Кіріспе

Сопочани монастыры (, ), Сербия королі Стефан Урош I-нің салымы, 1259 жылдан 1270 жылға дейін Рашка өзенінің бастауына жақын, Рас аймағында, серб ортағасырлық мемлекетінің орталығында салынған. 1979 жылы Стари Распен бірге ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген. Монастырь Нови-Пазар қаласының батысында орналасқан.

Тарих

1160 жылдары Ұлы жупан Стефан Неманья Раскадағы таққа билігін бекітті. Неманьяның ұлдары патша титулын алып, автокефалия арқылы тәуелсіз шіркеу құрғанмен, экономикалық жүйені дамытып, ақша соғып та, Стефан Неманьяның еңбегі кіші буынға үлгі болып қала берді. Сопочани – серб патшасы Стефан Урош I-нің сыйы, ол Стефан I-нің ұлы және Неманьяның немересі болған. 1260 жылы патша Урош I Неманджич оны өзінің жерлену орны ретінде қызмет ететін шіркеу ретінде салған. 14 ғасырдың ортасында оның шөбересі Душан оны кеңейтіп, жаңартқан. Шіркеу қасиетті Үштікке арналған. Бұрынғы ірі монастырь кешенінен, онда көптеген құрылыстар (асханалар, тұрғын үйлер және т.б.) болған, бүгінде тек қана Қасиетті Үштік шіркеуі сақталған. Монастырь бір кезде екі қақпасы бар биік тас қабырғамен қоршалған. Шіркеудің негізгі бөліктерінің суреттері 1263 және 1270 жылдар аралығында аяқталған. Сопочаниде 13 ғасыр бойы қалыптасқан көркемдік жоспар іске асырылды. Ғибадатханада діни рәсімдер бейнеленген, кемеде Ұлы мерекелер циклі арқылы Мәсіхтің құтқару еңбегі көрсетілген, ал нартексте Ескі өсиет, догматикалық және эсхатологиялық тақырыптар ұсынылған. Неманджичтер әулетінің иконографиялық портреттері және Симеон Неманья мен Әйіпті Саваның тарихи көріністері арқылы. Градактан кейін (шамамен 1275 жыл), Сопочанидің негізін қалаушы король Урош I-нің әйелі, Анжу королевасы Еленаның сыйынан кейін, Сербиядағы шығармашылық өнерде тоқтап қалу болды. 1263 жылы Сербия православие шіркеуінің басшысы болған архиепископ Сава II құрбандық тақтасының маңындағы архиепископтар шеруінде бейнеленген. Сопочанидің фрескаларын серб ортағасырлық өнерінің сарапшыларының кейбіреулері сол кезеңнің ең әдемі туындылары деп санайды. Кеменің батыс қабырғасында Мәриямның ұйықтауының әйгілі фрескасы орналасқан. 16 ғасырда монахтар Османдық қауіп-қатерге байланысты бірнеше рет монастырьды уақытша тастап кетуге мәжбүр болды. 1689 жылы Осман түріктері монастырьға шабуыл жасап, шіркеу төбесінен қорғасынды алып кетті. Бауырластық қауымы бірнеше маңызды реликтілермен бірге Косовоға қашып кетті, бірақ Сопочаниге оралмады; ол 20 ғасырға дейін екі жүз жылдан астам уақыт бойы қараусыз қалды. Шіркеу бірте-бірте құлап, күмбезі құлады, ал айналасындағы ғимараттардың қалдықтары қираған үйінділермен және топырақпен жабылды. Соңында, 20 ғасырда монастырь қалпына келтірілді және бүгінде адал монахтардың гүлденген бауырластығында өмір сүреді. Сопочани фрескаларының көпшілігі әлі күнге дейін жарқын сұлулықпен шағылысып, екі ғасырдан астам уақыт бойы табиғаттың қатыгез әсеріне төтеп берді. Сопочани 1979 жылы ерекше мәдени маңызы бар ескерткіш деп жарияланды және Сербия Республикасының қорғауында.

Өнер тарихы мен әсері

Сопочанидегі өнер 1260 жылы аяқталғаннан кейін жылдар бойы кезең-кезеңмен жүзеге асырылды. Суреттерде христиан қасиеттілері, ұлттық қасиеттілер, сондай-ақ христиан дінінің епископтық және нұрлы тарихтары бейнеленген. Бұл тарихтар солдан оңға қарай баяндалады, оларды түсіну үшін белгілі бір ретпен қарау қажет. Шіркеудің классикалық өнер стиліне Сан-Витале базиликасы және басқа да Византия шіркеулері сияқты кеш Византия өнерінің ықпалы зор. Иконоборшылықтан кейінгі кезең осы өнер стилінің қайта жандануына әкелді, ол 13 ғасырға, монастырь салынған кезде, қарай жылжи түсті. Шіркеуде көрінетін басқа мотивтер (мысалы, су құстары және белгілі бір лотостардың қолданылуы) Юстиниан I дәуіріндегі ерте Византия өнерінің ықпалын көрсетеді, бірақ бұл ықпал шіркеуде осы деңгейде айқын емес. Бұл өнерді жүзеге асыруды бірнеше ерекше кезеңге бөлуге болады. 1263–1268 жылдары түрлі суреттер, соның ішінде Стефан Урош I-нің ұлдары Драгутин мен Милутиннің суреттері жасалды. 1331–1346 жылдары король Стефан Душанның тұсында шіркеу кеңейтіліп, собор сипаттарын қабылдады, бұл шіркеудің экзо-нартексіндегі өнер мен әшекейлерді кеңейтті. 1335–1371 жылдары шіркеудің фрескалары аяқталды деп есептеледі, бұл жақын маңдағы шіркеулердегі сурет салу стилінен көрінеді. 1370–1375 жылдары шіркеуде алғашқы рет қайта бояу фактісі анықталды, ал Сопочани туындыларын көшіру Сопочани стилін құрады, ол басқа шіркеу суреттеріне таралып, әсер етті. Ал 20 ғасырдың басында Сопочани өнері заманауи серб суретшілеріне шабыт берді.

Көркем туындыларды қалпына келтіру

1689 жылы түрлі факторлар шіркеудің кең ауқымда зақымдануына себеп болды. Осман түріктерімен соғыс монастырдың ұстамауына әкелді. Сонымен қатар, қолайсыз ауа райы және ұзақ күнге ұшырау салдарынан көптеген өнер туындылары зақымдалды. 20-шы ғасырдың басында (1925-1929 және 1949-1958 жылдары) ірі масштабта қайта құру науқандары басталған екі кезең болды. Атап айтқанда, суреттердің түсі мен айқындығы жаңартылды, бірақ шіркеу фрескаларындағы алтын жапырақтардың көп бөлігін көру қиын болып қалады. Бұл суретшілер әдетте қолданған қадамдардың қатаң жиынтығы болды (саз жағу, көмірмен эскиз жасау, әртүрлі қабаттарда опсис жағу және т.б.). Дегенмен, Dormition мысалында, әдетте өшірілетін көзге көрінетін бөлу сызықтарымен боялғандай, осы әдіске ерекшеліктер де болды. Кейбір тарихшылар мұның суретшінің қателігінен туындағанын айтады. Dormition – бұл соңғы Комнендік фресканың тағы бір мысалы, ол еркін баяндаушы сызықтық стильмен ерекшеленеді. Шіркеудегі ең танымал фрескалардың контурларына алтын жапырақтардан жасалған мозаикалар жабыстырылған, бұл шешімді Стефан Урош I көріктілік пен сән-салтанатты арттыру үшін қабылдады.

Иконография

Византиялық ықпал және шіркеулерде иконостастың енгізілуі портативті иконаларға деген сұранысты тудырды. Сопочанидегі иконалар көбінесе аналық идеологияны көрсетеді, олардың ішінде Әзіре Мәриямның өмірі мен өлімі бейнеленген. Бұл иконалардың портреттерінде византиялық және ерте римдік стильдің техникалары мен символикасы қолданылған, бұл бас орналасуына, сондай-ақ қолдардың еркек және әйелдік ерекшеліктеріне баса назар аударады. Мысалы, сол қол көбінесе әйелдік сипатта болып, кітап немесе жазбаларды ұстайды. Ал оң қол еркектік сипатта болып, қылыш, айқыш немесе сүңгі ұстайды. Бұл ерекшеліктерді Сопочанидегі шейіттердің, қасиеттілердің, елшілердің және евангелисттердің иконаларында көруге болады. Бұл иконалардағы бейнелердің көрсетілуі басқа византиялық иконалар мен мозаикалардағы, мысалы, Ая Софиядағы Деизис сияқты, сурет салудағы натурализмнің дамуымен үйлеседі.

Танымал мәдениетте

Сопочани, 1999-2000 жылдары RTB телеканалы түсірген "Уақыт куәгерлері" деректі фильмдер сериясының екі эпизоды Петар Савковичтің жетекшілігімен жасалған, режиссерлері Стеван Станич және Радослав Московлович, ал музыкасын Зоран Христич жазған.