Апиака тілінің жоғалу қаупі мен мәдениетінің сақталуы

Кіріспе

Бүгінгі таңда 50 жастан асқан төрт адам ғана апиака тілін біледі және түсінеді, бір адам толықтай сөйлейді, тағы екеуінің білімі жетілмеген, ал төртіншісі әлі толыққанды бағаланбаған. Сондықтан бұл тілдің жойылып кету қаупі зор. Барлық апиакалар португал тілінде сөйлейді, ал мундруку және кайаби тайпаларының мүшелерімен некеде тұрғандар жұбайының тілін еркін сөйлейді немесе толықтай түсіне алады. Мундуруку және Кайаби тілдері мен сөздері Апиака ауылдарында күнделікті қолданылса да, олар үй ішіндегі кеңістіктермен және бейресми әңгімелермен шектеледі. Ресми әңгімелерде португал тілі қолданылады, себебі нео-бразилиялықтармен және португал қоныс аударушыларымен байланыс бар. Апиака тілін сөйлейтіндердің саны өте аз болғандықтан, олар мундуруку және кайаби халқына өз тілдерін таңдау мүмкіндігін бермейді, бірақ Апиака өз ауылдарында бұл халықтардың тілдерінің ресми тіл болуына кедергі келтіреді. Бұл португал тіліне Апиаканың мундуруку және кайаби тайпаларының мәдени сіңіруіне жол бермеу үшін қарсылық құралы ретінде қолдануға мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта тайпаның өркендеуіне байланысты Мату-Гросу және Пара штаттарында 7 ауыл орналасқан. Бұл 7 ауылға: Майроб, Фигуэринья, Майрови, Бом Футуро, Виста Алегре, Минхокусу және Понтал кіреді. Олар осы тілдің жойылуының бірнеше себебін қарастырды: аурулардың таралуы, отарлауға қарсылық көрсетуден туындаған қырғын, көршілес тайпалармен соғыстар және басқа тайпаларға сіңісу. Шындығында, осы уақыт аралығында тайпа әлі де тірі болды, кайаби және мундуруку тайпаларының арасында өмір сүрді, бірақ өздерінің ерекше мәдениеттерінің көптеген ерекшеліктерін сақтап қалды. Апиака қоныстары бұрын өзен жағасында орналасқан және әдетте ашық алаңмен қоршалған бір үлкен үйден тұратын. Шатырлардың қабырғалары пальма жапырақтарынан немесе ағаш қабығынан жасалған. Үйлердің ішінде қабырғаларға жуан матадан немесе тордан жасалған мақта салғыштар ілінген. Су жолдарымен саяхаттау үшін үлкен каноэлер пайдаланылған. Себеттер, табақтар, іріктелгіштер және ыдыстарды тіреуге арналған бұйымдар өсімдіктердің жіптерінен тоқылған, ал керамикалық қазандықтар, табалар және тарелкалар жасалған. Музыкалық аспаптар да олардың мәдениетінің бір бөлігі болды, олар барабандар, сыңғырлауықтар және бамбуктан жасалған сыбызғыларға ие болды. Жеке меншік ретінде тек қару-жарақ және әшекейлер қарастырылған. Еуропалықтардан алынған темір құралдар өте бағалы болған, бірақ Апиака кейде оларды еуропалықтардан ұрлап алатын. Әрбір Апиака үйі елді мекенді құрады және кем дегенде бір басшыға ие болды. Басшылық лауазымы әкесінен ұлына немесе мұрагер болмаған жағдайда жақын туысына берілді. Басшы үш әйелге ие болуға рұқсат етілгендіктен ерекшеленді, бірақ оның билігі көбінесе көзге түспейтін болды. Алайда, соғыс кезінде және шетелдіктермен кездескенде басшы үлкен билікке ие болды. Бұл оның ерекше әшекейлерімен, атап айтқанда үлкен ақ қабықтан жасалған мойыншеп, қауырсыннан жасалған тәж және қара мұныздар мен адам тістерінен жасалған үлкен белбеуімен дәлелденді. Бала туғаннан кейін ана бір күнге ғана қамауда ұсталды, ал балалар сүйіспеншілік пен қамқорлық атмосферасында тәрбиеленді. 14 жасқа дейін әйелдер жіңішке таяқтармен ұл балаларды татуировкалады. Бұл рәсімде ұл баланың аузына тіктөртбұрыш пішінді таңба салынды, бұл баланың адам етін жей алатынын білдіреді. Бетке жасалған татуировкалар құлақтан мұрынға, иекке және ауызға дейін созылған белгілерден тұрды, ал денедегі суреттер соғыс және аң аурудағы жетістіктерін көрсетті. Әйелдер некеден кейін иегіне тіктөртбұрыш пішінді татуировка жасады, ол құлаққа дейін созылды. Бас басшыны қоспағанда, Апиакалар моногамды болды және 14 жасында үйленді. Ажырысуға рұқсат етілді, мұндай жағдайларда балалардың қамқорлығы әкеге берілді. Өлгендерді үй ішіндегі аспаның астына терең емес қабірге жерледі, ал бір жылдан кейін сүйектерін түпкі қабірге қайта жерледі. Апиакалар көршілерімен, олардың ішінде Намбикуара, Паринтинтин, Тапаниуна және басқалармен үнемі соғысып, өзара қарым-қатынас жасады, бұл бұрынғы дауларды кектеу мақсатында болды. Орақтан кейін 200-300 жауынгерден тұратын соғыс экспедициялары ұйымдастырылды, бірақ шаман жеңіске жететінін болжаған жағдайда ғана. Соғыс кезінде бірнеше ауылдар басшының басшылығымен бірігіп жұмыс істей алады, ал каннибализм – тұтқындарды және шайқаста қаза тапқандарды жеу – 1848 жылға дейін күрделі рәсімдермен жүзеге асырылды.

Today there are only four people aged over 50 who speak and understand the Apiaca language, one person speaks the language fully, another two possess less proficiency and the fourth has yet to be evaluated in close detail. Therefore, the language is at grave risk of becoming extinct. All the Apiaca speak Portuguese and those married to members of the Munduruku and Kaiabi tribes speak their spouse’s language fluently or have the ability to understand them fully. Although the Munduruku and Kaiabi languages and idioms are spoken on a day to day basis in the Apiaca villages, they are, however, limited to domestic spaces and informal conversations. The language used in formal conversations is Portuguese, due to contact with the Neo Brazilians and Portuguese settlers. Although they cannot impose their own language on the co resident Munduruku and Kaiabi people, due to such a small number of them who actually speak the Apiaca language, the Apiaca manage to impede the languages of these peoples from becoming the official languages in their villages. This allows Portuguese to function as an instrument of resistance employed by the Apiaca to prevent their cultural absorption by the Munduruku and Kaiabi tribes. Currently, because of the growing recovery of the tribe, there are 7 villages that are located in the states of Mato Grosso and Pará. These 7 villages include: Mayrob, Figueirinha, Mairowy, Bom Futuro, Vista Alegre, Minhocuçu, and Pontal. They posited a number of possible causes for this supposed extinction: disease epidemics, massacres stemming from resistance to colonization, warfare with neighboring native people, and assimilation into other indigenous groups. In fact, during this entire time the tribe was still very much alive, living amongst the Kaiabi and Munduruku peoples but preserving many aspects of their own distinct culture. Apiaca settlements were formerly beside the river and typically consisted of a single, large house surrounded by a clearing. The huts were rectangular and covered with thatched roofs, and the walls were made of bark or palm. Inside the homes, cotton hammocks, made of either coarse fabric or net, were hung along the walls. Large bark canoes provided transportation across the waterways. Baskets, trays, sieves, and supports for various vessels were woven with strips of creeper, and ceramic pots, pans, and dishes were manufactured. Musical instruments were a part of their culture as well, as they had drums, rattles, and bamboo trumpets. Weapons and ornaments were the only forms of private property. Iron tools obtained from Europeans were of great value, although the Apiaca occasionally stole them from the Europeans. Each Apiaca communal hut constituted a settlement and had at least one chief. The title of a chief was passed from father to son or, in the absence of an heir apparent, to the nearest relative. The chief was unique in that he was allowed as many as three wives, although typically his authority was exercised "unobtrusively". However, in times of war and in encounters with foreigners, the chief assumed great authority. This was evidenced by his distinctive ornaments, which included a large, white shell collar, a feather diadem, and a large belt of black beads and human teeth. After childbirth, a mother was confined for only one day, and children were raised in an atmosphere of love and affection. Boys were tattooed by women using thorns in a process completed at the age of 14. In this ritual, boys had a rectangle tattooed around their mouth, symbolizing that the boy could eat human flesh. Facial tattoos consisted of marks from each ear to the nose, chin, and mouth, while designs on the body displayed war and hunting accomplishments. Women were tattooed after marriage with a design consisting of a rectangle on the chin, with a band running to the ears. With the exception of the chief, the Apiaca were monogamous and married at the age of 14. Divorce was allowed, with custody of children going to the father in these cases. The dead were buried in shallow graves under their hammocks in the house, and their bones were exhumed after a year to be buried in the original grave. The Apiaca fought and warred regularly with their neighbors, who included the Nambicuara, the Parintintin, the Tapanyuna, and others, for the purpose of avenging former issues. War expeditions of 200 to 300 warriors were embarked upon after the harvest, but only in the event of the shamans predicting victory. Several villages might cooperate under the leadership of a chief in times of war, and cannibalism – the eating of prisoners and those killed in battle – was practiced with elaborate ceremonies as late as 1848.

Дін

Апиакалар аспан мен жерді жаратқан және ашуын найзағай мен молния түрінде көрсеткен құдайға сенген. Шамандарға зор құрмет көрсетілді, олар трансқа түсіп және рухтармен сөйлесіп болашақты болжады. Науқастарды емдеу үшін олар науқастың үстіне дем соғып, ауырған жерін сорып алып, шөппен жуатын.