Кіріспе

Кипрдегі ежелгі қала Идалион немесе Идалиум (Ιδάλιον, Idalion, финикиялық: 𐤀𐤃𐤉𐤋, аккад: e di ʾi il, Edīl) – Кипрдегі ежелгі қала, қазіргі Дали, Никосия ауданында орналасқан. Қала б.з.д. 3 мыңжылдықта мыс саудасы негізінде құрылған. Алайда, оның аты атақты "Китион стеласында", яғни б.з.д. 707 жылғы Саргон стеласында кездеспейді, бірақ біраз уақыттан кейін Есархаддон призмасында (м.з.б. 673-672 жылдарға сәйкес келетін нұсқалары) – "Ниниве А" (Nin. A) деп белгіленгенде, атының алдына URU (қала) деген сөз қосылып, URU. e di ʾi il (v. 64) деп жазылған, және Ашурбанипалдың жылнамасында (б.з.д. 648/647 жылдар) ұқсас жазуда, ал KUR (жер/патшалық) (KUR. e di iʾ li, ii. 38') деген модификатормен көрсетілген. Жақында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде осы жердегі маңызды ғимараттар табылып, олар қазірде келушілерге ашық. Қала кіреберісінде жаңа мұражай ашылған.

Кипр-силлабикалық қаріп

Кипрдің буын жазуы (б.з.д. 11-2 ғасырлар) Кипр финикиясының екі тілді мәтіні – қазір Британ мұражайының қорында сақталған Идалион мәтіні негізінде оқылды. Б.з.д. 4 ғасырға жататын, Решеф Микал құдайына (Аполлон Амиклос ретінде танылған) арналған Идалион мәтінінен бастап, Джордж Смит 1871 жылы алғашқы интерпретация жасады, ал египтолог Сэмюэл Берч (1872), нумизмат Йоханнес Брандис (1873), филологтар Мориц Шмидт, Вильгельм Дике, Юст Зигисмунд (1874) және диалектолог Х. Л. Аренс (1876) Идалион тақтасының көмегімен оны одан әрі жетілдірді.

Археология

Бұл жер ғасырлар бойы бұзылмағандықтан, археологиялық зерттеулер үшін өте қолайлы. XIX ғасырда АҚШ консулы Луиджи Пальма ди Чеснолаға Дали тұрғындары ежелгі құмыралар мен әктас мүсіндерін әкелді. Ол сол жерге барып, шамамен 3000 қабірді "тазаладым" деп мәлімдеді, содан кейін үш кеме ежелгі заттармен жүктелді, олардың бірі Жерорта теңізінде батып кетті, ал қалғандары Нью-Йоркке жетіп, Метрополитен өнер мұражайын құруға көмектесті. 1868 жылы британдық консул Р. Гамильтон Ланг ашық аспан астындағы қасиетті орынды тапты, оны ол "Аполлон ғибадатханасы" деп атады, онда қазір Британ мұражайында сақталатын 142 әктас мүсін болды. 1927 жылдан бастап шведтік Кипр экспедициясы аралда жұмыс істей бастады және Идалиумда көптеген жұмыстар атқарды. Батыс акропольде бекініс қабырғасының қалдықтары қазылып алынды. Бекініс қабырғасы төбенің табиғи пішінін қайталағандықтан қисық болды. Олар алты түрлі құрылыс кезеңін анықтады. 1–3 кезеңдері Кипрдің соңғы кезеңіне (Late Cypriote III) жатса, осы кезде Идалион қала-патшалығының құрылғанға ұқсайды. 4–6 кезеңдері Cypro Geometric III-тен Cypro Archaic II-ге дейін болды деп есептелді. Осы болжамдарға сүйенсек, акропольдегі ең алғашқы қоныс шамамен б.з.б. 1200 жылы басталуы мүмкін. Үйлер қираған тасқа салынған саз кірпіштен тұрғызылған. Едендері топырақтан жасалған, ал шатырлары қамыс пен саздан құралған болжамдалады. Бөлмелердің пішіні әртүрлі кезеңдерде өзгерді: Кипрдің соңғы кезеңінің III А-сында трапеция тәрізді, ал III В және С кезеңдерінде тіктөртбұрышты болды. Үйлер бір кешен ретінде салынбаған сияқты, бірақ ортасында ғибадатханасы бар, қоймалармен қоршалған және дін қызметкері мен қала басшысының үйі бар жеке бөлмелер болған. Ғибадатхананың ішінде археологтар кішкентай құрбандық тақтасын, көмірленген көкөністерді, терракотадан жасалған бұқаларды, ықтимал, су құю үшін пайдаланылған терракота құмыраларын және ықтимал, ант сыйлықтары болған әртүрлі кішкентай заттарды тапты. Археологтар бұл орынның құлшылыққа арналғанын болжады. Кипр геометриялық кезеңінде елді мекен өзгерді. Акрополь temenos типіндегі қасиетті орынға айналды. Кипр геометриялық III кезеңіне дейін жаңа қасиетті орын туралы сенімді сәулеттік және стратиграфиялық мәліметтер пайда болды. Қасиетті орын бекініс қабырғасының ішінде орналасқан және құрбандық алаңынан, төртбұрышты тас құрбандық тақтасынан және ғибадатханадан тұрды. Кипрдің Архаикалық I кезеңінде temenos кеңейтіліп, үлкен мұнара салынды. Қасиетті орын мен бекініс уақыт өте келе жөнделіп, қайта салынды. Бұл қасиетті орыннан алынған сыйлықтар негізінен қару-жарақ пен әртүрлі құрал-жабдықтардан, сондай-ақ шыналар, фибулалар, сырғалар, білезіктер және түрлі қыш ыдыстардан тұрды. Құлшылық бейнесі табылған жоқ, бірақ археологтар бұл жерде Афина қадірленгенін ойлады. Финикиялықтар оны Анат деп атаған. Ларнака тис Лапитудан алынған екі тілді жазуларға сәйкес, Кипрде бұл екі құдай бір-бірімен байланысты деп саналған. Оның Кипрлік аты болмаған, бірақ ол Идалионның, қала құдайының, қамқоршысы болуы мүмкін. Адонис (Аполлон) ғибадатханасы көптеген мүсіндер мен заттарды тапты, олар қазір мұражайларда сақталады. Идалион тақташасы – б.з.б. 5 ғасырда осы жерде табылған және екі жағына да жазу жазылған қола тақташа. Тақташадағы жазу кипрлік буын жазуымен (syllabary) жазылған, ал мәтіні грек тілінде. Тақташада "патша мен қаланың" арасындағы келісім-шарт жазылған және Идалионды парсылар қоршаған кезде жараланғандарға тегін медициналық көмек көрсеткені үшін дәрігерлер отбасына берілген сыйлық туралы айтылған. Идалиумның солтүстігінде Кафизин нимфеуы орналасқан, онда б.з.б. 225–218 жылдарға жатқан кипрлік буын жазулары бар.