды. Хейс сақтандыру компаниясының иесі және Маунт-Плезант пен Оңтүстік-Шығыс Айоваға туризмді дамытуға атсалысқан қоғамдық белсенді болды. Хейс сондай-ақ Твин-Сити мен Сент-Луисті байланыстыратын «Авеню Сент-Авеню» жолын құрушы және дамытушы болды. 1962 жылғы қыркүйекте пойыз Маунт-Плезантқа көшірілді, онда ол Макмиллан паркіндегі «Олд Трешерс Реюнион» алаңында сақталды. Хейс «Олд Трешерс Реюнион» құрамындағы «Мидвест Сентрал Рэйлроуд» компаниясын пойызды аймақтық туристік орталық ретінде пайдалану үшін стандартты калибрлі дөңгелек жолды салуға шақырды. 1968 жылғы желтоқсанда Хейс Марк Твен Зефирді қызығушылықты ояту үшін «Олд Трешерс Реюнион» және «Мидвест Сентрал Рэйлроуд» компанияларына сыйға берді. Пойыз келесі 11 жыл бойы Айова штатының Маунт-Плезант қаласындағы Макмиллан паркінде сақталды. «Олд Трешерс Реюнион» және «Мидвест Сентрал Рэйлроуд» директорлар кеңестері оны қалпына келтіруге және жұмыс істеуі үшін қажетті жолды салуға ақша жұмсауға тұрарлық па деген мәселеде жиі келіспейді. Кейбір шенеуніктер бұл іске тұрарлық деп ойлады, ал басқалары өздерінің ұйымдарының шектеулі қаражатын ескі бу машиналарына жұмсау керек деп ойлады. Ол 1970-ші жылдары Маунт-Плезантта болған кезде вандализмнен зардап шекті және ешқашан қалпына келтірілмеді немесе жұмыс істемеді. 1978-1979 жылдардың қысында «Олд Трешерс Реюнион» және «Мидвест Сентрал Рэйлроуд» компаниясының жаңа бас директоры Леннис Мур Басқарманы сатып алушыларды іздеуге көндірді. 1979 жылғы көктемінде пойызды Канзас-Ситидегі банктің танымал президенті және коммерциялық ғимараттарды қалпына келтіруде маманданған жылжымайтын мүлік промоутері Александр Баркет сатып алды. Бұрын Баркет CB&Q Denver Zephyr және Texas Zephyr-дің екі ондаған жолаушы вагонын сатып алып, жаңартып алған; алайда ол оларды 1976 жылы Сауд Арабиясындағы темір жолға сатқан, заңдық төлемдерді төлеу үшін. Баркет аға Марк Твен Зефирді қалпына келтіріп, Канзас-Ситидегі Swope Park арқылы жолаушыларды таситын туристік темір жолға айналдыруды жоспарлаған. Алайда 1979 жылғы маусымда ол күтпеген жерден қайтыс болды. Баркет ағаның өліміне байланысты оның мүлкін реттеу оның әртүрлі компаниялары, несие берушілері, отбасы мүшелері және басқалар қатысқан сот процестерінің күрделі түйініне айналды. Марк Твен Зефирінің меншік құқығы ақырында Кен А. Уилсон басқарған Westgate Bancshares, Inc. компаниясына тиесілі болды. 1983 жылғы бағалау бойынша Марк Твен Зефирінің құны «осы күйінде» 600 000 доллар болған, бірақ толық қалпына келтірілген жағдайда 6 000 000 доллар болуы мүмкін. Банк пен оның түрлі брокерлері бірнеше жыл бойы сатып алушыларды табу үшін күресті. Уилсон жазған әнші Нил Янг осы уақыт аралығында пойызды қалпына келтіріп, өзі мен тобы үшін гастрольдік көлік ретінде пайдалану ниетімен сатып алғанын растады. Алайда, Янг әр қозғалысы үшін жүк теміржолдарымен жұмыс істеудің қиын логистикасын түсінгенде, келісім сәтсіз аяқталды. Дейв Симпсон (1970 жылы Буффало Биллз командасының құрамына кірген) 1983 жылы Марк Твен Зефирдің жетінші жеке меншік иесі болды. Алайда, поездде Симпсон аз жұмыс істеді. Осы уақыт аралығында пойыз Канзас-Ситидің оңтүстік-шығысындағы өнеркәсіптік жолдың жанында тоқтады. 1987 жылғы қыркүйекте пойыздар топтамасын Чикаго аймағының үш бизнесмені (Дэн Крупске, Джон С. Лоу және Рональд Лорензини) сатып алды, олар Mark Twain Zephyr, Inc. құрды. Олар көлікті сатып алғаннан кейін оны Mid America Car Corporation компаниясына көшірді, ол Канзас-Ситидің солтүстік жағындағы теміржол вагондарын жаңартумен айналысатын компания. Крупске, Лоу және Лорензини Coors компаниясымен серіктесуді жоспарлады, олар қалпына келтіру шығындарының көп бөлігін өтеу үшін пойызды жалға алу құқығын алады деп күтті. Маркетингтік кампания «Silver Bullet» сырасын жарнамалап көрсетуі тиіс еді. 1988 жылы Coors және Mark Twain Zephyr, Inc. арасындағы келіссөздер келісімге келмей аяқталды. Крупске, Лоу және Лорензини пойызды өмір сүретін жерге жақын жерге көшіруге шешім қабылдады. 1988 жылғы қазаннан 1997 жылғы мамырға дейін Марк Твен Зефир Джолиет армиялық оқ-дәрі зауытындағы әртүрлі жолдарда сақталды. Осы кезеңде Mark Twain Zephyr, Inc. әртүрлі әлеуетті серіктестермен келіссөздер жүргізді. Ұсыныстардың арасында Айова штатының Беттендорф қаласында Марк Твен тақырыбындағы ойын-сауық паркін салу, Чикагодан Төрт қалаға динер-поезд, Даунерс-Гроув немесе Декалб, Иллинойс қалаларында тұрақты мейрамхана мен қонақүй салу болды. 1997 жылы федералды үкімет Джолиет армиялық оқ-дәрі зауытын Midewin Ұлттық Биік Шөпті Даласына қайта құруды бастады. Марк Твен Зефир тоқтаған барлық теміржол жолдары, соның ішінде олар да алынып тасталды. Крупске, Лоу және Лорензини Relco Locomotive Shops компаниясымен пойызды сақтау үшін келісім жасады. Ол 1997 жылғы мамырдан 2008 жылғы қаңтарға дейін бұл жерде қалды. Relco және Mark Twain Zephyr, Inc. пойызды қалпына келтіру үшін қосымша инвесторлар немесе капитал таба алмады. Алғашқы Winton қозғалтқышы және доңғалақтары алынып тасталды, бірақ басқа жұмыс істелмеді. 2007 жылдың соңында Relco Минука зауытын толығымен жабуға шешім қабылдады. Бұл Mark Twain Zephyr, Inc. компаниясын пойызға жаңа орын табуға мәжбүр етті. 2008 жылғы қаңтарда Марк Твен Зефир Сент-Луис қалалық аймағындағы Мэдисон, Иллинойс штатындағы Gateway Rail Services компаниясына көшірілді. Gateway Rail Services екі шеберханасы және ескі жолаушылар вагондарын жаңартуға арналған арнайы қызметкерлері болды. Басшылық Марк Твен Зефирін қайта құруға келісімшарт алуға қызығушылық танытты, бұл келісім миллиондаған доллар тұруы мүмкін еді. Өкінішке орай, Gateway Rail Services компаниясында болған 12 жыл ішінде пойызды жақсарту үшін көп жұмыс істелмеді. Марк Твен Зефир негізінен қоршаудағы қоршау бойында тұрған бос жеңіл қыбыққа айналды.

After being retired by the Chicago, Burlington and Quincy Railroad (CB&Q) in April 1958, the Mark Twain Zephyr was put into storage at a locomotive shop in West Burlington, Iowa. In June 1960, the Mark Twain Zephyr was purchased by Charles "Frank" Dashner of Glenwood, Iowa. Dashner's original plan was to sell the train to Cuba; however, rising tensions over Communism and the Cuban Missile Crisis quickly put an end to that opportunity. Dashner then wanted to develop the Mark Twain Zephyr into a rail themed restaurant and motel, which would have been located at the then newly built Interstate 29 and U. S. Highway 34 intersection. Before Dashner could make the final payment on the Mark Twain Zephyr, he died on February 24, 1961, at the age of 51. The train, pending final payment, had not been moved from the CB&Q Shops in West Burlington, Iowa. Dashner's widow and then two teenage children had no interest in continuing to own the train. Thus, ownership reverted to the CB&Q, who put it up for sale again. In June 1962, the Mark Twain Zephyr was purchased by Ernie A. Hayes of Mount Pleasant, Iowa. Hayes owned an insurance company and was a community activist promoting tourism to Mount Pleasant and Southeast Iowa. Hayes was also the creator and developer of the Avenue of the Saints, a highway linking the Twin Cities and St. Louis. The train was moved to Mount Pleasant in September 1962, where it was kept at the Old Thresher's Reunion site in McMillan Park. Hayes encouraged the Midwest Central Railroad, which was part of Old Threshers Reunion, to construct a standard gauge loop track so the train could be put into service as a regional tourist attraction. In December 1968, Hayes donated the Mark Twain Zephyr outright to the Old Thresher's Reunion and Midwest Central Railroad in hopes of spurring interest. The train remained at their McMillan Park property in Mount Pleasant, Iowa, for the next 11 years. The Boards of Directors of Old Thresher's Reunion and the Midwest Central Railroad were often at odds as to whether it was worth the money to pay for its restoration and build the track needed for it to operate. Some officials felt it would be worth it; others felt their organization's limited funds should be spent on old steam tractors instead. It suffered significant damage from vandalism during the 1970s while in Mount Pleasant and was never restored or operated. During the winter of 1978–1979, Lennis Moore, the then new CEO of Old Thresher's Reunion and the Midwest Central Railroad, persuaded the Board to begin looking for buyers. In the Spring of 1979, the train was purchased by Alexander Barket Sr., a prominent Kansas City bank president and real estate promoter specializing in the rehabilitation of commercial buildings. Earlier, Barket had purchased and refurbished more than two dozen passenger cars from the original CB&Q Denver Zephyr and Texas Zephyr; however, he sold them to a railroad in Saudi Arabia in 1976 to pay off mounting legal bills. Barket Sr. planned to restore the Mark Twain Zephyr and possibly turn it into a tourist railroad that would carry passengers through nearby Swope Park in Kansas City. However, he died unexpectedly in June 1979 while the train cars were being moved from Mount Pleasant, Iowa to a siding on the southwest side of Kansas City. After Barket Sr.'s untimely death, settling his estate became a complicated tangle of lawsuits involving his various companies, creditors, family members, and others. Ownership of the Mark Twain Zephyr finally ended up with Westgate Bancshares, Inc., which was headed up by Ken A. Wilson. A 1983 appraisal reported the Mark Twain Zephyr was worth $600,000 "as is", but had the potential of being worth $6,000,000 if fully restored. The bank and its various brokers struggled for several years to find potential buyers. Wilson confirmed that recording artist Neil Young almost purchased the train during this time period with intentions to restore it and use as a touring vehicle for himself and his band. However, the deal fell through when Young realized the difficult logistics of dealing with freight railroads for every move. Dave Simpson (a 1970 draftee of the Buffalo Bills) became the seventh private owner of the Mark Twain Zephyr in 1983. However, little work was done by Simpson on the train. During this period, the train remained parked on an industrial siding on the southeast side of Kansas City. In September 1987, the trainset was purchased by a trio of Chicago area businessmen (Dan Krupske, John C. Lowe, and Ronald Lorenzini), who formed Mark Twain Zephyr, Inc. Soon after purchasing the cars they moved them to the Mid America Car Corporation, a business on the north side of Kansas City that refurbished railroad cars. Krupske, Lowe, and Lorenzini had hopes of teaming with Coors, who they anticipated would pick up the majority of the restoration costs in exchange for the rights to lease the train for a period of time. The marketing campaign would promote "Silver Bullet" Beer. In 1988, a discussion between Coors and Mark Twain Zephyr, Inc. ended without an agreement. Krupske, Lowe, and Lorenzini decided to relocate the train closer to where they lived. Between October 1988 and May 1997, the Mark Twain Zephyr was stored on various sidings at the Joliet Army Ammunition Plant. During this period, Mark Twain Zephyr, Inc. was in talks with various other potential partners. Ideas included constriction of a Twain themed amusement part in Bettendorf, Iowa, a dinner train from Chicago to the Quad Cities, and a stationary restaurant and hotel in Downers Grove or DeKalb, Illinois. In 1997, the federal government began redevelopment of the Joliet Army Ammunition Plant into the Midewin National Tallgrass Prairie. All railroad sidings, including the ones where the Mark Twain Zephyr had been parked for the previous decade, were to be removed. Krupske, Lowe, and Lorenzini then made a partnership deal with the Relco Locomotive Shops in Minooka, Illinois to store the train. It remained on this property from May 1997 to January 2008. Relco and Mark Twain Zephyr, Inc. could not find additional investors or capital to restore the train. The original Winton engine and trucks/wheels were removed, but not much other work was done. In late 2007, Relco decided to completely shut down its Minooka Plant. This forced Mark Twain Zephyr, Inc. to find another home for the train. In January 2008, the Mark Twain Zephyr was moved down to Gateway Rail Services in Madison, Illinois in the St. Louis Metropolitan Area. Gateway Rail Services had two shop buildings and a dedicated staff to refurbish old passenger railroad cars. Management was interested in getting the contract to do the rebuild of the Mark Twain Zephyr, a deal that would have been worth millions of dollars. Unfortunately, not much was done to improve the train during the 12 years it remained at Gateway Rail Services. The Mark Twain Zephyr had basically become an empty stainless steel shell sitting along a fence on the property.

Қазіргі меншік және операциялар

Висконсин Ұлы Солтүстік Темір жолы, Висконсин штатының Трего қаласында орналасқан, отбасылық меншік және басқарылатын компания, 2020 жылдың 19 ақпанында Mark Twain Zephyr, Inc. компаниясынан Марк Твен Зефирын сатып алды. Сату 2020 жылдың 30 маусымында ресми түрде жабылды. Висконсин Ұлы Солтүстік Темір жолының иелері Грег және Марделл Вриленд 2020 жылдың 27 шілдесінде «Trains» журналы мен «Milwaukee Journal Sentinel» газетінде жарияланған эксклюзивті жаңалықтар арқылы сатып алуларын хабарлады. Марк Твен Зефирдің төрт вагоны және Пионер Зефирдің бір қосалқы вагоны 2020 жылдың 1 тамызы мен 4 қыркүйегі аралығында жартылай тіркемелі жүк көлігімен (Over the Top Contractors) Иллинойс штатының Мэдисон қаласынан Висконсин штатының Трего қаласына тасымалданды. Висконсин Ұлы Солтүстік Темір жолының электриктері, ағаш ұсталары және басқа да білікті маман жұмысшылары толық масштабты жөндеу жұмыстарын жүргізуде, вагондарды тіркемелерге орналастырып, EMD 567 бас қозғалтқышын орнатуды жоспарлап отыр. Толық қалпына келтірілгеннен кейін Висконсин Ұлы Солтүстік Темір жолы Марк Твен Зефирын Трего мен Висконсин штатының Спрингбрук арасындағы басты теміржол желісінде пайдалануға ниетті.