Кіріспе

The EP by Martin L. Gore1991 book by Jared Diamond Үшінші шимпанзе: Адам жануарларының эволюциясы мен болашағы – 1991 жылы академик және танымал ғылым жазушысы Джаред Даймондтың кітабы. Кітапта автор адам мінез-құлқының жануарлар тегімен байланысты ұғымдарын зерттейді. Бұл кітап физиолог Даймондтың бұрынғы жарияланған мақалалар сериясынан кейін жазылды, онда автор туысқан түрлерді зерттеудегі дәлелдерді және олардың интерпретациясын, соның ішінде мәдени ерекшеліктерді немесе адамдарға тән деп саналатын қасиеттерді қарастырады. Кітап 1991 жылы Ұлыбританияда Radius баспасынан «Үшінші шимпанзе: өрлеу және құлдырау. Біздің жануарлар мұрасының өмір салтымызға әсері» деген атпен, ал 1992 жылы АҚШ-та HarperCollins баспасынан «Үшінші шимпанзе: Адам жануарларының эволюциясы мен болашағы» деген атпен жарық көрді. 2014 жылы Даймонд Seven Stories Press баспасымен жастарға арналған «Жас өспірімдерге арналған үшінші шимпанзе» атты бейімделген нұсқасын жариялады. Даймонд Homo sapiens қалай өздеріне ең жақын туыстарға, мысалы шимпанзелерге үстемдік еткені және неге бір топ адамдар (еуропалықтар) басқаларына (мысалы, Американың жергілікті халықтарына) үстемдік ете бастады деген сұрақтарды зерттейді. Осы сұрақтарға жауап беру үшін Даймонд (физиология және география саласының профессоры) әртүрлі биологиялық және антропологиялық аргументтерді қолданып, үстемдік еткен халықтар «жоғары» генетикалық материалдан шыққан деген дәстүрлі пікірлерді жоққа шығарады. Оның орнына, ол үстемдікке ие болған халықтар осыны олардың жергілікті ортасындағы артықшылықтарға байланысты істегенін дәлелдейді, бұл оларға халықты өсіруге, ауруларға иммунитет дамытуға және ауыл шаруашылығы мен соғыс үшін жақсырақ технологиялар жасауға мүмкіндік берді. «Үшінші шимпанзе» сонымен қатар әртүрлі мәдениеттердегі әлеуметтік құрылымдар арқылы ер және әйелдердің жұптасу мінез-құлқындағы асимметрия қалай шешілетінін және тең емес өркениеттердің алғашқы кездесуінің көбінесе геноцидке әкелетінін қарастырады. Кітаптың соңында технологиялық прогресс қоршаған ортаның деградациясына және одан әрі жойылуға әкелуі мүмкін екені айтылады.

Ұйымдастыру және қорытынды

Кең көлемді болғанына қарамастан, кітап тұжырымды аргументті байланыстыра біледі, оның көп бөлігі жарық көрген кезде жаңа болды. Гуманитарлық ғылымдардан (тарих, тіл білімі, антропология) эволюциялық биологияға дейінгі салалардан алынған түсініктерді пайдалана отырып, "Үшінші шимпанзе" кітабы адамзаттың жетістіктерінің және болашақтағы апаттардың суретін құрайды. Кітап бес бөлімге бөлінген. Бірінші бөлім адамдар мен шимпанзелердің ұқсастығын қарастырады.

Шымпанзелердің жақын туыстары (бірінші бөлім)

Кітаптың атауы шимпанзелер мен адамдар таксономиялық тұрғыдан қаншалықты ұқсас екенін көрсетеді, себебі олардың гендері тек 1,6%-ға ғана ерекшеленеді, ал шимпанзелер мен гориллалардың гендері 2,3%-ға өзгеше (19-бет). Осылайша, шимпанзелердің ең жақын туыстары – олармен бірге жіктелетін басқа маймылдар емес, адам (Homininae қараңыз). Шындығында, шимпанзе мен адам арасындағы айырмашылық кейбір түр ішіндегі айырмашылықтардан да аз: мысалы, тіпті жақын туысқан құстар, мысалы, қызыл көзді және ақ көзді виреолар 2,9%-ға өзгеше. Генетикалық ерекшеліктерге сүйенсек, адамдарды шимпанзелердің үшінші түрі деп санау керек (жалпы шимпанзе мен бонободан кейін). Кейбір өркениеттердің басқаларын бағындыру себебін анықтау мәселесі Даймондтың "Құралдар, микробтар және болат: соңғы 13 000 жылдағы барша адамзаттың қысқаша тарихы" (1997) кітабының негізгі тақырыбы болып табылады.

Қоршаған ортаға әсер ету және жойылу (бесінші бөлім)

Бұл жерде мына аргумент келтіріледі: өркениеттер кейде ішкі жоғарылықты дәлелдеуге ұмтылып, қоршаған ортаны соншалық деңгейде тоздырады ki, олар ешқашан қалпына келмейді. Мысал ретінде, Даймондтың сөзіне сүйенсек, ормандардың жойылуы нәтижесінде шөлге айналған Пасха аралы мен Петра қаласының қиратылысын атауға болады. Кейбір өркениеттердің құлау себептері, ал басқаларының тірі қалу себептері "Құлдырау: Қоғамдар неліктен сәтсіздікке ұшырайды немесе табысқа жетеді" (2005) атты Даймондтың кітабының негізгі тақырыбы болып табылады.

Марапаттар

Үшінші шимпанзе 1992 жылы Корольдік қоғамның ғылыми кітаптар сыйлығы мен Лос-Анджелес Таймс кітап сыйлығының иегері атанды.

Пікірлер

Франс де Ваалдың еңбегін Нью-Йорк Таймс газеті 1992 жылғы наурыз айында жариялаған мақаласында автордың тақырыпты қараудың өткірлігі мен ауқымдылығына жоғары баға берілді. Мақалада автордың тілдік әртүрлілікке ерекше мән бергені айтылады, сондай-ақ гоминидтердің пайда болуына қатысты тарихи және қияли болжамдарды салыстыру мен қосудың пайдалылығына қолдау білдіріледі.