Кіріспе
4–6 ғасырлардағы Бактрия тілінде сөйлейтін көшпелі халықтар Орта Азиядағы сиониттер, хиониттер немесе хиониттер (Орталық парсы: Xiyōn немесе Hiyōn; Авеста: Xiiaona; Соғд xwn; Пахлави Xyōn) – Трансоксиана мен Бактрияның Орталық Азия аймақтарындағы көшпелі халықтар. Сиониттер классикалық/ортағасырлық Үндістанның Оңтүстік Азия аймақтарындағы хуна халықтарымен шамалас екендігі көрінеді, сондай-ақ, мүмкін, Еуропаның кейінгі антикалық хундарымен де байланысты, олар өз кезегінде қытай тарихындағы Сяньбилермен (Xiongnu) атастырылған. Оларды алғаш рет біздің заманымыздың 356–357 жылдары Бактрияда болған римдік тарихшы Аммиан Марцеллин сипаттады; ол хиониттерді кушандықтармен бірге өмір сүргендігін айтты. Аммиан сиониттердің бұрын Трансоксианада мекен еткенін және Бактрияға енгеннен кейін кушандықтардың қарауында болғанын, олардың мәдени әсеріне ілесіп, Бактрия тілін қабылдағанын көрсетеді. Олар Сасанидтер империясына шабуыл жасады, бірақ кейін (Грумбат есімді басшының басшылығымен) парсы Сасанидтер армиясында жалдамалы әскер ретінде қызмет етті. Сиониттердің арасында екі негізгі топ болған сияқты, олар иран тілдерінде Кармир Ксион және Спет Ксион деп аталды. Кармир ("қызыл") және спета ("ақ") префикстері Орталық Азия дәстүрлерімен байланысты болуы мүмкін, онда нақты түстер тараптарды білдірген. Кармир Ксион еуропалық дереккөздерде Кермичион немесе "Қызыл хунн" деп танылды, ал кейбір ғалымдар оларды кидариттермен және/немесе Алхонмен теңестірді. Спет Ксион немесе "Ақ хунн" Оңтүстік Азияда Света-хуна деген атпен белгілі болды және көбінесе, даулы түрде, гефталиттермен байланыстырылады.
Xionites, Chionites, or Chionitae (Middle Persian: Xiyōn or Hiyōn; Avestan: Xiiaona; Sogdian xwn; Pahlavi Xyōn) were a nomadic people in the Central Asian regions of Transoxiana and Bactria. The Xionites appear to be synonymous with the Huna peoples of the South Asian regions of classical/medieval India, and possibly also the Huns of European late antiquity, who were in turn connected onomastically to the Xiongnu in Chinese history. They were first described by the Roman historian, Ammianus Marcellinus, who was in Bactria during 356–357 CE; he described the Chionitæ as living with the Kushans. Ammianus indicates that the Xionites had previously lived in Transoxiana and, after entering Bactria, became vassals of the Kushans, were influenced culturally by them and had adopted the Bactrian language. They had attacked the Sassanid Empire, but later (led by a chief named Grumbates), served as mercenaries in the Persian Sassanian army. Within the Xionites, there seem to have been two main subgroups, which were known in the Iranian languages by names such as Karmir Xyon and Spet Xyon. The prefixes karmir ("red") and speta ("white") likely refer to Central Asian traditions in which particular colours symbolised the cardinal points. The Karmir Xyon were known in European sources as the Kermichiones or "Red Huns", and some scholars have identified them with the Kidarites and/or Alchon. The Spet Xyon or "White Huns" appear to have been the known in South Asia by the cognate name Sveta huna, and are often identified, controversially, with the Hephtalites.
Шығуы мен мәдениеті
Сиониттердің бастапқы мәдениеті мен олардың географиялық отаны белгісіз. Олар бастапқыда анимистік діни сенімдерді ұстанған сияқты, кейіннен буддизм мен шайвизмнің түрлі нұсқаларымен араласқан. Олардың этникалық құрамын анықтау қиын. Ричард Нельсон Фрай (1991) жазғандай, кейінірек шығыс иран халқы ретінде сипатталғанына қарамастан, кем дегенде бірнеше түркі тайпалары сиониттердің қалыптасуына қатысқан: «Соңғы көшпелі империялар көптеген халықтардың конфедерациялары болғандай, осы жаулап келгендердің билеуші топтары шығыс және солтүстіктен келген түркі тілдес тайпалардан тұрған немесе кем дегенде оларды қамтыған болуы мүмкін, бірақ сиониттер конфедерациясындағы адамдардың көпшілігі иран тілінде сөйлеген. Бұл Орталық Азия тарихында иран тілінде сөйлейтін көшпелілердің соңғы рөлі болды; одан кейін барлық көшпелілер түркі тілдерінде сөйледі». Сиониттердің иран тайпасы ретінде пайда болғаны туралы ұсынысты Вольфганг Феликс Encyclopedia Iranica (1992) еңбегінде алға тартқан.
Тарих
89 жылы Хань әулеті күштерінің Икх Баян шайқасында Хённуларды жеңілуі және Бан Чао басқарған оларға қарсы келесі Хань жорықтары, хонниттердің этногенезіне және Орталық Азияға олардың қоныс аударуына себеп болуы мүмкін. Хоннит тайпалары өздерін төрт негізгі ордаға біріктірген: "Қара" немесе солтүстік (Жаксартес өзенінен тыс), "Көк" немесе шығыс (Тяньшаньда), "Ақ" немесе батыс (мүмкін Хефталиттер), Хива маңында және "Қызыл" немесе оңтүстік (Кидариттер және/немесе Алхон), Окс өзенінен оңтүстікке қарай. Олар қоныстанған аймақтан табылған, сол дәуірге тән артефакттар олардың тотемдық жануарының (түлкі) болғанын көрсетеді. Хонниттердің ең толық мәліметтері Орталық Азияның оңтүстігінде біздің заманымыздың 4-ші ғасырының соңынан бастап 5-ші ғасырының ортасына дейін кездеседі.
Шахтың хиониттік билеушілері
194 және 214 жылдар аралығында, армян тарихшысы Мұса Хоренаның (V ғасыр) мәлімдемесіне сәйкес, хунндар (вероятно, кидариттер) Балх қаласын жаулап алды (армянша атауы: Куш). Армян деректерінде Балх хунндардың астанасы болғандығы айтылады. Біздің заманымыздың 4-ші ғасырының соңында кидариттер солтүстіктен келген жаңа басқыншылар – алхондардың Бактрияға енуінен кейін Гандхараға ығыстырылды.
Сасанидтермен қақтығыстар
Шапур II Сасани империясының шиониттермен болған ерте кездесулерін Аммиан Марцеллин сипаттаған: ол 356 жылы Шапур II шығыс шекарасында қыстайтын болғанда, шиониттер мен эусени тайпаларының, кейде кусени (яғни, Кушан) тайпаларының шекаралық шабуылдарын тойтарғанын хабарлайды. Шапур 358 жылы киониттер мен геландармен одақ шарттастығына келді.
Алхон
460 жылы Хингила I Хефталиттердің билеуші элитасын Уар және Сиониттердің элементтерімен біріктіріп, Алхон (немесе Алхон) мемлекетін құрды деген хабар бар. V ғасырдың соңында алхондықтар Солтүстік Үндістанға жорық жасады, онда оларды Хун деп атады. Үндістанда алхондықтар тікелей гефталиттерден ерекшеленбеді, және екеуі де Sveta Hunas деп танылды. Бұл атауға толықтыру ретінде Прокопий (527–565) олардың ақ терілі, ұйымдасқан мемлекеттік басшылығы бар және көшпелі өмір салты емес, қалаларда тұратынын жазды. Алхондықтар 5-6 ғасырларда Бактрияда соғылған ерекше монеталарымен белгілі болды. Монеталардың бірінде Бактрия жазуымен «Хиги» есімі, ал екіншісінде – «Нарендра» есімі жазылған. Кейбір ғалымдар бұл есімдердің Хефталиттердің патшалары Хингила мен Нарана Алхон тайпасынан шыққан деген тұжырымға келді. Олар Кушандардың Кидариттік ханзадалары – гефталиттердің бұрынғы стилін ұстанды. Атап айтқанда, Алхон стилі Кидарит Вархран I-нің (синонимі: Кушан Вархран IV) монеталарын еліктейді. Алхонның алғашқы монеталарында бірнеше ерекшелік бар: 1) патшаның басы алхондықтардың бас байлау дәстүрін көрсететіндей созылған түрде бейнеленген; 2) Алхонға тән бұқа/ай тамғасы монеталардың бет жағында көрсетілген.
Гефталиттер
Хефталиттер немесе ақ хунндар – шығыс Орта Шығыстың кең аумағын бағындырған, көшпелі тайпа. Бұл тайпа бастапқыда Сиуниттердің бір бөлігі болған болуы мүмкін.
Незак
Бактриядағы хуналардың билігі 560 жылдары Сасанидтер мен түркі күштерінің бірлескен әрекетімен қиратылса да, соңғы Хефталит патшасы Нарана/Нарендра 570 мен 600 жылдар аралығында нспк, напки немесе Незак тайпалары үстінен белгілі бір билігін сақтап тұруға қол жеткізді.
Кармирлік ксион мен ақ ксионның ұқсастығы
Бейли пахлави тіліндегі "Ксион" атының дыбыстық ұқсастығына байланысты оны үнділік "Хуна" деп оқуға болатынын айтады. Авеста дәстүрінде (Yts. 9.30-31, 19.87) шиаондар Зороастрдың қолдаушысы Виштаспаның жаулары ретінде сипатталған. Бейли оларды Кермихиондар немесе Ермехиондар деп санайды. Сондай-ақ ол үнді деректеріндегі Света Хуналарды Авестадағы Спет Ксионмен теңестіреді. Ефталиттер үнді деректерінде есімдері кездеспесе де, кейде олар Спет Ксионмен (демек, мүмкін, Света Хунамен) байланыстырылады. Көбірек дау тудыратыны, Кармир Ксион және Спет Ксион есімдері көбінесе "Қызыл хунндар" және "Ақ хунндар" деп аударылады, бұл Ксиондардың Еуропада бір уақытта тіркелген хунндармен байланысты болуы мүмкін деген болжамды көрсетеді.