Литва татарларының тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Литвадағы ислам, көптеген басқа солтүстік және батыс Еуропа елдерінен айырмашылығы, 14 ғасырдан бастау алатын ұзақ тарихқа ие. Ортағасырлық Польша-Литва одағының Литва Ұлы Герцогтығы, Балтық теңізінен Қара теңізге дейін созылып, оңтүстіктегі бірнеше мұсылман аймақтарын қамтыды, онда қырым татарлары тұрды. Бірнеше мұсылман этностық литвалық жерлерге, қазіргі Литва Республикасына, негізінен Ұлы князь Витаутас билігі кезінде (15 ғасырдың басында) қоныс аударды. Қазір литва татарлары деп аталатын татарлар тілдерін жоғалтып, литва тілінде сөйлейді. Бірақ ислам дінін сақтап қалды. Үлкен ислам әлемінен ұзақ уақыт оқшауланғандықтан, литва татарларының амалдары басқа сүнни мұсылмандардан біршама ерекшеленеді; олар жеке секта саналмайды, алайда кейбір литва татарлары халықтық исламды ұстанады. Меккеге хаж жасаған бір литва татары, өзінің еңбегінде литва татарларының дәстүрлі емес әдет-ғұрыптары мен рәсімдері бар екенін мойындады, сондықтан олар ортодоксал мұсылмандар тарапынан күпір (кафир) деп қаралуы мүмкін. Литвада, сол кездегі көптеген еуропалық қоғамдардан айырмашылығы, діни еркіндік болды. Литва татарлары Райжай (Алитус ауданы муниципалитеті) сияқты белгілі бір жерлерге қоныстанды. Литва татарларының мәдениетінің көп бөлігі, мешіттері, зираттары және т.б. Литваны аннексиялағаннан кейін Кеңес Одағы тарапынан жойылды. Литва тәуелсіздігін қалпына келтіргеннен кейін үкімет литва татар мәдениетін жоғалтқан литва татарлары арасында насихаттауға қолдау көрсетті. Қазір үш түпнұсқа ағаш мешіт сақталған (Немежис, Кетюриасдесет Тоторин (екеуі де Вильнюс ауданы муниципалитеті) және Райжай (Алитус ауданы муниципалитеті) ауылдарында, әдетте мұсылман халқының саны салыстырмалы түрде көп), сондай-ақ Каунастағы соғыстар аралық Литва тәуелсіздігі кезінде (1930 жылдары) Витаутастың еске алуына арнап салынған кірпіштен салынған жаңа мешіт бар. Бұл мешіт Ұлы князь Витаутас атымен аталады. Литваның астанасы Вильнюста мешіт қалмаған, себебі орыстар сол жердегі Лукишкес мешітін қиратты. Литва татарлары қауымы мешітті қайта тұрғызуға тырысуда, бірақ қаржы жетіспеушілігі және Вильнюс қалалық муниципалитетінің кейбір әрекеттері сияқты түрлі проблемаларға тап болып отыр. Қазіргі уақытта Литва татарларының саны бірнеше мыңға жетеді, бұл елдің халқының шамамен 0,1% құрайды; алайда Литва тәуелсіздігін қалпына келтірумен олар ұлттық қайта жаралуды бастан кешіруде, мұсылман дініне ауысқан жүздеген татар еместердің бар екеніне дәлелдер бар. Кеңес Одағы кезінде басқа мұсылман ұлттарынан адамдар көшіріліп келді, бірақ олардың көпшілігі дінсіз болды; сондай-ақ тәуелсіздік алғаннан кейін басқа мұсылмандар да көшіп келді, бірақ қазіргі уақытта бұл сан Батыс Еуропадағы ұқсас көрсеткіштермен салыстырғанда өте аз; сондықтан литва татарлары Литвадағы исламның негізін құрайды, оларды кейбір литвалықтар қолдайды. Елде халал етін алу қиын, сондықтан дінге берілген мұсылмандар жануарларды өздері сойып жатыр.

Islam in Lithuania, unlike many other northern and western European countries, has a long history starting from the 14th century. The medieval Grand Duchy of Lithuania of the Polish–Lithuanian Commonwealth, stretching from the Baltic to Black seas, included several Muslim lands in the south inhabited by Crimean Tatars. A few Muslims migrated to ethnically Lithuanian lands, now the current Republic of Lithuania, mainly during the rule of Grand Duke Vytautas (early 15th century). The Tatars, now referred to as Lithuanian Tatars, lost their language over time and now speak Lithuanian; however, they maintained Islam as their religion. Due to the long isolation from the greater Islamic world, the practices of the Lithuanian Tatars differ somewhat from the rest of Sunni Muslims; they are not considered a separate sect, however, although some of the Lithuanian Tatars practice what could be called Folk Islam. One anonymous Lithuanian Tatar who made Hajj to Mecca acknowledged in his work the risale that the Lithuanian Tatars had unorthodox customs and rituals so that they could possibly be viewed as infidel (kafir) from the perspective of orthodox Muslims. In Lithuania, unlike many other European societies at the time, there was religious freedom. Lithuanian Tatars settled in certain places, such as around Raižiai (in Alytus district municipality). Much of the Lithuanian Tatar culture, mosques, graveyards and such were destroyed by the Soviet Union after it annexed Lithuania. After restoration of Lithuanian independence however the government supported the promotion of Lithuanian Tatar culture among those Lithuanian Tatars who lost it. Three original wooden mosques remain now (in villages of Nemėžis, Keturiasdešimt Totorių (both in Vilnius district municipality) and Raižiai (Alytus district municipality), typically having relatively large Muslim populations), as well as a new brick mosque built in Kaunas during the period of interwar independence of Lithuania (in the 1930s) to commemorate the anniversary of Vytautas, the duke who brought Tatars and Islam to Lithuania. That mosque is called Vytautas Didysis Mosque after the Grand Duke Vytautas. In the capital of Lithuania, Vilnius, however, no mosque remains, as Russians destroyed the Lukiškės Mosque which was there. The Lithuanian Tatar community is trying to rebuild the mosque, but faces various problems, including lack of funds as well as certain actions by the government of Vilnius city municipality. Currently, only several thousand Lithuanian Tatars remain, making up an estimated 0.1% of the country's population; however, with the restoration of Lithuanian independence, they are experiencing a kind of national revival with evidence to suggest there are several hundred non Tartar converts to Islam. During the time of the Soviet Union, some people from other Muslim nationalities were moved in, however many of them were atheists; as well other Muslims came as immigrants after restoration of independence, but as for now this number is very small compared to similar numbers in western Europe; therefore Lithuanian Tatars remain the core of Islam in Lithuania, supported by some Lithuanians who converted. Halal meat in the country remains difficult to obtain, with more observant Muslims slaughtering animals themselves.