Кіріспе
Ресей князі Габриэль Константинович (Гавриил Константинович; 15 шілде 1887 – 28 ақпан 1955) – Ресейдің Ұлы князі Константин Константинович пен оның әйелі, Ресейдің Ұлы князесі Елизавета Маврикиевнаның екінші ұлы. Императорлық Ресейде дүниеге келген, патша Николай I-нің шөбересі. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскерде қызмет етті. Соғыс және Ресей революциясы кезінде отбасының көп бөлігін жоғалтты. Большевиктерден өлімнен мүжілдеп құтылып, өмірінің қалған бөлігін Францияда эмиграцияда өткізді.
Prince Gabriel Constantinovich of Russia ( Гавриил Константинович; 15 July 1887 – 28 February 1955) was the second son of Grand Duke Konstantin Konstantinovich of Russia and his wife, Grand Duchess Elizabeth Mavrikievna of Russia. A great grandson of Tsar Nicholas I, he was born in Imperial Russia and served in the army during World War I. He lost much of his family during the war and the Russian Revolution. He narrowly escaped execution by the Bolsheviks and spent the rest of his life living in exile in France.
Ерте өмір
Габриэль Константинович 1887 жылдың 15 шілдесінде Павловск қаласындағы Павловск сарайында дүниеге келді. Ол Ресейдің Ұлы князі Константин Константинович пен оның әйелі Ресейдің Ұлы князесі Елизавета Маврикевнаның (туғандағы аты – Саксония-Альтенбургтың Елизавета принцессасы) тоғыз баласының екіншісі болды. Габриэль мен оның бір жыл бұрын туған ағасы, Иван ханзада, император Александр III-тің, оның әкесінің туысының реформаларының салдарынан бірінші болып зардап шекті. Император мемлекеттік бюджетті үнемдеу мақсатында тек билеуші суверендің балалары мен немерелері ғана Ұлы князь атағын алатынын жарлық етті. Габриэль үш күндік болғанда патша Александр III оның титулын жариялаған манифест шығарды – Императорлық қанның ханзадасы, «Серіктей» атағымен. Ұлы князьдер императорлық қазынадан жыл сайын 280 000 алтын рубль алатын, бұл оларға жайлы өмірді қамтамасыз ететін. Габриэльге бір реттік 1 миллион алтын рубль берілді, бірақ одан артық ештеңе күтпеді. Габриэль өмірінің алғашқы жылдарын Ресей империясының соңғы кезеңінде керемет сән-салтанатта өткізді. Оның әкесі, беделді ақын, патша Николай II-нің туысы және Романовтар әулетінің ең бай мүшелерінің бірі болды. Бала кезінде Габриэль әлсіз және денсаулығы нашар болды, оның беті ақшыл, ауруға бейім болды. Ол мен Иван екеуі де жиі ауырып, балалық шақтарының бір жылдан астам уақытын Қырымдағы Ореандада дәрігер мен бірнеше қызметшінің күтімінде өткізді. Олардың денсаулығы жағымды климатта жақсарды, ал ұлдар жағажайда және түбек бойынша қысқа саяхаттар жасаудан ләззат алды. Бір-бірінен басқа серіктері болмағандықтан, олар өмірінің соңына дейін сақталатын берік туыстық қарым-қатынас құрды. Габриэль қатаң тәрбиеде өсті, ол және оның бауырлары шетел тіліндегі сөздерді араластырмай, таза орыс тілінде сөйлеуге үйретілді және олар дұғаларды жаттап алуға тиіс болды. Павловск пен Мәрмәр сарайына ең үздік жазушылар мен музыканттар шақырылды, ал Ұлы князь Константин балаларына жақсы білім беру үшін лекциялар бағдарламасын жасады. Габриэль өте ерте жасынан әкесіне және әскери іске құштарлық танытты. Әкесінің үлгісімен, Габриэль Константинович Романовтар әулетінің еркек мүшелері үшін дәстүрлі әскери мансапты таңдады. Ол өзінің естеліктерінде былай деп еске алды: «Жеті жасымнан бастап Николаев кавалерия училищесіне түсуді армандадым». 1900 жылы оған 1-Мәскеу кадет корпусына дайындық ретінде қабылдануға рұқсат берілді, ал 1903 жылы ол, ақыры Николаев мектебінде оқуға рұқсат алды. «Бес жыл бойы кадет формасын киіп жүргеннен кейін, арманым орындалды және мен нағыз әскери адам болдым», - деп жазды ол. 19 жасында офицер шеніне көтеріліп, бірнеше ордендермен марапатталды. 1908 жылдың 19 қаңтарында Габриэль Константинович Николай II-ге адалдық ант берді, бұл ант Царское Селодағы Екатерина сарайының шіркеуінде өткізілді. Оның отбасы Николай II-ге жақын болды, ол император мен оның отбасымен көп уақыт өткізді. Ұлы князесі Мария Павловна мен оның інісі, Ұлы князь Дмитрий Павлович, оның жиі ойнайтын серіктері болды.
Ресейлік ханзада
Бауырларының қатал және жабық мінезінен өзгеше, Габриэль көбірек қоғамдық өмірге қатысып, сол кездегі стандарттар бойынша «жеңіл мінезді» деп есептелетін аристократтар тобымен араласа бастады. 1911 жылдың тамызында әйгілі балерина Матильда Кшессинскаяның сарайында өткен шағын кеште Габриэль 21 жастағы биші, қарапайым дворян отбасынан шыққан Антонина Рафаиловна Нестеровскаямен (14 наурыз 1890 – 7 наурыз 1950) танысты. Габриэль 24 жаста, өте бойлы әрі жұқа болды. Нестеровская одан шамалы төмен бойлы, қарапайым келбетті және тоқпақ болғанмен, епті және көңілді еді. Габриэль балеринаға ғашық болды. Ол әр жексенбіде Мариинский театрында билеген кездегі антракттарда онымен сөйлесуге тырысты. 1912 жылдың қаңтарында ол Нестеровскаяны анасымен бірге тұратын шағын пәтерінде көрісті. Олар ғашық болды және 1912 жылғы Пасхаға дейін Кшессинская мен оның жары Ұлы князь Андрей Владимировичпен бірге Ривьераға саяхаттап, Канн мен Монте-Карлода демалды. Ривьерадағы осы бақытты күнделік көп ұзаққа созылмады, өйткені олар ханзада оқу үшін Санкт-Петербургке оралуға мәжбүр болды. Сол кезден бастап ол оны өз никелеріне лайық деп санады. 1913 жылы ол одан балет труппасынан кетуін өтінді, ол да келісті. Габриэль сүйіктісіне адал болды және Санкт-Петербургтегі Каменноостровский проспектісінде оған сатып алған сәнді үйге қоныстандырды. Ал ол Павловск сарайында тұрғандықтан, Мармәр сарайының екінші қабатында, сарайлық жағалауға қарап жатқан үш бөлмелі кең пәтер алды. 1915 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Габриэль сүйіктісімен көбірек уақыт өткізді. Олар меймандос жұп еді және достары үшін әсем кештер ұйымдастырып, есіктерін ашық ұстады. Габриэль сүйіктісіне шын ниетпен ғашық болған, бірақ Романов әулетінің мәртебесі кез келген морганаттық некеге тыйым салғандықтан, оған үйлене алмады. Ол өзінің тәтесі, гректердің патшайымы Ольгаға оның атынан араласуын өтінді, ол Николай II-ге барып, жүрегіндегі жарына үйленуге рұқсат беруді сұрады, бірақ император мүлдем бас тартты. Келесі жылдардағы түрлі жағдайларға қарамастан, Габриэль ханзада бишіге деген құмарлығын жоғалтпады, бір күні ол барлық кедергілерді жеңіп, оған үйленетініне сенімді болды. 1911 жылы Сербияның Караджордж орденімен марапатталды.
Соғыс және революция
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Габриэль сүйікті әйелінен айырылуға мәжбүр болды. Ол және оның төрт бауыры Ресей армиясының қатысушы әскерлеріне қосылып, алдыңғы қатардағы операцияларға қатысты. Оның бауыры Олег соғыстың басында қаза тапты. Келесі жылы Габриэльдің әкесі жүрек талмасынан қайтыс болды. 1914 жылдың күзінде Петроградқа эвакуацияланған ол әскери академияға түсіп, 29 жасында полковник шенімен бітірді. Нестеровскаямен арадағы қарым-қатынасы ашық болды және көпшілік арасында талқыланды. Екеуі ұзақ уақыт бірге өмір сүрді, ал 1916 жылы императрица Александра Федоровна олардың сезімінің шынайы екенін көріп, олардың үйленуіне көмектесуді шешті, бірақ бұл одақ теңдес емес деп есептелді. 1917 жылғы ақпан революциясында Ресей монархиясы құлатылғаннан кейін, Габриэль ханзада анасынан Антонина Нестеровскаяға үйленуге рұқсат сұрады, бірақ ол оған келісім бермеді. Ол бұған бағынбауды шешті және 1917 жылдың 9 сәуірінде сағат үште шағын шіркеуде олар үйленді. Николай II билігінде морганаттық одаққа рұқсат берілмейтін еді, ал Габриэль бұл некені анасынан да, ағасы Димитрий Константиновичтен де жасырды, ол үйлену тойы туралы кейін ғана білді. Габриэль өзінің туысы Лейхтенбергскийдің Александр ханзадасынан (өзі морганаттық некеге тұруға ниеттенген) үйлену рәсімін жасырын түрде өткізу үшін дін қызметкерін табуды сұрады. Тойға Лидия Чистякова (Антонинаның қарындасы) және олардың бірнеше достары ғана қатысты. Габриэль бірнеше күн бұрын құпиясын інісі Иванға айтқан еді, бірақ үлкен ағасы анасының ашуынан қатысуға бармады. Дегенмен ол құпияны сақтауға уәде берді. Шіркеуге бара жатқанда Габриэль ағалары Константин мен Георгийді Морская көшесінде көрді. Олар Антонинаны басқа көлікте, үйлену көйлегімен кездестірген еді. Екеуі болған жайтты кейін ғана түсінді. Үйленгеннен кейін Габриэль анасына барды, ол қатты ренжігенімен, соңында оған батасын берді. Осыдан кейін Габриэль Нестеровскаяның пәтеріне көшіп, біраз уақыт олар тыныш өмір сүрді. 1917 жылдың көктемінде Габриэль Петроградта жасырын өмір сүрді. Антонина өшпенділікке толы халықтан қорқып, оған ескерту үшін телефон соқты. Ол оны әскери академиядан алып, үйіне жеткізіп, қауіпсіз жерге әкелу үшін көлік пен жүргізуші жіберді.
Тұтқындық
1917 жылдың қарашасында болшевиктердің сәтті төңкерісінен кейін Петроград газеттері барлық еркек Романовтарды Чекаға – құпия полицияға тіркелуге шақыратын жарлық жариялады. Бастапқыда оларға қаладан шығуға тыйым салынған еді. 1918 жылдың наурыз айында тіркелген Романовтар қайтадан шақырылып, енді Ресейдің ішкі аумағына жер аударылды. 1918 жылдың көктемінде, болшевиктер оны тұтқындауға тырысқан кезде, Габриэль туберкулезбен ауыратын. Оны түрмеге қамаудың орнына, болшевиктер оған әйелі Антонинамен бірге Петроградтағы пәтерінде қалуға рұқсат берді. Бірақ 1918 жылдың жазында ол жазылып, бір шілде күні қарулы сарбаздар тобы оның қарапайым пәтеріне келіп, оны тұтқындады. Ол Шпалерная түрмесіне, өзінің ағасы Дмитрий Константинович және Ұлы князьдер Николай Михайлович пен Георгий Михайлович отырған камералардың іргесіндегі камераға қамалды. Габриэль туыстарына қарағанда жас және күшті болғандықтан түрмедегі жағдайды оларша қиындықпен бастан өткермеді, бірақ олар алғаш рет кездескенде ағасының сыртқы түріне таң қалды. Габриэль түрмеде отырған соңғы күндеріне дейін Дмитрийдің бала кезінен бергі көңілді әрі жақын туысы болғанын есіне алды, ол оған әңгіме айтып, көңілін көтеріп, түрме күзетшілеріне оның жанына үміт дарытатын хабарлама жеткізу үшін пара берді. Габриэль түрмеде отырған кезде Антонина күйеуінің босатылуы үшін тынбай еңбек етті. Ол, ақыры, Максим Горькийдің араласуымен сәттілікке жетті, Горький Владимир Ленинге Габриэльдің мәселесін көтерді, себебі Горькийдің әйелі Антонинаның достарының бірі болған. 1918 жылдың соңында Габриэль ауруханаға ауыстырылды. Одан кейін Горький олардың екеуін өз үйіне алды, олар біраз уақыт Петроградтағы пәтерінде тұрды. Бірнеше аптадан кейін, тағы да Горькийдің көмегімен Петроград Кеңесі оларға Ресейден Финляндияға кетуге рұқсат берді. Олар Ресейден асығысқан түрде шығып, Францияға қарай жол тартты. Князьдің босатылуы уақытында болды. 1919 жылдың 28 қаңтарында таңғы сағаттарда оның туыстары Шпалерная түрмесінде Петр мен Павел бекінісінің қабырғаларында атылып өлтірілді.
Жер аудару
1920 жылы Габриэль ханзада әйелімен бірге Парижге қоныс аударды, онда көптеген орыс ақсүйектері қоныстанды. Жер аударылғаннан кейін де олар қоғамдық өмірге бейімділік танытты. Олар көптеген орыс кештеріне қатысып, орыс түнгі клубтарында жиі демалды, эмиграциядағы басқа Романовтармен достығын жалғастырды. Олардың арасында 1927 жылы Габриэльдің әйгілі портретын салған танымал поляк суретшісі Тамара де Лемпичка да болды. 1924 жылға қарай Габриэльдің экономикалық жағдайы қиын болды. Антонина балет мектебін ашу туралы ойды қарастырып, кейін бас тартып, сән индустриясына бет бұрып, жеке сән үйін құрды. «Бери үйі» деп аталған дүкен кішкентай ғимаратта ашылды. Бес жылдан кейін, қандай да бір жетістікке қол жеткізген соң, Антонина дүкенді сәндірек жерге көшіре алды. Антонина маңызды немесе бай клиенттерді, әсіресе американдық миллионерлерді қабылдағанда, оларды дереу салонға жеткізіп, императорлық Ресейдің сән-салтанатымен қоршалған күйде Габриэль Константиновичтің өзі күтіп қабылдады, ол бұл мүмкіндікті ұнататын секілді. Кейіннен келгендер ханзаданың олармен сағаттап әңгімелесіп, отбасының мүшелері туралы лекция оқып, жоғалған дәуірдің визуалды бейнесі ретінде фотосуреттері мен картиналарын көрсеткенін еске алды. Габриэль мен оның әйелі табысты сән бизнесінен түскен табыспен жайлы, тіпті сәнді өмір сүрді. Олардың пәтерінің дәліздері отбасылық суреттерге толы болды. Олар бақытты өмір сүріп, жиі шай ішіп отыратын. Парижде олар князь Феликс Юсупов пен оның әйелі, князь Ирина Александровна, сондай-ақ сол кезде Матильда Кшессинскаяға үйленген ұлы князь Андрей Владимирович сияқты басқа орыс эмигранттарымен араласты. Ұлы депрессия олардың сән бизнесінің өрісін күрт төмендетті, сондықтан олар 1936 жылы дүкенді жабуға мәжбүр болды. Бұл жұп Париждің шетінде қарапайым өмір сүрді, онда Габриэль өзінің естеліктерін жазды. Ақша табу үшін ол бридж кештерін ұйымдастырды, ал әйелі кейде балет сабақтарын берді. Габриэль ханзаданың естеліктерінің бір бөлігі кейін «Мәрмәр сарайда» деген атпен жарияланды; кітап алғаш рет орыс және француз тілдерінде жарық көрді. Жылдар бойы бірнеше орыс тіліндегі басылымдар жарық көрді, соңғысы 2001 жылы жарық көрді. Дегенмен, естеліктерді ағылшын тілінде жариялауға уақыт кетті, өйткені алғашқы ағылшын тіліндегі аударма 1984 жылы Ливанның Бейрут қаласындағы АҚШ елшілігінің бомбалануы кезінде жоғалған деп есептеледі. Габриэльдің естеліктері Романов отбасының күнделікті өмірін егжей-тегжейлі баяндайды және Ресей императорлық отбасы туралы көптеген заманауи өмірбаяндары үшін маңызды дереккөз болып табылады.
Соңғы жылдар
Габриэль Константинович ұзақ жылдар бойы елден қуылған Романовтар туыстарымен байланыста болды. Ол Ресейдің Ұлы князі Кирилл Владимировичті Император үйінің басшысы деп таныды және Кириллге әйеліне титул беруді өтінді, оған Оның Серендік Жоғарылығы, Романовская-Стрельнинская ханшайымы атағы берілді. Габриэльдің өзіне Кириллдің ұлы Владимир Кириллович 1939 жылғы 15 мамырда Ұлы князь атағын берді. Ол осы атаққа көтерілген жалғыз Романов князі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың қайнаған жылдарында Габриэль әйелімен бірге Парижде өмір сүруін жалғастырды. Олардың қарым-қатынасы ешқашан бұзылмады және олар бір-біріне берілгендіктерін сақтады. 1950 жылғы 7 наурызда әйелі 60 жасында қайтыс болды. Габриэль келесі жылы, 1951 жылғы 11 мамырда қайтадан үйленді. Оның екінші әйелі – Ирина Ивановна Куракина ханшайым (1903 жылғы 22 қыркүйек – 1993 жылғы 17 қаңтар), 48 жастағы қуғынға ұшыраған орыс ханшайымы, Ұлы князь Владимир Кириллович оған Романовская ханшайымы атағын берді. Габриэль төрт жылдан кейін, 1955 жылғы 28 ақпанда Парижде қайтыс болды. Оның екі некеден де балалары болмады және ол Сен-Женевьев-де-Буа орыс зиратында жерленді.