Жозеф Звонарж: Нацистерден еврейлерді құтқарушы жасарған батырлық

Кіріспе

Жозеф Звонарц (11 наурыз 1899, Станислав қаласында – 23 қараша 1984, Леско қаласында) – поляк католик темірші, венгр тегінен, Лескодан шыққан және өлім жазасынан қорқып, қуғынға ұшыраған яһудилерге көмектескен көптеген әділ адамдардың бірі. Звонарц кішкентай шеберханасының астындағы бөлмеде төрт ересек яһудиді жасырды. Шеберхананың оң жағында қалалық Гестапо штабы орналасқан, сол жағында – Schutzpolizei, ал көшеден өтетін жерде украин полициясы болды. Ол жастық шағының бір бөлігін Будапештте өткізді. Бірінші дүниежүзілік соғыста Австро-Мажарстан армиясының сарбазы болды. 1918 жылы Польша тәуелсіздік алғаннан кейін Польша армиясына қосылып, 1920 жылғы Польша-Совет соғысы мен 1939 жылғы қорғаныс соғысына қатысты. Соғыс аралығында Лескода механик болып жұмыс істеді. 1923 жылы жергілікті "Сановия" футбол командасының ойыншысы болды. 1939 жылдан кейін Польша қарсылық қозғалысына қатысты. 1942 жылдың шілдесінде Звонарцқа, әйелі Жафа Звонарцпен таныс еврей дәрігері Натан Валах, үш жарым жасар қызын күтуін сұрады. Звонарц келісіп, кішкентай қызды Ян Какол деген басқа адамға орналастырды. Қызы көшірілгеннен кейін, доктор Валах пен оның әйелі Заслав еңбек лагеріне жіберілді, өйткені олар Леско геттосынан жойылған көптеген яһудилердің арасында болды. 1942 жылдың 16 желтоқсанында Валахтың әйелі еңбек лагерінің алаңында атылуға тиіс 400 әйелдің қатарында болды. Әйелдер қатарға тізіліп, көптегені автоматтан атылды. Ол оқтан зардап шекпеді, қозғалмай жатып, "өлгенге ұқсады", қауіп сейілгенше күтті. Ол күйеуін тауып, лагерден ешкім байқамай қашып кетті. Келесі күні Валахтар Лескоға оралып, Звонарцтан қайтадан көмек сұрады. Звонарц, сол кезде 45 жастағы инженер және бес баласының әкесі, доктор Валах пен оның әйеліне де қызындай көмектесуге бел буды. Әйелі мен балалары Валахтар туралы билікке бірдеңе айтып қоюынан қорқып, Звонарц Валахтардың (және жақын арада оларға қосылатын тағы екі яһудидің) бар екенін әйелі мен балаларынан жасыруға шешім қабылдады. Ол үшін шеберханасының астында, жер астына жасырылған бөлме (оны тұрғындары "мазар" деп атады) жасады. Бұл "мазардың" өлшемдері 1,54x1,07x0,92 метр болатын. Төрт яһуди екі жылдан астам уақыт бойы тек су, картоп, Звонарцтың тағамынан қалғандармен және кейде шараппен күн көріп өтті. Звонарц тіпті электр сымын тартып, қалалық желіге қосты (осылайша оның есептегішіне қосымша киловатт көрсетілмеді), бөлмеде аспаптар мен шам жағу үшін. Звонарцтың жиі келіп-кетуін, сондай-ақ жоғалған тағам мен мақтадан күдіктенген әйелі Франциска Звонарц (туған есімі Йодловска) оның басқа біреумен қарым-қатынасы бар деген қорытындыға келді. Өкінішке орай, Звонарц әйелінің айтқандарына қарсылық білдіре алмады, өзін, отбасын және яһудилерді кінәлі етуден қорқып. Тек 1944 жылы, орыс әскері Лескоға жақындағанда, орыс оқтарынан қаза таппау үшін яһудилерді үйінің астындағы жертөлеге көшіруге мәжбүр болды, ол әйеліне шындықты айтты. Олар қала орыс әскерімен босатылғанша, алты апта бойы жертөледе болды. Леско азат етілгеннен кейін, яһудилер күш жинап, кетіп, оған көмегі үшін төлей алмағаны үшін кешірім сұрады. Звонарц оларға соңғы құнды заттарын – сағат пен 10 долларлық ақшасын беріп: "Міне, менің бар байлығым. Ол саған жаңа өмір бастауға көмектеседі" деді. 1967 жылы Звонарц пен оның әйелі Франциска Звонарц "Халықтардың әділдері" медалімен марапатталды. 2006 жылы Франциска мен Йозеф Звонарц Холокосттан аман қалған Жафа Валахтың "Ашулы бостандық" естеліктеріне енді.

Józef Zwonarz (11 March 1899, in Stanisławów – 23 November 1984, in Lesko) was a Polish Catholic ironworker of Hungarian descent from Lesko and one of many Righteous Gentiles who assisted persecuted Jews in spite of the penalty of death if they were caught doing so. Zwonarz housed a total of four Jewish adults in a cell under his small workshop. On the workshop's right boundary was the town’s Gestapo headquarters. On its left boundary were the Schutzpolizei. Across the road were the Ukrainian police. He spent part of his youth in Budapest. He was a soldier of Austro Hungarian Army during the World War I. Following regaining independence by Poland in 1918, he joined the Polish army and took part in Polish Soviet War in 1920, and 1939 Defensive War. Between the wars, he worked as a mechanician in Lesko. In 1923, he became footballer of local team Sanovia. After 1939 he was engaged in Polish resistance movement. In July 1942, Zwonarz was approached by a Jewish doctor, Nathan Wallach, whose wife Jafa was acquainted with Zwonarz, about taking their three and a half year old daughter under his care. Zwonarz agreed to do so, and immediately found accommodation for the little girl with another non Jew by the name of Jan Kakol. Soon after their daughter was moved, Dr. Wallach and his wife were transferred to the Zaslaw labour camp, as they were amongst the many Jews being liquidated from the Lesko ghetto. On December 16, 1942, Wallach's wife was amongst 400 women scheduled to be executed in the main square of the labour camp. The women were lined up and most machine gunned to death. She was not hit and was able to lay motionless and literally "play dead" until it was safe for her to move. She found her husband and they escaped, unnoticed, from the camp. The following day, the Wallachs arrived back in Lesko and again asked Zwonarz for help. Zwonarz, who was aged 45 at the time, an engineer by profession, and father of five children, now resolved to help Dr. Wallach and his wife just as he had helped their daughter. Fearing that his wife and children may accidentally say something about the Wallachs to the surrounding authorities, Zwonarz decided to keep the existence of the Wallachs (and two other Jews that would soon join them) a secret from his wife and children. In order to do this, he set up an underground shelter (which its occupants would come to call “the tomb”) beneath his small workshop, located at the rear of his property. In this "tomb", which measured 5 feet by 3.5 feet and was about 3 feet deep (1.54x1.07x92m), the four Jews survived on nothing but water, potatoes, scraps from Zwonarz’s meals, and occasionally some barley for over two years. Zwonarz even went to the trouble of installing an electricity wire, connected to the main city circuit (so it would not show any extra kilowatts on his meter), to run some cooking appliances and a light bulb in the pit. Noticing all his additional comings and goings, as well as missing food and cotton, Zwonarz's wife, Franciszka Zwonarz (née Jodłowska), concluded he was having an affair. Unfortunately for Zwonarz, he could not contradict any of what his wife had said for fear of incriminating himself, his family and the Jews he was sheltering. It was only in 1944, when the advancing Russian Army drew nearer to Lesko and he had to move the Jews into the cellar beneath his house after they were nearly killed in the pit by Russian shelling, that he was forced to tell his wife the truth. They stayed in the cellar for six weeks until the Russians had liberated the town. After the liberation of Lesko, and when the Jews had regained enough strength to leave, they left and excused themselves for not being able to pay him for his trouble and expenses. Zwonarz responded by giving them his last items of worth, a wristwatch and a $10 bill, saying: "Take this, it's all I have. You'll need it to start a new life." In 1967, Zwonarz and his wife Franciszka Zwonarz were honoured with the medal Righteous Among the Nations. In 2006, Franciszka and Józef Zwonarz were included in survivor Jafa Wallach memoirs Bitter Freedom. Memoirs of a Holocaust Survivor.