Кіріспе
Инстинктивті жануарлар мінез-құлқы
"Fixed action pattern" is an ethological term describing an instinctive behavioral sequence that is highly stereotyped and species characteristic. Fixed action patterns are said to be produced by the innate releasing mechanism, a "hard wired" neural network, in response to a sign/key stimulus or releaser. Once released, a fixed action pattern runs to completion. These characteristics state that fixed action patterns are stereotyped, complex, species characteristic, released, triggered, and independent of experience. Fixed action patterns have been shown to be evolutionarily advantageous, as they increase both fitness and speed. However, as a result of their predictability, they may also be used as a means of exploitation. An example of this exploitation would be brood parasitism. There are four exceptions to fixed action pattern rules: reduced response threshold, vacuum activity, displacement behavior, and graded response. These attributes may include color, shape, odor, and sound. A supernormal stimulus leads to an exaggerated response.
"Тұрақты іс-әрекет үлгісі" – өте стереотипті және түрге тән инстинктивті мінез-құлық тізбегін сипаттайтын этиологиялық термин. Тұрақты іс-әрекет үлгілері белгілі бір сигнал/кілттік стимулға немесе босатушыға жауап ретінде, "қатаң бағдарланған" нейрондық желіге тән ішкі босату механизмі арқылы туындайды. Бір рет іске қосылғаннан кейін, тұрақты іс-әрекет үлгісі толыққанша аяқталады. Осы ерекшеліктер тұрақты іс-әрекет үлгілерінің стереотипті, күрделі, түрге тән, іске қосылатын, басталатын және тәжірибеден тәуелсіз екенін көрсетеді. Тұрақты іс-әрекет үлгілері эволюциялық тұрғыдан пайдалы екені дәлелденді, себебі олар тіршілікке бейімделуді де, жылдамдықты да арттырады. Дегенмен, олардың болжамдылығы салдарынан, оларды өз мүддесі үшін пайдалануға болады. Мұндай пайдаланудың мысалы – ұя паразитизмі. Тұрақты іс-әрекет үлгісінің қағидаларынан төрт ерекшелік бар: төмендеген жауап шегі, бос белсенділік, орынбастыру мінез-құлқы және біртіндеп жауап беру. Бұл қасиеттерге түс, пішін, иіс және дыбыс кіруі мүмкін. Күшейтілген стимул артық реакцияға алып келеді.
"Fixed action pattern" is an ethological term describing an instinctive behavioral sequence that is highly stereotyped and species characteristic. Fixed action patterns are said to be produced by the innate releasing mechanism, a "hard wired" neural network, in response to a sign/key stimulus or releaser. Once released, a fixed action pattern runs to completion. These characteristics state that fixed action patterns are stereotyped, complex, species characteristic, released, triggered, and independent of experience. Fixed action patterns have been shown to be evolutionarily advantageous, as they increase both fitness and speed. However, as a result of their predictability, they may also be used as a means of exploitation. An example of this exploitation would be brood parasitism. There are four exceptions to fixed action pattern rules: reduced response threshold, vacuum activity, displacement behavior, and graded response. These attributes may include color, shape, odor, and sound. A supernormal stimulus leads to an exaggerated response.
Еркек балықтардың жұптасуы
Бір мысал ретінде, белгілі бір әрекет үлгілерін Niko Tinbergen жүргізген зерттеулер сериясында сипатталған, әсіресе үш тікенекті stickleback, жұптасу маусымында еркек stickleback-тың құдалану және агрессиялық мінез-құлқы жатады. Көктемгі жұптасу маусымында аталық балықтардың қарыншасы қызыл түске айналады және олар ұя салу үшін аумақ белгілейді. Орын ауысқан жұмыртқаны көру – бұл белгілік тітіркендіргіш, ол жұмыртқаны қайтару мінез-құлқын тудырады. Осы нақты жағдайда ұядан тыс жерде жұмыртқаны көру тітіркендіргіш ретінде әрекет етеді, себебі жұмыртқаның орын ауыстыруын тани білгеннен кейін ғана белгілі бір әрекет үлгісі орын алады. Тәжірибелер сериясы арқылы белгілік тітіркендіргішті манипуляциялау ғалымдарға тітіркендіргіштің қандай нақты компоненті осы тұқымдық мінез-құлық тізбесіне жауапты екенін түсінуге мүмкіндік береді. Егер жұмыртқа орын ауыстырылып, ұядан алынып тасталса да, қаз жұмыртқаның жоқтығына қарамастан, бас қозғалысын орындауын жалғастырады.
Эволюциялық артықшылықтары
Көптеген мінез-құлықтар, белгілі бір әрекет үлгілері болатын және күрделі жануарларда кездесетін, жануардың тіршілікке бейімделуі үшін маңызды, немесе жылдамдық (яғни, оқу процесінің болмауы) себеп болады. Кейбір түрлер басқа түрлердің белгілі бір әрекет үлгілерін олардың сигналдық стимулдарын еліктеу арқылы пайдалануға бейімделген. Бұған әйгілі мысал – ұя паразиттері, онда бір түр өз жұмыртқаларын басқа түрдің ұясына салады, ал ол түр оның балапандарын күтіп-бағады. Балапан азық-түлікке шұғыл қажеттілігін білдіретін, дауыстап, қозғалысқа толы мінез-құлық арқылы жоғары деңгейдегі стимулды қамтамасыз етеді.
Ерекшеліктер
Белгілі бір әрекет үлгісі ережелеріне 4 ерекшелік бар. Вакуумдық белсенділік шаңғылы көгершіндердің құдалану мінез-құлқында көрінеді. Егер еркек сары көгершіндер өз түлегінен оқшауланса, олар кептерге, содан кейін адам қолына құдалануға тырысады, ал ұзақ уақыт жалғыз қалған жағдайда, тіпті өз қосқышында да құдалану белсенділігін көрсетеді. Бұл тұмсықты балықтарда да байқалады. Қоздырылған мінез-құлық, соғысу және жұптасуға деген құштарлық қанағаттандырылмаған кезде пайда болады. Егер еркек тұмсықты балық екінші еркек тұмсықты балықты қуаласа, екі аумақтың шектесетін жерінде тоқтап, резервуардың түбіне сүңгіп, бір нәрсені жинап алады. Бұл мінез-құлық жұптасу маусымында ұя қазуға ұқсас, бірақ тиісті белгілік стимулмен туындамайды.
Степенді жауап
Белгілі бір әрекет үлгілерінің қарқындылығы өзгеруі мүмкін, олардың іске қосылуына қарағанда.