Кіріспе
Ағаштар туысы
Түрлер қорабы
| кескін = Ricinodendron heudelotii trunk.jpg
| image alt =
| image caption =
| статусы = LC
| статустық жүйе = IUCN3.1
| статустық сілтеме =
| ата-аналарды көрсету = 3
| туысы = Ricinodendron
| ата-аналар билігі = Müll. Arg.
| түрі = heudelotii
| билігі = (Baill.) Heckel
| синонимдер сілтемесі = Ол тек бір ғана белгілі түрін қамтиды – Ricinodendron heudelotii, тропикалық Африкаға тән, Сенегалдан және Либериядан шығысқа қарай Судан мен Танзанияға дейін, ал оңтүстікке Мозамбик пен Анголаға дейін таралған. Бұл ағаш экономикалық маңызы бар майлы тұқымдар береді. Ағаш munguella (Ангола), njangsa (Камерун), bofeko (Конго Демократиялық Республикасы), wama (Гана), okhuen (Нигерия), kishongo (Уганда), akpi (Кот-д’Ивуар), djansang, essang, ezezang және njasang деп аталады. Ағаш түрінің екі нұсқасы танылған: R. heudelotii var. heudelotii Ганада және R. heudelotii var. africanum Нигерияда және батысқа қарай.
Speciesbox
| image = Ricinodendron heudelotii trunk. jpg
| image alt =
| image caption =
| status = LC
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| display parents = 3
| genus = Ricinodendron
| parent authority = Müll. Arg. | species = heudelotii
|authority = (Baill.) Heckel
| synonyms ref = It includes only one known species, Ricinodendron heudelotii, native to tropical Africa from Senegal + Liberia east to Sudan and Tanzania and south to Mozambique and Angola. It produces an economically important oilseed. The tree is known as munguella (Angola), njangsa (Cameroon), bofeko (Democratic Republic of Congo), wama (Ghana), okhuen (Nigeria), kishongo (Uganda), akpi (Ivory Coast), djansang, essang, ezezang and njasang. Two varieties of the tree species are recognized R. heudelotii var. heudelotii in Ghana and R. heudelotii var. africanum in Nigeria and westwards.
Ас дайындауда
Тұқымдары әдетте Батыс және Орталық Африка тағамдарында дәмдеуіш ретінде қолдану үшін кептіріледі. Тұтас тұқымдар иттің тісі мен ыдыста ұсатылып, ұнтақталған тұқымнан жасалған паста сорпа мен қайнатпаға қоюлатушы ретінде қосылады немесе дәм беру үшін күріш үстіне шашыратылады. Тұқымнан алынған дәмдеуіш Африка базарларында сосиска пішінді орамдарда сатылады.
Дәрілік құндылығы
Ағаш қабығынан алынған сығындыны дәстүрлі емшілер уға қарсы дәрі ретінде пайдаланады, себебі сығындыларда люпеол бар деген сөз бар. Ол сондай-ақ жөтел, безгек, сары қызба, асқазан ауруы, ревматизм сияқты түрлі ауруларды емдеу үшін де қолданылады. Басқа да қасиеттерінің ішінде – құмарлықты қоздырушы және қабынуға қарсы әсерлері бар. Тұқым қабығы мен латекстің, жапырақтан жасалған қайнатпаның және ағаш шырынының да түрлі сырқаттарды емдеуде қолданылатыны белгілі.
Экологиялық құндылығы
Нжангсаның болуы топырақтың сапасын жақсартуға көмектеседі, себебі оның тамырлары микоризамен қамтылады және табиғи жапырақтары топырақты байытады. Күйдірілген ядро қабықтары калийге толы күлді береді, ал тұқымнан май сығылғаннан кейін қалған шөпше азотқа бай. Екі де өнім тыңайтқыш ретінде қолданылуы мүмкін. Нжангса адамдарға, малға және егістерге көлеңке береді. Жапырақтары құрғақшылық мезгілінде мал азығы ретінде пайдаланылады.
Өнеркәсіптік пайдалану
Кептірілген ядродан және күлден алынған май сабын және лак жасауға қолданылуы мүмкін.
Әлеуметтік және тарихи әсерлері
Камерунның оңтүстігінде кептірілген тұқымдар оware ойынына қолданылады, Камерунда бұл дәстүрлі манкала ойыны songho деп аталады; Нигерияның игбо тілінде ойын да, ағаш та okwe деп аталады. Сьерра-Леонеде тұқымдар бундю билері үшін сыңғырлақтар жасауға қолданылады.
Өсірілетін жер
Нжангсаның негізгі өндіріс аймағы Камерунның ылғалды орман аймағы болып табылады. Бұл ағаш орманның көбірек ашық бөліктерінде кездесетін ең көп таралған жас өсімдіктердің бірі. Осының салдарынан, бұл түр жаңа шабылған егістік жерлерде көптеп кездеседі. Осындай шабуылдау кезінде фермерлер осы түрдің ағаштарын қорғап сақтаған.
Өнімділігі
Ағаш ядросы – ағаштың экономикалық тұрғыдан ең маңызды бөлігі. Олар қыркүйек пен қазан айлары аралығында жерден жиналады. Нжангса ағаштары әдетте екі-үш жылда бір рет жеміс береді, бірақ кейбір ағаштар бір жылдың ішінде де жеміс бере алады. Әрбір жиыннан 900-ге дейін жеміс және шамамен 72 кг ядро алынады.
Өсімдіктер
Нжангса – жаңа дақыл және 1995 жылдан бері ғана белсенді түрде өсіріле бастады. Сондықтан, генетикалық әртүрлілік туралы білім аз. Бүгінгі таңда генетикалық ресурстар туралы қолда бар ақпарат соншалықты шектеулі, көптеген жақсартулар өсімдіктерді селекциялау арқылы жүзеге асырылуда.
Көбейту
Нжангса тұқымдар арқылы, вегетативтік көбею арқылы немесе қаушалау арқылы көбейтілуі мүмкін. Тұқымдар арқылы көбейтудің артықшылығы – ағашқа күшті орталық тамыр дамиды. Бұл ағаштың тұрақтылығы үшін, сондай-ақ су мен қоректік заттарды сіңіру үшін кеңірек іздеу аймағы үшін маңызды. Нжангса екі жынысты болғандықтан, репродуктивтік кезеңге дейін еркек және әйел ағаштарды анықтау қиын. Жоғары генетикалық өзгергіштікке байланысты, тұқымдар аналық өсімдікке қарағанда басқаша қасиеттерге ие болуы мүмкін. Вегетативтік көбею, таңдалған аналық ағаш сияқты нақты қасиеттері бар ағаштарды көбейтуге мүмкіндік береді. Нжангсаны қаушалау арқылы да көбейтуге болады. Бұтақ немесе бүршік (қауша), қалыптасқан тамыр жүйесімен біріктіріледі.
Далалық мекеме
Жер телім тазалануы керек, әсіресе егер ағаштар басқа да тағамдық дақылдармен байланысты болса. Содан кейін жас өсімдіктерді бір-бірінен 10 м қашықтықтағы еңбеу шұңқырларына отырғызуға болады. Өсімдіктерді отырғызу алдында олар кем дегенде алты ай көлеңкеде болуы керек және 20–30 см кем емес болуы тиіс. Отырғызудан кейін алғашқы екі аптада 1 метр биіктіктегі пальма жапырақтарынан жасалған көлеңкелендіру қоршауы орнатылуы керек.
Зауытты басқару
Су: Өсімдіктерді жаңа ортаға бейімделуі үшін көшіруден кейін көп суға илеу қажет. Судың булану арқылы жоғалуын азайту үшін, малч қабаты топырақтың ылғалдылығын сақтап тұруға көмектеседі. Тыңайтқыш: Бұл тез өсетін ағаштың қалыптасуы мен дамуын жақсарту үшін минералды тыңайтқыш арқылы жеткілікті мөлшерде қоректік заттармен қамтамасыз етуге болады. Күтім: Өсімдік жас болғанда, су мен қоректік заттар үшін бәсекелестікті азайту үшін, оның тез өсуі мен дамуын қамтамасыз ету үшін арамшөптерді жою өте маңызды. Құрт-қоңыздар мен ауруларды бақылау: Әзірге ірі аурулар байқалған жоқ. Бірақ нжанса шөпқоректілердің (Lobobunaea phaedusa, Imbrasia petiveri, Imbrasia obscura, Imbrasia melanops) шабуылына ұшырауы мүмкін. Бұл құрттар жеуге жарамды, сондықтан оларды химиялық заттармен өңдемейді, бірақ ақуыз көзі ретінде жинайды. Жыртқыштар балабақшадағы өсімдіктерге зиян келтіруі мүмкін. Оларды анықтау оңай, себебі шабуылдан кейін жапырақтары бұрылады. Бұл жыртқыштарды жүйелік инсектицидпен бақылауға болады. Ағаштар екі жылдан астам далада болғаннан кейін, өсімдіктің өрбуына байланысты емдеу қажет болмайды.
Орақ және орақтан кейінгі өңдеу
Алғашқы жеміс орманда 6-7 жылдан кейін, ал егістік плантацияларда 3-4 жылдан кейін пісіп жеміс береді. Жемістер ағаштан түсетіндей піскеннен кейін (қыркүйек және қазан айларында) жерден қолмен жиналады. Жеміс жинауды жеңілдету үшін ағаш астындағы жер таза болуы керек. Жемістер жиналғаннан кейін, 2-3 аптаға үйіліп қойылады, сонда қабық тез шіріп, дәндерін алу оңай болады. Дәндердің қабығы қатты болғандықтан, оны қабықтан бөліп алу көп уақытты алады. Дәндерді суға қайнатып, салқындатқаннан кейін, пышақ немесе тырнақпен бір-бірлеп шығарады. Содан кейін дәндерді күнде немесе отта кептіреді. Нжангса дәндер немесе қабық түрінде сақталады. Жақсы кептірілсе, құрғақ жерде 2 жылға дейін сақтауға болады.