Кіріспе

Исаның қайта тірілуіне деген күмәндік

Есінен тану гипотезасы – Исаның қайта тірілуін түсіндіруге бағытталған бірнеше идеялардың жиынтығы. Бұл гипотеза Исаның айқышқа шегіліп өлмегенін, тек есінен танып ("естен танып"), кейін қабірде сол денесімен қайта жаңғырғанын айтады. Есінен тану гипотезасын қолдайтындардың пікірінше, Исаның үш күн қабірде болғаннан кейін тірілген күйінде шәкірттеріне көрінуі – оның ізбасарларының көзқарасында ғана қайта тірілу болып қабылданған. Олар Исаның айқышқа шегіліп, есінен танып ("ұйқыға кетіп"), айқышқа шегіліп өлмегенін, содан кейін олардың алдына шығуға жеткілікті күш жинағанын сендіреді.

18-19 ғасырлар

Бұл гипотезаның алғашқы жақтаушыларының бірі – неміс Карл Фридрих Бахардт. Ол шамамен 1780 жылы Исаның өлімін қасақана көрсеткенін айтты, дәрігер Лука берген дәрілерді пайдаланып, рухани мессия ретінде көрініп, Израильді саяси мессия идеясынан айырғандығын болжады. Ішкі кітаптарда баяндалған оқиғалар бойынша, Иса ариматеялық Жүсіппен қайта тірілді, олар Эссендердің құпия ұйымы арқылы байланыста болды. 1800 жыл шамасында Карл Вентурини ақ киім киген жақтастар тобы – Исамен бірге «құпия қоғамның» мүшелері – оның айқышқа шегеленіп өлтірілгеннен аман қалатынын күтпегенін, бірақ қабірден сылқылы дыбыс естігенін айтты. Иса салқын, ылғалды ауада есін жинаған екен. Олар күзетшілерді қорқытып, оны құтқарып алды. Үшінші рационалистік теолог Генрих Паулюс 1802 жылдан бастап Исаның уақытша комаға түсіп, қабірде өздігінен қайта тірілгеніне сенетінін жазды. Ол аян туралы болжамдарды сынап, шәкірттердің Құдай Исаны қайта тірілткеніне сенеген болуы керек деді. Фридрих Шлейермахер 1830-шы жылдардың басында Паулюс гипотезасының бір түрін қолдады. Ахмадия мұсылман қозғалысының негізін қалаушы Мирза Ғұлам Ахмад 1899 жылғы «Иса Үндістанда» атты кітабында Исаның айқышқа шегеленіп өлтірілгеннен кейін Үндістанға сапар шеккені туралы гипотеза ұсынды.

20 ғасыр

Қазіргі ғалымдар бұл теорияны маргиналды теория ретінде қарастырғанмен, бұл гипотеза Майкл Бейжент, Ричард Ли және Генри Линкольннің 1982 жылғы «Киелі қан, киелі грааль» кітабында, Барбара Тьернингтің 1992 жылғы «Иса және Өлі теңіздің орамдарының жұмбағы» және Майкл Бейженттің 2006 жылғы «Исаның құжаттары» сияқты псевдотарихи еңбектерде кең таралды. Әртүрлі «есінен танып қалу» гипотезасын қолдаушылардың толық тізімі:

Аты Дата Кітап анықтамасы
Мирза Ғұлам Ахмад 1899 Үндістанда Иса
Генри Лефман 1904 Назареттік Исаның психикалық және рухани жағдайы
Эрнест Броухэм Докер 1920 Егер Иса айқышқа шегеленіп өлмесе
Гарви Спенсер Льюис 1929 Исаның мистикалық өмірі
Вернер Хегеман 1933 Құтқарылған Мәсіх
Суфи М. Р. Бенгале 1946 Исаның қабірі
Хуажа Назир Ахмад 1952 Жердегі Иса
Роберт Грейвс және Джошуа Подро 1957 Римде Иса
Хью Дж. Шонфилд 1965 Пасхалық қастандық
Рэймонд В. Бернард 1966 Эссендік Исаның құпия өмірі
Азиз Кашмири 1968 Кашмирдегі Мәсіх
Донован Джойс 1972 Исаның парқыншасы
Андреас Фабер Кайзер 1977 Иса Кашмирде қайтыс болды
Майкл Бейжент, Ричард Ли және Генри Линкольн 1982 Киелі қан және Киелі грааль
Дж. Д. М. Деррет 1982 Анастазис: Исаның қайта тірілуі – тарихи оқиға
Пол К. Паппас 1991 Исаның қабірі Үндістанда: Оның өлімі мен қайта тірілуі жөніндегі пікірталас
Фида Мұхаммед Хассейн 1994 Тарихи Исаны іздеу
Холгер Керстен 1994 Иса Үндістанда өмір сүрді
Барбара Тиринг 1994 Иса – Адам
Кеннет В. Хоскинг 1995 Ешуа Назорей: Ұлыстың мұғалімі
Абубакр Бен Исмаил Салахуддин 2001 Құтқарушыны құтқару: Мәсіх айқышқа шегеленіп өлмеді ме?
Лена Эйнхорн 2007 Исаның құпиясы
Йоханнес Фрид 2019 Голгофада өлім жоқ

Раджниш қозғалысы

Үнді философ Раджниш Иса айқышқа шегелеуден аман қалғанын айтқан, және оның аргументі есінен танып құлау гипотезасына ұқсас.

Исламдық көзқарас

Қазіргі заманда есінен танып қалу гипотезасын жақтаушылардың бірі Оңтүстік Африкалық мұсылман уағызшысы Ахмет Дидат. Оның "Круцификсция немесе Құбылмалы қисса" атты кітабы мұсылман әлемінде кеңінен басылып, таратылды. Ол төрт Евангелиядағы оқиғаларды сын тұрғысынан қарастырып, шын мәнінде не болғаны туралы басқаша сценарий ұсынады, бұл сценарий есінен танып қалу гипотезасына өте ұқсас. Закир Наик атты замандас мұсылман ғалымы да осы гипотезаларды пастор Рүкнуддин Генри Пиоменғы дебатта пайдаланған. Исламның круцификсцияға қатысты нақты ұстанымы, Құрандағы мына аяттарда көрсетілгендей, "Орнына басқасын қою" гипотезасына жақын: "Олар: «Біз Алланың елшісі, Мәриямның ұлы Иса Мәсіхті өлтірдік» деді. Бірақ олар Оны өлтірген де жоқ, айқышқа шегелеген де жоқ. Оларға олай болғандай көрінді ғана. Олар осы мәселеде күмәнданып, нақты білімсіз, тек болжамдарға сүйеніп жүр. Олар Оны өлтіре алмады."

Ахмадияның көзқарасы

Мирза Гулам Ахмадтың 19 ғасырдың соңындағы жазбаларына сәйкес, Ахмадия қозғалысының негізін қалаушының айтуынша, Ахмадия нанымының теологиялық негізі – Иса айқыштан түсірілген кезде тек "есінен танып" жатқан. Ахмад Иса айқыштан түсірілген кезде балық ішінде Жүніс есінен таныған сияқты күйге түскенін айтты. Мирза Гулам Ахмад Ескі өсиет кітабының 21-тарауының 23-жолындағы «Құдайдың қарғысы – дарға асылған адам» деген сөз тіркесін, «Құдай Өзінің нағыз пайғамбарларын осылай ұятты түрде айқышқа іліп өлтіруге ешқашан жол бермес» деп түсіндірді. Осы қиын жағдайдан кейін Исаның жаралары ерекше ‘Иса майымен’ емделді.

Исаның айқышқа шегеленіп , аз уақытқа қалуы

Евангелиеде баяндалған дәуірде дені сау ересек адамның айқышқа шегеленіп өлуі сирек кездесетін жағдай еді; Марк Ізгі хабарында Исаның таңғы сағат тоғызда айқышқа шегеленіп, түстен кейінгі сағат үште, яғни айқышқа шегеленіп өлтірілгеннен кейін алты сағаттан соң қайтыс болғаны айтылады. Пилат Исаның осынша тез қайтыс болғанын естіп, таң қалды (Марк 15:44). Кейбір деректер бойынша, айқышқа шегеленіп өлімге дейін келетін орташа азап уақыты 2-4 күнге дейін созылған; сондай-ақ, 17 ғасыр философы Юст Липсиус айқышқа шегеленіп өлгендердің 9 күнге дейін тірі қалғанын мәлімдейді. Айқышқа шегелендірудің өлімге дейін қанша уақытқа созылатыны айқышқа шегелендіру түріне, бұрын жасалған қамшылау мен жазалаудан қан жоғалту мөлшеріне және жазаланатын адамның жалпы физикалық денсаулығына байланысты болады. Қазіргі заманғы зерттеулер Исаның айқышқа шегеленіп өлтірілгені туралы қалыптасқан көзқарасқа күмән келтіреді, себебі айқышқа шегеленгенге қарағанда, құрбанның қолы мен аяқтарын айқышқа байлау әдісі көбірек таралған. Бұл күмәнділікке себеп – ешбір Ізгі хабарда Исаның айқышқа шегеленгені туралы айтылмаған, бірақ қайта тірілген Исаның қолында жаралар болғаны туралы хабарларға сүйене отырып, осылай болды деп есептеледі. Осы жаралар туралы мәлімет тек Жохан Ізгі хабарында ғана кездеседі.

Исаның өлгенін өз көзімен көрген куәгерлердің жазбалары жоқ

Ізгі хабарларда айтылғандай, Исаның денесін көзбен көрген куәгерлер де, оның өлімінен кейін оқиғаны баяндағандар да жоқ. Ешқандай әсем жерлеу рәсімі ұйымдастырылмаған, және мәйіттің жұртқа көрсетілуі туралы да ешбір жазба жоқ. Исаның денесі айқыштан алып, оны атқарушы, Понти Пилаттың қарауына беріледі. Біраз уақыттан кейін Пилат Исаның денесін яһудилердің кеңесінің мүшесі, Ариматеялық Жүсіпке тапсырады. Жүсіп бай адам және Исаның құпия шәкірті еді. Ариматеялық Жүсіп пен Нікөдем есімді парызшыл Исаның денесін зығыр матаға орап, жақын жердегі таспен жабылған қабірге апарып қояды. Яһуди діни заңы (халаха) денені бальзамдауға тыйым салады, сондықтан яһудилер өздерінің қайтыс болғандарын мүмкіндігінше жылдам жерлейді: «Яһудилердің жерлеуі, өлгенге құрмет көрсету принципіне сәйкес, мүмкіндігінше тез өткізіледі». Исаның денесін жергілікті биліктің бай және ықпалды жақтасына беруі және жылдам жерлеу рәсімін орындауы, Исаның есінен танып қалғанын жорамалдауға мүмкіндік береді, осылайша айқыштан алынып, жеке меншіктегі жер астындағы қабірде жасырылып, денсаулығын қалпына келтіруге мүмкіндік туады. Мысал ретінде, American Medical Association журналы жүргізген жан-жақты талдауды қарастыруға болады, ол Исаның қабырғасына найза тигенге дейін де өлген болуы мүмкін деген қорытындыға келді, және есінен танып қалғандық гипотезасы қазіргі медицина ғылымымен келіспейді.

Исаның денсаулығы

Көптеген адамдар, соның ішінде медицина мамандары да, Жаңа өсиетте баяндалған оқиғаға сүйене отырып, Иса айқыштан түсірілгенде анық қайтыс болды деген қорытындыға келді. Көптеген басқалар Исаның қанағатсыз жағдайда айқыштан күйреуден аман қалғаннан кейін оны көргендердің сенімін шақыруы мүмкін емес деп санайды, соның ішінде 19 ғасырдың рационалистік теологы Дэвид Штраус: "Қабірден жартылай өлі күйде шығып, әлсіз, ауру, медициналық көмекке мұқтаж болған адам шәкірттеріне өлім мен қабірден жеңіске жеткен, Өмірдің Билеушісі деген әсер бере алмас еді. Осы әсер олардың болашақ миссиясының негізінде жатты."

Медициналық дәлелдер

Медициналық сарапшылар В. Д. Эдвардс, В. Ж. Габел және Ф. Э. Хосмер Жаңа Өсиеттің грек тіліндегі мәтіні мен медициналық деректерге сәйкес келесі талдауды ұсынды: Назареттік Иса яһуди және рим соттарында сотталды, қамшымен сауатталды және айқышқа шегеленіп өлтіруге үкім шығарылды. Сауаттау терең, жолақты жарақаттар мен қан жоғалтуға әкелді, және бұл, әсіресе, гиповолемиялық шокқа алып келген болуы мүмкін, себебі Иса айқыш бағанасын (патибулумды) Голгофаға көтеріп әкелуге тым әлсіз болды. Айқыш орнында оның білегі патибулумға, ал патибулум тік тіреуге (стипе) көтерілгеннен кейін, аяқтары стипеге шегеленді. Айқышқа шегеленудің басты патофизиологиялық салдары – қалыпты тыныс алудың бұзылуы болды. Осыған байланысты, өлімнің себебі негізінен гиповолемиялық шок пен шаршаудан туындаған тыныс алу жетіспеушілігі болды. Исаның өлімі салдағаның найзамен қабырғасына жасаған шабуылмен расталды. Қазіргі медициналық түсіндірулер тарихи деректерге сәйкес, Иса айқыштан түсірілген кезде қайтыс болған. Сот-медициналық сарапшы Фредерик Т. Зугибе есінен танып қалу гипотезасын толығымен негізсіз және медициналық деректерге қайшы деп атады. Зугибе пікірінше, Исаның аяғына енген ұзын тікендер айқышқа шегеленгеннен бастап бір сағат ішінде ауыр ісіну мен қатты ауыруға себеп болды, ал келесі бірнеше күнде ісіну күшейіп, жұққандықтан жазылу мүмкін болмады. Иса кем дегенде бір ай немесе одан да ұзақ уақыт бойы аяқтарына тұрып, жүре алмаған болар. Зугибе Исаның айқышқа шегеленіп өлмеуі мүмкін емес екенін және сол кездегі ешқандай дәрі-дәрмек оның сезінген ауыруын баса алмайтынын немесе өлімді сахналау үшін оны терең ұйқыға түсіре алмайтынын мәлімдеді.