Кіріспе

1997 жылы АҚШ-тың Тоғызыншы апелляциялық округінің сотына топтық сотқа шағым түсірілді. Альперин Ватикан банкіне қарсы сот процесі. Холокосттан аман қалғандардың Ватикан банкіне («Дін істері институты» немесе «IOR») және Францискан орденіне («Кіші монахтар ордені») қарсы 1999 жылдың 15 қарашасында Сан-Франциско, Калифорнияда бастаған сәтсіз топтық ісі. 2003 жылы Калифорнияның Солтүстік округінің аудандық соты істі саяси мәселе деп қарастырып, жоққа шығарды, бірақ 2005 жылы Тоғызыншы округтің апелляциялық соты істі ішінара қайта қарады. Бұл шешім шетелдіктердің құқық бұзушылықтары туралы заңмен (ATCA) және шетелдік мемлекеттердің иммунитеті туралы заңның (FSIA) байланысындағы прецедент ретінде назар аударды. IOR-ға қарсы шағымның бір бөлігі 2007 жылы мемлекеттік иммунитет негізінде қабылданбады, ал осы жауапкерге қарсы талаптың қалған бөлігі мүліктік талаптың АҚШ-қа тікелей қатысы жоқ деген негізде қабылданбады, бұл шешім 2010 жылдың ақпан айында Тоғызыншы округтік сотымен бекітілді. Францискан орденіне қарсы сот процесі, сол кезде жалғыз жауапкер болып табылатын, 2011 жылдың наурызында Тоғызыншы округтік соттың арызды жоққа шығару туралы шешімін растауымен аяқталды және іс одан әрі апелляцияланбады. Сондықтан талаптың ешбір бөлігі сотқа жеткен жоқ және талапкерлердің фактілер туралы ешқандай мәлімдемесі сотта дәлелденбеді.

Тарихи контекст

Талapда айтылған фактілік мәліметтерге сәйкес, Усташелер Рим Папасының Святой Иероним атындағы хорват колледжінде (Ватиканға жақын хорват семинариясы) жасырынғанда, көп мөлшерде қарақылданған алтынды әкелген, кейін ол Ватиканның аумақтан тыс жердегі басқа да мүліктеріне және/немесе Ватикан банкіне көшірілген. Файердің сөзінше, "Ватиканның жоғары лауазымды тұлғалары алтынның қайда екенін білген болар", бірақ ол оны растайтын ешқандай дәлел келтірмейді және есімдерін де атамайды.

Талапкерлер

Бұл топтық сот ісі "усташелердің қолынан зардап шеккен барлық сербтер, яһудилер және бұрынғы Кеңес Одағы азаматтары (және олардың мұрагерлері мен иеленушілері) атынан" қозғалды. Аталған талапкерлер өздерін усташе жасаған жеке немесе мүліктік қылмыстардың құрбандары деп мәлімдеді. Холокосттан аман қалғандарды немесе адам құқықтары мәселелерін қорғайтын төрт ұйым талапкерлер ретінде тіркелді. Сот ісі алдын ала кезеңде тоқтатылғандықтан, бұл талаптар ешқашан дәлелденбеді. Ватиканға қарсы басты дәлел "Бигелоу хабарламасы" болды – 1946 жылғы 16 қазанда Эмерсон Бигелоутың Римнен АҚШ Қазыналық департаментінің ақша зерттеулері директоры Гарольд Глассерге жіберген хаты. Айыптаушылар усташе қазынасының есебін беруді және қайтаруды талап етті, АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәліметінше, ол соғыс аяқталғаннан кейін Ватиканға, Францискан орденіне және басқа банктерге заңсыз аударылған. Бұл, усташе режимінің эмиграциядағы мақсаттарын ілгерілету және Ватиканның құпия жолдарына қаржы жұмсау үшін жасалған. Бұл істің бастамашылары болып әйгілі Крунослав Драганович, әйгілі Доминик Мандич ОФМ және соғыс қылмыскері Анте Павелич саналды.

Екінші тоғызыншы округтік апелляциялық шағым (2009)

Ватикан банкінің егемендігіне қатысты екінші апелляциялық сот мәжілісі 2009 жылдың 10 желтоқсанында Сан-Францискода өтті. 2009 жылдың 28 желтоқсанында сот ісі қарастырусыз қалдырылды. Арыз берушілер бұдан әрі шағымдану мүмкіндігін білдірді.

Кейінгі аудандық соттың шешімдері (2006-2009)

2006 жылдың 15 маусымында Калифорнияның Солтүстік округінің судьясы Элизабет Лапорте талапкердің юрисдикцияны анықтау үшін ашу туралы өтінішін қарастырмай, ішінара талапкердің Федералды азаматтық іс жүргізу ережелеріне сәйкес материалдар ұсыну туралы өтінішін қабылдады. 2007 жылдың 27 желтоқсанында судья Максин М. Чесни Ватикан банкінің төртінші түзетілген шағымды қабылдамау туралы өтінішін мақұлдады; бұл Ватикан банкіне қатысты істің егемендік иммунитеті негізінде аяқталуына әкелді. 2009 жылдың 14 сәуірінде судья Чесни талапкердің 2009 жылдың 1 мамырына дейін алтыншы түзетілген шағымды беруге рұқсат беру туралы өтінішін қабылдады. Алтыншы түзетілген шағымда Францискан ордені айыпталушы ретінде көрсетілді, ал Ватикан банкі істен алынды. 2009 жылдың 11 қыркүйегінде аудандық сот федералды юрисдикцияның болмауына байланысты Францискан орденіне қарсы істі қарастырмай тоқтатты және 2009 жылдың 13 қарашасында талапкерлердің шағымды түзету туралы өтінішін қабылдамады. Талапкерлер бұл шешімге қарсы тоғызыншы апелляциялық округіне шағымданып, Ватикан банкінің АҚШ-та коммерциялық қызметпен айналысатынын мәлімдеді, бірақ апелляциялық сотта олар жеңіліске ұшырады.

Еуропалық орталық банкке шағым (2010)

2010 жылдың 1 шілдесінде талапкерлер Еуропалық Орталық Банкіне Ватикан Банкінің ақша жылыстыру және нацистік алтынмен сауда жасауына қатысты тергеу жүргізуді сұрады. Олар бұл сұранысты Еуропалық Одақ пен Ватикан қаласы арасындағы Ақша-кредит келісімінің 8-бабына сүйендірді, ол евро эмиссиялайтын ұйымдарға ақша жылыстыруға тыйым салады.

Құқықтық талдау

Саяси мәселе туралы істің бастапқы қабылдамауы Бейкерге қарсы Карр ісіндегі прецеденттің жалғасы болды. Профессор Гвинн Скиннердің айтуынша, "Холокостқа байланысты көптеген талаптар осы доктринаға сүйене отырып қабылданбады, өйткені өтемақы мәселесі бойынша бұрыннан шешім қабылданған, немесе Одақтас күштері Холокост кезінде жасалған түрлі қылмыстар үшін кімдер сотталуы керек екеніне қатысты шешімдер қабылдаған". Профессор Ханнибал Трэвис: "Бастапқыда АҚШ соттары Холокосттан аман қалғандардың талаптарын халықаралық құқық мемлекеттер арасындағы талаптарды ғана тудырады және Конгресс тиісті заңнама қабылдамаған жағдайда өздігінен күшіне енбейді деген негізде қабылдамады. §1350-нің бұл қате түсіндірілуі бірнеше жыл ішінде түзетілді, және 1980 жылдан бері АҚШ федералдық соттары халықаралық құқықтың бұзылуына байланысты, басқа жерде жасалған деп айыпталған қылмыстарға қатысты істер бойынша дерлік үзіліссіз жалпы юрисдикцияны жүзеге асырып келеді". Бұл іс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған құқық бұзушылықтар үшін жеке тұлғаларға қарсы 2003 жылғы бірнеше сот процестерімен салыстырылды, мысалы, Андерман Австрия Федеративтік Республикасына қарсы (ол да саяси мәселе деп танылды). Бұл іс Шетелдік талаптар туралы заңға (ATCA) қатысты, онда соттар шетелдік заңдық шараларды қолдануды талап етпеді. Тоғызыншы апелляциялық соттың шешімі Голден Гейт университетінің құқық журналы тарапынан сынға алынды: "соттың мүлік талаптары мен соғыс мақсаттарына қатысты талаптарды ажыратуы саяси мәселелер доктринасының мәселелерін қарастыру үшін дұрыс талдау әдісі болғанымен, күштерімен жұмыс істеуге мәжбүрлеген талаптар мүлік талаптарының шеңберінен шығарылмауы керек еді". Арыз берушілер "Ватиканның АҚШ-та сотқа тартылу мүмкіндігі туралы мәселеге қатысты келесі нұсқаулықтардағы қарама-қайшылықтарды болдырмау үшін" католиктермен жүріп жатқан істермен үйлестіруге тырысты. 2005 жылғы апелляциялық сот шешімінің прецеденті Мухикаға қарсы Occidental Petroleum Corporation ісінде қолданылды.