Кіріспе

Шарабха (, Шарабха) немесе Сарабха – индуизмдегі сегіз аяқты, жартылай арыстан, жартылай құс құдай. Санскрит әдебиетінде арыстан мен пілден де күшті, бір секіріспен бір аңғарды тазарта алатын қабілеті бар деп сипатталады. Кейінгі әдебиеттерде Шарабха сегіз аяқты бұғы ретінде де суреттеледі. Шейва жазбаларында Шиваның Шарабха бейнесін алғаны айтылады, ол Вишнудың ашулы адам-арыстан аватары – Нарасимханы, Вайшнавтар тарапынан құлшынылған, басып тастау үшін қабылданған. Бұл бейне Шарабешвара ("Шарабха Иесі") немесе Шарабешварамурти деп кеңінен танымал. Вайшнавтар Нарасимханың Шива Шарабхамен жойылғаны туралы бейнені жоққа шығарып, Шарабханы Вишнудың бір аты деп есептейді. Нарасимха Пурана сияқты кейбір Вайшнав жазбалары Вишнудың екі бас құс – Гандабхерунда бейнесін алғанын, ол өз кезегінде Шарабханы жеңгенін көрсетеді. Буддизмде Шарабха Джатака әңгімелерінде Будданың бұрынғы туған өмірі ретінде пайда болады. Бұл бейне Тибет буддистік өнерінде де кездеседі, ол күш-жігердің толықтығын білдіреді. Шарабха – билік пен сұлулықтың символы ретінде көптеген рәміздерде бейнеленген.

Даму және иконография

Санскрит тіліндегі ерте әдебиеттерде Шарабха бастапқыда дөңес және орманды аймақтарда басқа жануарларды қорқытып, айқайлаған қатігез аң ретінде сипатталған. Кейінгі Махабхаратта Шарабха сегіз аяқты, басында көздері бар, орманды мекендейтін және шикі ет жейтін арыстанды өлтіретін жаратылыс ретінде суреттелген. Ол сондай-ақ Кранча тауында мекендейтіні айтылады, бірақ ешқандай құбыжық емес. Тағы бір деректе Шарабха – Гандамадана тауында арыстандар мен жолбарыстармен бірге өмір сүретін қарапайым аң. Эпоста Шарабха жеуге жарамды жануарлар тізіміне кіреді – мригажати, яғни антилопа, бұғы, қоян, аю, руру бұғысы, самбар, ғаял, қабан және бұқа сияқты жануарлар тобы, олар қонақтарға кешкі ас кезінде тамақ ретінде ұсынылған. Шарабха ең алдымен Шива құдайының бейнесі ретінде, Рамаяна эпосында маймыл патшасының аты ретінде, сондай-ақ батырлар мен жылан Нагалардың жеке есімдері ретінде, Вишну және Будда құдайларының аттарының бірі ретінде кездеседі. Санскрит әдебиетіндегі теңеулерде жауынгерлер Шарабхаға ұқсатылған. Индуистік медицинадағы джунгли мен еттің иісіне байланысты экологиялық тақырыпты анықтауда Шарабха Кашмирдің бұғыларының бірі ретінде Дальхананың 12 ғасырдағы Сушрута Самхитаға жазған түсіндірмесінде де көрсетілген. Дегенмен, сипатталған белгілері – түйедей үлкен мүйіздері бар, сегіз аяқты жануар, бұл үлкен Гималай ешкісі деп есептеледі.

Шиваның инкарнациясы

Пураникалық әдебиетте Шарабха Шива құдайымен байланысты және Вишнудың қатал көріністерін бағындыру үшін дүниеге келеді. Шарабханың Нарсимхамен, яғни Вишнудың арыстан бейнесімен күресуі туралы аңыз Вишнудың (вайшнавтар сектасы) және Шиваның (шайвалар сектасы) жақтастары арасындағы ашық бәсекелестікті көрсетеді, бұл қатыгез пікірталасқа толы еді. Шива Пуранада Шарабха арыстанға ұқсас, шашы ұзын, қанаты бар, сегіз аяғы және мың қолы бар деп сипатталған. Шарабха Упанишада Шарабханы екі бас, екі қанат, сегіз аяқты арыстанның өткір тырнақтарымен және ұзын құйрығымен бейнелейді. Қалика Пуранада Шарабханың қара түсті, төрт аяғы төмен, төрт аяғы жоғары көтерілген, денесі зор екені айтылған. Оның ұзын беті, мұрны, тырнақтары, сегіз аяғы, сегіз тісі, жалы мен ұзын құйрығы бар. Ол биікке секіріп, қатты дауыс шығарады. Шарабхешварамуртидің (Шива Шарабха түрінде) иконографиясы Камикагам мен Шритатванидхи сияқты мәтіндерде нақты анықталған. Камикагамда Шарабха алтын түсті құс түрінде бейнеленген, екі қанаты жоғары көтерілген, екі қызыл көзі, жерге тиген арыстан тәрізді төрт аяғы, тырнақтары жоғары көтерілген төрт аяғы және жануардың құйрығы бар. Дененің жоғарғы бөлігі адам тәрізді, бірақ безендірілген тәжді арыстанның бетімен көрсетілген; сондай-ақ, жақтағы тістері қорқынышты көрініс тудырады. Сондай-ақ, Шарабханың аяғының астында Нарсимханы екі қолын доғарып дұға ететін (анджали) арыстанға ұқсас адам ретінде бейнеленген. (Инфобокс суретін қараңыз) Шритатванидхиде Шарабхешварамурти үшін көрсетілген бейнелеу отыз қолдан тұрады: оң қолында найзағай, мушти, абхая, чакра (диск), сакти, таяқ, қамыс, қылыш, хатванга, балта, акшамала, сүйек, садақ, мусала және от; ал сол қолында арқан, варада, маца, жебе, ту, және басқа бір қылыш, жылан, лотос гүлі, бас сүйек, пустака, аңыз, мруданга және бір қолы Дурғаны құшақтап тұр. Бұл бейне сәттілік әкелу, барлық ауруларды емдеу және барлық жауларды жою үшін мақталады. Тамил Надудағы Чола әулеті Шайва сектасының наным-сенімдеріне ерекше құрмет көрсеткен. Олардың билік кезінде діни аспектілер ерекше аталып өтті. Бұл төрт Шарабха бейнесінен көрінеді, ең ертесі Викрама Чола (1118–35) Құмбаконамның жанындағы Викрамсолишварам ғибадатханасын салған. Басқа бейнелер Дарасурам мен Кампахарешвара ғибадатханасында, Тирубуванамда, Чола билеушісі Кулотунга Чола III салған, онда Шарабханың бейнесі жеке ғибадатханада орналасқан. Тамил Надудағы Танжор ауданындағы Трибуванам ғибадатханасындағы Шәрбешварамурти бейнесі үш аяқты, арыстанның денесі, беті және құйрығы бар. Оның төрт адам қолы бар, оң жақ жоғарғы қолы балта ұстайды, оң жақ төменгі қолы арқан ұстайды, сол жақ жоғарғы қолы бұғы ұстайды, сол жақ төменгі қолы от ұстайды. Нарасимха сегіз қолымен, Шарбешварамуртидің аяғының астында терісін жамылып, күресіп жатыр. Дарасурамдағы Айраватасвара ғибадатханасында Чола дәуірінің сирек бейнесі қара базальттан Шиваны Шарабха ретінде бейнелейді. Ол кішкентай, арнайы ғибадатханада құдайлық статусымен, адам, аң және құс ретінде Вишнудың арыстан-адам бейнесі Нарасимханы жояды. Бұл Шайва мен Вайшнав секталары арасындағы антагонизмді көрсетеді. 1113 жылы салынған Карнатака штатының Белур қаласындағы Ченнакешава ғибадатханасында Гандаберунда, Вишнумен байланысты екі бетті құс, жануарларды қиюдың оюлы көрінісінде пайда болады. Бастапқыда, бұғы үлкен питонның құрбаны болады, содан кейін оны пил көтеріп, арыстанға шабуыл жасайды. Арыстан Шарабхамен желінеді, ал соңғы сахнада Гандаберунда Шарабханы жояды.

Махабхаратада

Индуизмнің "Махабхарата" эпопеясында баяндалғандай, бір ит, ришидің (ақылгөйдің) көмегімен, иттен бастап жолбарысқа, содан кейін пілге, одан кейін арыстанға және шарабхаға айналды. Шарабха ришидің ашрамындағы баршаны қорқытты. Ақырында, Шарабха одан да қатынырақ түрге айналды. Осы қатынырақ түрінде ол ришиді жегісі келді. Сонда риши Шарабханың дамуындағы өзгерістерді баяндап, оның жомарттығының арқасында Шарабханы бастапқы ит түріне қайтаруға қарғыс айтты. Эпопеяда Шива мен Шарабханың байланысы туралы ештеңе айтылмаған.

Шайва көзқарасы

Шарабха туралы аңыз Шиваның бейнесі ретінде көптеген индуистік кітаптарда баяндалады, және әрқайсысы әркімнің діни сенімдеріне сәйкес әртүрлі нұсқаны ұсынады. Бірақ осы суреттемелердің бәрінде ортақ бір мәселе бар: Шарабха – үлкен құс-аң-жануардың күшті комбинациясы, оның мақсаты Вишнудың Нарасимха (адам-арыстан) сияқты қаһарлы бейнесін басып тастау. Нарасимха-Шарабха аңызы құдайлардың бір-бірін өлтіру немесе бағындыру үшін мифтік жануарлардың кейпін қабылдауымен байланысты. Вишну Хираньякашипуды, ғаламды қорқытып, Шиваға табынған асура (демон) патшасын өлтіру үшін Нарасимха бейнесін алды. Сондай-ақ, Шарабха Нарасимханың басын кесіп, терісін сызып алған, содан кейін Шива оның терісі мен арыстан басын киім ретінде киген дейді. Бір пуранада Шарабханың ашуын тоқтата алмайтынынан қорқып, Шиваны Шарабха бейнесінен бас тартуға шақырған құдайлар туралы айтылады. Содан кейін Шива Шарабханың денесін бөліп жіберді; оның мүшелері таратылды, ал денесі Капаликаға айналды. Вамана Пурана нұсқасында Шарабха Нарасимхадан басымдық таба алмайды, және ол Нарасимханың қайтадан тыныш Вишнуға айналуымен аяқталады, ал Шарабха Нарада оларға қарағанда лингаға айналады. Тағы бір нұсқада Шарабха Нарасимханы жеңгеннен кейін, Дурга қасиеттісінің айғыры – арыстанның бастапқы түріне қайтып, оның етегіне демалу үшін оралды делінеді. Соңында Шарабха Вишнуды жеңіп шығады.

Вайшнавтық көзқарастар

Вайшнавтар, оның ішінде Двайта ғалымдары, мысалы Виджаендра Тирта (1514–93) Шарабханың Нарасимханы жойғаны туралы бейнелеуді жоққа шығарады, себебі олар Шайва Пураналарын тамасиқалық деп санайды, демек, олардың құқықтық мәні жоқ. Виджаендра Тиртаның «Шаивасарвасвакханданам» атты мәтінінде Шарабха жыршысымен қатар басқа он шайва жыршысы да жоққа шығарылған. Ватистабхана Пурана, Виматгира Пурана, Прадхана Пурана, Прахладхасвайам Пурана, Бхалукка Пурана және Оңтүстік Үндістанның басқа да аймақтық кітаптарында Нарасимха Гандабхерунда (сөзбе-сөз «күшті екі басты») нысанына енгендігі айтылады, ол Шива Шарабхамен күресіп, өлтіретін екі басты құс-жануар. Бұл жыршылық Нарсима Пуранада да кездеседі. Вишнудың мың аты бар Вишну Сахасранамада да Шарабха туралы айтылады, ал сөзбе-сөз мағынасы Шарабханы (арыстанды өлтіретін жануарды) мақтауды білдіреді. Әди Шанкара Вишну Сахасранаманың осы 356-шы атын арыстанды өлтіретін жануарды мүлдем атамайды, керісінше, «Иеміз денеде ішкі жан ретінде жарқырағандықтан, Ол Шарабха деп аталады, ал дене – сара (жойылатын)» деп түсіндіреді. Вишиштадвайта философиясының ғалымы Нарасимхан Кришнамахари «Шарабха» атының екі түрлі жорымы бар екенін айтады: бірінші жорым Шри Вайшнава түсіндірушісі Парасара Бхаттар берген «этикалық шекараны бұзушыларды жойғыш», ал екінші жорым Әди Шанкара және басқалар берген. Біріншісі санскриттің SR етістігіне негізделген, ол «жарақаттауға, жоюға» дегенді білдіреді. Тибет буддизмінде шарабха ешкінің басы мен мүйіздері, арыстанның жалы, жылқының денесі мен аяқтары бар жануар ретінде бейнеленеді. Бұл – нық қадамдық, күштілік және жылдамдық символы. Кейде ол антилопа мүйіздерімен және бүркіт тырнақтарымен де бейнеленеді. Кейде ешкінің басын арыстанның басымен, жылқының аяқтарын арыстанның аяқтарымен, ал мүйіздерін қошқардың мүйіздерімен ауыстырады. Барлық бейнелердің ортақ ерекшелігі – жылқының денесі. Ол көбінесе жас Девалар немесе карликтер Торанада бейнеленеді – Будда немесе Бодхисаттваның ағарту тағының артындағы алты деңгейлі арка. Девалармен бірге олар күш-жігердің кемелдігін (вирья) бейнелейді.

Эмблема ретінде

Карнатака үкіметі, Майсур университеті және Карнатака сабын және жуғыш заттар компаниясы өздерінің эмблемаларына өзгерістер енгізіп, "Шарабханы" қабылдады. Karnataka Soaps and Detergents Limited логотипінде Шарабха даналық, батылдық және күштің қасиеттерін көрсететін, пілдің басы бар арыстан денесі түрінде бейнеленген.