Кіріспе

Ауру мен себепші генетикалық фактор арасындағы байланыс. Генетикалық ассоциация – бұл популяция ішіндегі бір немесе бірнеше генотиптердің фенотиптік қасиетпен кездейсоқ болудан күтілетіннен жиірек кездесуі. Генетикалық ассоциация зерттеулерінің мақсаты – бір локустың аллельдері немесе генотиптік жиіліктері, немесе жалпы алғанда, көп локусты гаплотиптік жиіліктері екі топта (әдетте, ауруға шалдыққандар мен сау адамдар) ерекшеленеді ме, жоқ па, соны анықтау болып табылады. Генетикалық ассоциация зерттеулері генотиптерді "тікелей", яғни нақты геномдар немесе экзомалардың тізбектемесімен, толық геномдық немесе толық экзомалық тізбектеу арқылы салыстыру мүмкіндігіне негізделген. 2010 жылға дейін ДНК тізбектеу әдістері қолданылды.

Сипаттама

Генетикалық ассоциация фенотиптер арасында, мысалы гүлдің түсі немесе биіктігі сияқты көзге көрінетін белгілер, фенотип пен генетикалық полиморфизм арасында, мысалы, бір нуклеотидтік полиморфизм (СНП), немесе екі генетикалық полиморфизм арасында болуы мүмкін. Генетикалық полиморфизмдер арасындағы ассоциация олардың аллельдерінің бір хромосомадағы жақын орналасуының нәтижесінде кездейсоқ емес байланысы байқалғанда туындайды; бұл генетикалық байланыс деп аталады. Байланыс тепе-теңдігі (БТ) – популяциялық генетиканы зерттеуде екі немесе одан көп локустардағы аллельдердің кездейсоқ емес қауымдастығын сипаттау үшін қолданылатын термин, бұл локустар міндетті түрде бір хромосомада орналаспауы мүмкін. Бұл хромосомадағы екі немесе одан көп локустардың физикалық жақындығына байланысты олардың арасындағы рекомбинация деңгейі төмендеуімен сипатталатын байланыс құбылысынан өзгеше. LD – аллельдердің немесе генетикалық маркерлердің кейбір комбинациялары популяцияда, олардың жиілігіне сәйкес аллельдерден хаплотиптердің кездейсоқ түзілуінен күтілетінге қарағанда жиі немесе сирек кездесетін жағдайды көрсетеді. Генетикалық ассоциация зерттеулері генетикалық варианттың аурумен немесе белгімен байланысты екенін анықтау мақсатымен жүргізіледі: егер ассоциация анықталса, полиморфизмнің немесе полиморфизмдердің белгілі бір аллелі, генотипі немесе гаплотипі белгісі бар адамда күтілгеннен гөрі жиірек кездеседі. Осылайша, жоғары тәуекелге ие варианттың бір немесе екі данасын алып жүретін адамда осыған байланысты аурудың даму қаупі артады немесе осыған байланысты белгі пайда болуы мүмкін.

Істеу-бақылау жобалары

Қаражатты бақылау зерттеулері – эпидемиологияның классикалық құралы. Қаражатты бақылау зерттеулерінде ауруы, белгісі немесе басқа да жағдайы бар адамдар қолданылады және осы науқастардың ауруы немесе белгісі жоқ адамдардан ерекшеленетін ерекшеліктері бар-жоғы анықталады. Генетикалық қаражатты бақылау зерттеулерінде аллельдер немесе генотиптердің жиілігі науқастар мен бақылау топтары арасында салыстырылады. Науқастар зерттеліп отырған аурумен диагноз қойылған немесе тексеріліп отырған белгісі бар болады; бақылау топтары, бұл топтардың ауруға шалынбағаны белгілі немесе халықтан кездейсоқ іріктелген. Екі топ арасында тексеріліп отырған полиморфизмнің аллелі немесе генотипі жиілігінің айырмашылығы генетикалық маркердің ауру қаупін немесе белгінің пайда болу ықтималдығын арттыратынын немесе бұл полиморфизммен байланыста теңгерімсіздік болуы мүмкін екенін көрсетеді. Гаплотиптер де аурумен немесе белгімен байланысты болуы мүмкін. Бұл саладағы алғашқы табыстардың бірі – АПОС3 генінің (аполипопротеин С3 генінің) кодтамайтын аймағындағы бір базалық мутацияны табу болды, бұл гипертриглицеридемия және атеросклероз қаупінің жоғарылауымен байланысты, қаражатты бақылау зерттеуі арқылы. Қаражатты бақылау зерттеуінің бір мәселесі – генотип және гаплотип жиіліктерінің этностық немесе географиялық топтар арасында өзгеше болуы. Егер науқастар мен бақылау топтары этностық немесе географиялық тегі бойынша дұрыс сәйкес келмесе, онда халықтың қабаттасуының салдарынан жалған оң байланыс пайда болуы мүмкін.

Отбасылық жобалар

Отбасылық қауымдастық жобалары халықтың қабаттануының ықтимал бұрмалаушы әсерінен аулақ болу мақсатында, жағдай үшін (ауырған бала/бауыр) ата-аналарды немесе зардап шекпеген туыстарын бақылау ретінде пайдаланады. Ең көп қолданылатын екі ұқсас тест – трансмиссиялық тепе-теңдік сынағы (ТТТ) және гаплоидтық қатысты тәуекел (ГҚТ). Екеуі де ядролық отбасылардағы генетикалық маркерлердің ата-анадан балаға берілуі арқылы қауымдастығын өлшейді. Егер аллель ауруға шағу қаупін арттырса, онда ол аллель ауруы бар популяцияларда ата-анадан балаға жиірек берілуі күтіледі.

Санақтық белгілер байланысы

Саналық белгі (саналық белгі локусын қараңыз) – биіктік немесе салмақ сияқты үздіксіз өзгеріс көрсететін өлшенетін қасиет. Саналық белгілердің популяциядағы таралуы көбінесе "қалыпты" болады. Бақылау тобының дизайнынан өзге, саналық белгілермен байланыстыруды туысқандық байланысы жоқ популяциялық үлгі немесе ұрпақта саналық белгі өлшенген отбасылық триолар арқылы да жүргізуге болады.

Дәлел

Қауымдастыққа қатысты дәлелдер көбінесе геномдық ауқымды қауымдастыру зерттеулері сияқты үлкен үлгілерді қамтитын зерттеулерге негізделген МНА-ларға (МНА) сүйенеді. Зерттеу нәтижелері мен зерттеу жоспары арасындағы байланысты растайтын эмпирикалық деректердің жеткіліксіздігіне байланысты, генетикалық қауымдастыру зерттеулеріндегі қателіктер толыққанды зерттелмеген.

Нәтижелерді есеп беру

Тұрақты немесе екі мәнді белгілерге негізделген тұқым қуалаушылық (0-ден 1-ге дейін, 0 – тұқым қуалай алмайтындығын көрсетеді) нәтижелері әдетте фенотиптік өзгерістің генетикалық өзгеріске байланысты үлесі немесе генетикалық өзгеріске байланысты дисперсияның үлесі арқылы баяндалады.