Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кондратий Федорович Рылеев (Ланг ру, , 29 қыркүйек (18 қыркүйек О.С.), 1795 – 25 шілде (13 шілде О.С.), 1826) – орыс ақыны, баспагер және 1825 жылы Ресей монархиясын құлатуға бағытталған Декабристер көтерілісінің басшысы.
Russian poet and leader of the Decembrist Revolt
Kondraty Fyodorovich Ryleyev (Lang ru, , September 29 (September 18 O. S.), 1795 – July 25 (July 13 O. S.), 1826) was a Russian poet, publisher, and a leader of the Decembrist Revolt, which attempted to overthrow the Russian monarchy in 1825.
Ерте өмір
Рылеев қазіргі Ленинград облысы, Гатчин ауданындағы Батово ауылында дүниеге келген. Оның әкесі Федор Рылеев – кедей дворян, шағын жер иесі болған, кейін князь Голицынның бірінің мүлігін басқарушы болып жұмыс істеді. Отбасының қаржылық қиындықтарына қарамастан, Рылеев Санкт-Петербургтегі Corps des Pages элиталық әскери академиясында оқыды, онда тек дворян балалары ғана білім алды. Бітірген соң Рылеевке бірінші резервтік артиллериялық бригаданың бірінші кавалериялық ротасында офицерлік шен берілді. Ол 1814 және 1815 жылдарғы шетелдік жорықтарға қатысып, Наполеон соғыстары кезінде Польша, Германия және Франциядағы шайқастарда болды. 1818 жылы Рылеев офицерлік шенін тастап, Тевяшев есімді бай жер иесінің балаларын оқытумен айналысты. Бір жыл өткен соң ол жер иесінің қызы Наталья Тевяшеваға үйленіп, екі баланың әкесі болды.
Ryleyev was born in the village of Batovo, now part of Gatchinsky District, Leningrad Oblast. His father, Fyodor Ryleyev, was an impoverished nobleman, a small landowner, who was later employed as the manager of one of Prince Golitsyn's estates. In spite of his family's pecuniary difficulties, Ryleyev was able to study at the Corps des Pages, an elite military academy attended only by members of the nobility, in Saint Petersburg. After his graduation, Ryleyev was awarded a commission in the First Cavalry Company of the First Reserve Artillery Brigade. He participated in the foreign campaigns of 1814 and 1815, seeing action in Poland, Germany and France, during the Napoleonic Wars. In 1818, Ryleyev resigned his commission, and for a time was employed tutoring the children of a wealthy landowner named Tevyashev. A year later he married the landowner's daughter, Natalya Tevyasheva, and went on to father two children.
Мансап
1820 жылы ол патшаның танымал емес өкілі Алексей Андреевич Аракчеевке арналған "Кейіпкерге" атты сатирикалық өлеңін жазды. Сол жылы Санкт-Петербургтегі масондық ложаға қосылып, болашақтағы декабристер көтерілісінің бірнеше мүшелерімен танысты. Тұрақты табысқа мұқтаж болған Рылеев 1821-1824 жылдары Санкт-Петербург қылмыстық сотының бағалаушысы болып жұмыс істеді. Ол өкілігін жиі қарапайым халыққа көмектесу үшін пайдаланды. Санкт-Петербургте жұмыс істейтін, білімді украиндық крепостной Александр Никитенкомен 20 жасында кітап дүкенінде кездесті. Никитенко біраз уақыттан бері бостандық алуға тырысып келді. Өзінің қиын жағдайын Рылеевке түсіндірді, ол дереу бірнеше ықпалды ат әскері офицерлерін, ескі жолдастарын Никитенконың бостандығы үшін күресуге көндірді. Никитенконың ісі Санкт-Петербургте кеңінен талқыланып, Никитенконың иесі граф Шереметьевке қысымды көтере алмады. 1824 жылдың 11 қазанында Никитенкоға бостандық берілді. Бірақ Рылеев әдеби қызметін тоқтатқан жоқ. 1821 жылы ол орыс әдебиетін сүйетін еркін қоғамға (Вольное общество любителей российской словесности) – орыс жазушылары мен зиялыларының ықпалды бірлестігіне қосылды. 1823-1825 жылдары Александр Александрович Бестужевпен бірге "Полярная звезда" атты танымал әдеби альманахты редакциялап, бірлесіп шығарды. Рылеев басылымдарында сол заманғы көрнекті орыс жазушылары мен ақындарының шығармалары жарияланды, олардың ішінде: Александр Пушкин, Петр Вяземский, Василий Жуковский және Евгений Баратинский. Ол осы кезеңде де өлең жазуын жалғастырды. Оның ең танымал өлеңдері: "Grazhdanskoe muzhestvo" (Азаматтық батылдық), "Grazhdanin" (Азамат) және "Ispoved' Nalivaiki" (Наливайконың мойындауы). Рылеевтің шығармашылығына оның отандастары Пушкин, Державин, Гнедич және британдық ақын Лорд Байрон үлкен әсер етті. Байронның грек бостандық соғысы туралы өлеңдері мен жазбалары Рылеевтің замандастарына, орыс зиялылары мен суретшілеріне шабыт берді. Рылеев аса ірі ақын болмаса да, оның өлеңдері құмарлықпен жазылған және сол кезде танымал болды. Әдеби еңбегімен отбасын асырауға шамасы келмегендіктен, қылмыстық соттан кеткен соң Санкт-Петербург кеңсесінде менеджер болып Ресей-Америка компаниясында жұмысқа орналасты.
He gained recognition in literary circles in 1820, for penning a satirical ode To the Favorite, addressing an unpopular Tsarist official, Alexey Andreyevich Arakcheyev. That same year he joined a Masonic lodge in Saint Petersburg, where he became acquainted with several future members of the Decembrist uprising. In need of a regular income, from 1821 to 1824, Ryleyev worked as an assessor of the Saint Petersburg criminal court. He frequently used his position to aid common men and women in distress. One of those he assisted was twenty year old Alexander Nikitenko, an educated Ukrainian serf, working in Saint Petersburg, whom Ryleyev met in a bookstore. Nikitenko had been struggling for some time to obtain emancipation. He explained his dilemma to Ryleyev, who immediately set about convincing several influential cavalry officers, old comrades of his, to campaign for Nikitenko's freedom. Nikitenko's case became something of a cause célèbre in Saint Petersburg, and the pressure ultimately proved to be too much for Nikitenko's owner, Count Sheremetev, to bear. He granted Nikitenko his freedom on October 11, 1824. Ryleyev did not completely abandon his literary pursuits, however. In 1821, he joined the Free Society of Russian Literature Lovers (Вольное общество любителей российской словесности) — an influential association of Russian writers and intellectuals. Ryleyev also edited and co published a popular annual literary almanac, The Polar Star (Полярная звезда), with Alexander Alexandrovich Bestuzhev between 1823 and 1825. The three issues that Ryleyev published contained contributions from many of the foremost Russian authors and poets of the age, among them: Alexander Pushkin, Pyotr Vyazemsky, Vasily Zhukovsky, and Evgeny Baratynsky. He also continued to write poetry during this period. His most well known poems being Grazhdanskoe muzhestvo (Civic Courage), Grazhdanin (The Citizen), and Ispoved' Nalivaiki (Nalivaiko's Confession). Ryleyev's writing was influenced largely by his compatriots Pushkin, Derzhavin, Gnedich, and the British poet Lord Byron, whose verse and account of the Greek War of Independence served to inspire many Russian intellectuals and artists of Ryleyev's generation. Ryleyev was a minor poet, but his poetry was passionate, and popular at the time it was published. Ryleyev could not support his family with his literary work alone, and after leaving the criminal court, he found employment with the Russian American Company as a manager in the Saint Petersburg office.
Рылеев және Украина
XIX ғасырдың басында Рылеев "Налывайко" атты поэмалық романның үстінде жұмыс істей бастады. Оның өлеңдері революционерлер мен ғалымдардың, соның ішінде украиндық эмигрант Михайло Драгомановтың ұрпақтарына әсер етті. Драгоманов 1850 жылдары: "Налывайконың اعترافы Шевченконың шығармаларымен бірге біздің құпия дәптерімізге көшіріліп, бірдей ынтамен оқылды" деп жазған. Ресей империясына оралғаннан кейін оның бөлімі алдымен Литвада, содан кейін украиндық казактар құрған Острогожск (Острохозк) қаласының жанында орналасты. Ол онда үш жылға жуық уақыт өткізді. Сол жерде ол болашақ әйелі Наталья Тевяшовамен танысты, ол казак офицерінің қызы және ақсүйек отбасынан шыққан. 1818 жылдың соңында Ресей армиясынан кетіп Санкт-Петербургке көшкеннен кейін де ол Острогожскке және оның айналасына, оны әрдайым "Украина" деп атап, жиі баратын. 1825 жылдың желтоқсанында ол досы Микола Маркевичке былай деп жазды: "Мен орыспын, бірақ Украинада үш жыл өткіздім: мен үшін бұл аз уақыт болғанымен, сол жерге және оның көркем халқына ғашық болуға жеткілікті болды. Сонымен қатар, Украина маған ерекше, теңдесі жоқ әйел сыйлады. Менің жақсы украин қызым қазір алты жылдан бері мені бақытты етіп келеді, сондықтан менің ризашылығым осы сезіммен толыққан". Санкт-Петербургқа көшкеннен кейін де Рылеев Острогожск және оның айналасындағы украиндық достарымен және таныстарымен байланысын үзбеді. Рылеев 1831 жылғы жазда жазылған өлеңін Наполеон соғыстары кезінде Охтырка гусар полкінде көзге түскен Михаил Бедрагаға арнады. Өлеңде Острогожскте Рылеев пен оның достары арасында Запорожье Сіші және гректердің көтерілісі тақырыбында болған әңгіме суреттелген. Рылеев Острогожск казактарынан қатты шабыттанды, олардың ұрпақтарымен танысып, оларды "өзінің батырлық тарихынан мұра еткен бостандық жауынгерлері" деп санады. Рылеевтің жеке адамдарды крепостнойлықтан босатуы белгілі, солардың бірі Рылеевтің құтқарғаны, оның атасының алғаш рет қарызға түскенін айтты. Ол "тыныш, қарапайым және ақылды болған, бірақ ішімдікке тойғанда қоғамдық мәселелер туралы сөйлейтін, казак және гетмандық мемлекетті еске түсіретін, сондай-ақ ауылдық әкімшіліктің жемқорлығын сынаған". Бұл цитата гетмандық туралы жағымды естеліктер мен жергілікті билікті сынау үшін адамдардың құлдыққа түсуі мүмкін екенін көрсетеді. 1823 жылы Рылеев 1696 жылы Острогожскте патша Петр I мен гетман Иван Мазепаның танымал кездесуі туралы өлең жазды. Иван Мазепа украиндық казактарды Петр I-ге қарсы көтеріліске бастап, Швеция королі Карл XII-ге қосылды. Рылеев саяси тұрғыдан даулы тақырыптардан немесе тарихтың күрделі мәселелерінен қашқан жоқ. 1823 жылы ол Иван Мазепаға арналған тағы бір поэмалық романды жасай бастады, оның басты кейіпкері оның амбициялы жүрегінен туған інісі Андрей Войнаровский болды. Ол ағасының көтерілісіне қосылды, бірақ Осман империясына бара жатқанда орыс агенттері оны Петр және Павел бекінісінде тұтқындады және 16 жылдық жер аударылыстан кейін Якутскте қайтыс болды. Оның шығармалары Иван Мазепаны жағымды жарықта көрсеткені және кейбір сахналарда оны өз Отанына адал патриот ретінде бейнелегені үшін сынға ұшырады. Поэмалық роман 1924 жылы, қатаң цензураның көптеген түзетулерінен кейін жарияланды. 1821-1823 жылдардағы өнімді жылдары Рылеев көптеген өлеңдерден тұратын "Думы" атты жинақты жариялады. Басылым поляк ақыны Юлиан Урсын Нимцевичтің 1816 жылғы "Тарихи әндерінен" шабыттанғаны айтылса да, Рылеев Нимцевичтің өзінің шабытының негізгі көзі емес екенін мәлімдеді: "Дума - оңтүстік туыстарымыздан қалған ежелгі мұра. Оны бізден поляктар алды. Бүгінгі күнге дейін украиндықтар өз батырлары Дорошенко, Нечай, Сагайдачный, Палий туралы думы айтады, ал олардың бірінің авторы Мазепаның өзі". 1824 жылға қарай Рылеев "Кониский тарихына" қол жеткізді, ол "казактардың өткені туралы қызықты дереккөз" саналды. Ол кездегі шамалы үзінділер оның "Налывайко" поэмасының негізі болды, бұл сол кезде сирек кездесетін ақпарат еді.
In the early 19th century, Ryleev began working on a poetic novel entitled 'Nalyvaiko', inspired and based upon the leader of a late sixteenth century Cossack uprising in Ukraine. His verses were said to have inspired generations of revolutionaries and academics including Ukrainian exile Mykhailo Drahomanov, who wrote that in the 1850s "The Confession of Nalyvaiko was copied in our secret notebook along with the works of Shevchenko and was read with equal zeal". Upon his return to the Russian Empire, his unit was stationed first in Lithuania and then near Ostrogozhsk (Ostrohozk), a city founded by Ukrainian cossacks, where he spent almost three years. There he met his future wife, Natalia Teviashova, who was the daughter of a Cossack officer and came from a noble family. Even after leaving the Russian Imperial Army at the end of 1818 and moving to St Petersburg he would regularly visit Ostrohozhk and the vicinity, to which he always referred to as 'Ukraine'. In December 1825 he wrote to his friend Mykola Markevych: "I am a Russian, but I have spent three years in Ukraine: a short time for me, but sufficient to fall in love with that land and its fine inhabitants. Moreover, Ukraine has presented me with an uncommon, incomparable wife. My good Ukrainian lady has now been making me happy for six years, and so my attachment is complemented with the gratitude of my soul". Even after moving to St Petersburg, Ryleev did not forget his Ukrainian friends and connections from Ostrohozk and its surrounding vicinity. Ryleev dedicated a poem written in the Summer of 1831 to an old acquaintance, Mikhail Bedraga who had nobly served in the Okhtyrka hussar regiment during the Napoleonic Wars. The poem described a discussion between Ryleev and one of his friends in Ostrohozk surrounding the topic of the Zaporizhian Sich and the rebellion of the Greeks. Ryleev has been noted as being highly inspired by the Ostrogozhsk Cossacks whose descendants he became acquainted with and of having found them as “champions of liberty inherited from their heroic past”. Ryleev was known to have ransomed individuals out of serfdom, one of those rescued by Ryleev wrote that his grandfather, the first to be indentured was “taciturn, humble, and sensible when sober, once he had something to drink was in the habit of holding forth on public affairs, recalling Cossackdom and the Hetman state; he was a harsh critic of the corruption of the rural administration”. The quote alludes to the possible enslavement of individuals for positive recollections of the Hetmenate and criticism of local administration. In 1823, Ryleev wrote a poem surrounding the famed meeting of Tsar Peter I and Hetman Ivan Mazepa at Ostrogozhsk in 1696. Ivan Mazepa famously led the Ukrainian Cossacks in revolt against Peter I and joined forces with King Charles XII of Sweden. Ryleev did not avoid politically contentious topics or areas of history. In 1823 he began crafting yet another poetic novel surrounding Ivan Mazepa, this time the protagonist was his ambitious nephew Andrii Voinarovsky, who joined his uncle's uprising but on his way to the Ottoman Empire was imprisoned by Russian agents in the SS Peter and Paul Fortress and died in Yakutsk after being in exile for 16 years. His work was criticized for depicting Ivan Mazepa in a favourable light and for allowing him to appear in some scenes of the work as a devoted and ever loyal patriot of his fatherland and willing to sacrifice his life for it. The poetic novel was published in 1924 after numerous omissions were made by the acute censor. During the highly prolific years of 1821–1823, Ryleev published a composition of numerous poems collectively titled 'Dumy'. Though the publication was said to have been inspired by Polish poet Julian Ursyn Niemcewicz and his work Historical Songs of 1816, Ryleev was firm that Niemcwicz was not the primary source of his inspiration "The duma is an ancient inheritance from our southern brethren. The Poles took it from us. To this day the Ukrainians sing dumy about their heroes – Doroshenko, Nechai, Sahaidachny, Palii and the composition of one of them is attributted to Mazepa himself." It is believed that around the year 1824, Ryleev secured access to the Konysky History, "a fascinating source on the Cossack past". The brief excerpts that were available to him are said to of been the basis of his poem Nalyvaiko, this was rare information during that period.
Тұтқындау және өлтіру
1825 жылы 27 желтоқсанға (15 желтоқсан, ескі стиль) қараған түні Рылеев көтерілістегі рөлі үшін тұтқындалды және мемлекетке опасыздық жасау мен патшаны өлтіруге талпыну айыбы тағылды. Көтерілістің жетекшілері саналған Рылеев пен тағы төрт декабрист сүйреп-жарып жазалауға үкім шығарылды. Патша үкімді бекітпегендіктен, оны қайта қарау үшін қайтарды, соның салдарынан жаза өлтіруге ауыстырылды. Тұтқындалғаннан кейін болған көптеген тергеулерде Рылеев, көптеген әріптестерінен өзгеше, ешкімді көтеріліске қатыстырмады. Одан әрі Рылеев 1826 жылғы сәуірде Тергеу комитетінен оны ғана көтеріліс үшін жазалауға өтініш жасады, былай деді:
On the night of December 27 (December 15 O. S.), 1825, Ryleyev was arrested for his role in the uprising, and charged with treason and attempted regicide. Along with four other Decembrists, judged to be the leaders of the rebellion, Ryleyev was sentenced to be drawn and quartered. The method of execution was changed to hanging after the Tsar refused to confirm the verdict, returning it for further deliberation. During the many interrogations that followed his arrest, Ryleyev, unlike most of his fellow conspirators, never implicated anyone else in the rebellion. Ryleyev then went one step further, pleading with the Investigation Committee in April 1826, to execute him alone for the revolt, stating:
Ресейдің игілігі үшін жазалау қажет болса, оған мен ғана лайықпын. Бұл жағдай мен үшін тоқтасын, ал қалғандары Құдайдың мейірімімен отбасыларына, Отанына және асыл патшасына қайтарылсын деп ұзақтан бері тілеп келемін. Жазалау күні 1826 жылғы 25 шілдеге (13 шілде, ескі стиль) белгіленді. Палақтан бес адамды аспақ болған кезде, үшеуі – Муравьев-Апостол, Каховский және Рылеев – құлыптан түсіп, мойындарына байланған арқан үзіліп қалды. Рылеев жазалауды тамашалап тұрған халыққа Ресейдің «бақытсыз ел екенін, онда тіпті қалай асу керектігін де білмейді» деген сөзді айтты дегенді айтады. Муравьев-Апостол да осыған ұқсас айқай салған деседі. Алайда, Ресейде декабристерге дейінгі соңғы асылу шамамен 50 жыл бұрын болған, сондықтан тәжірибелі немесе тәжірибесіз дарға асушы болған жоқ. Патша жай ғана арқанды көбейтуге бұйрық берді, және жазалау бірінші әрекеттен көп ұзамай орындалды. Рылеев Байронның өлеңдер жинағын қолында ұстап қайтыс болды.
If an execution is needed for the good of Russia, I am the only one who deserves it. I have long prayed that it will stop at me, and that the others will be returned by God's mercy to their families, their fatherland, and their noble Tsar. The date of execution was set for July 25 (July 13 O. S.), 1826. When the executioner attempted to hang the five men, three of them, Muravyov Apostol, Kakhovsky, and Ryleyev, dropped through the trapdoor only to have the rope around their necks break. Ryleyev supposedly told the crowd watching the execution that Russia was an "unhappy country, where they don't even know how to hang you." Muravyov Apostol is said to have made a similar exclamation. However, the most recent hanging in Russia before the Decembrists took place nearly 50 years earlier, so there was no more or less experienced hangman available. The Tsar simply ordered more rope, and the execution was carried out not long after the first attempt. Ryleyev died holding a book of Byron's poetry.
Танымал мәдениетте
Владимир Набоков "Сөйле, естелік" кітабында анасының шөпшегіне тиесілі болған Батаводағы Рылеевтің мұрасын талқылайды. Набоков Батавода Рылеевті "дарға асылған" деп атағандарын, ал бір жолды "дарға асылғанның сүйікті серуені" деп атағандарын жазады.
Vladimir Nabokov discusses Ryleyev's legacy in Batavo, which his maternal great grandmother owned, in Speak, Memory. In Batavo, Nabokov writes, Ryleyev was referred to as "the hanged one," and a path was called the favorite walk of the hanged one.