Кіріспе

Рафда (رافضة) – Ислам пайғамбары Мұхаммедтің туысы және күйеу баласы Әли ибн Әби Талибтің пайдасына Әбу Бәкір, Омар және Усманның халифалықтарының заңдылығын жоққа шығаратын шиит мұсылмандарына қатысты қолданылатын кең мағынадағы атау. Бұл термин ерте ислам тарихында пайда болған және шиилікке қарсы сунниттердің poleмикасында жиі қолданылады. Кейбір шиит ғалымдары бұл терминді шииттердің оларды зұлым суннит билеушілері деп санайтындарды қабылдамауын білдіретін мағынада жағымды бағалайды.

Анықтама

Рафида немесе Равафид (, Рафиди) термині көбінесе Абу Бакр, Омар және Усман халифалықтарын қабылдамаған шиит мұсылмандарына қатысты қолданылады. Бұл халифалар Ислам пайғамбары Мұхаммедтің 632 жылы қайтыс болғаннан кейін бірінен соң бірі оның орнына келді. "Rawafid" (әдеби мағынасы – "қарсы шығушылар", жеке тұлға – Рафиди) термині шиит мұсылмандарын қаралау үшін де қолданылған. Атап айтқанда, Рафида термині шиалардың көпшілігін құрайтын он екіліктерге қатысты қолданылды. Он екіліктер 632 жылы қайтыс болмас бұрын Мұхаммедтің Гадир-Хуммдағы ағайындысы және күйеу баласы Әли ибн Әби Талибті өзінің мұрагері етіп жариялағанына сенеді. Он екіліктердің пікірінше, алғашқы халифалар осылайша Әлидің Мұхаммедтің орнына отыру құқығын тартып алды. Сондай-ақ, олар Әлиден кейін оның 11 ұрпағы билік құрғанына сенеді. Ислам тарихының ерте кезеңінде пайда болған Рафида термині бүгінге дейін сунниттердің пікір таластарында қолданылады, бірақ кейбір шиит ғалымдары оны барлық зұлымдыққа қарсы шығу және шиалардың зұлымдық деп санайтын суннит билеушілеріне қарсы күресін білдіру үшін жағымды жаңартып түсіндіреді. Рафида термині сирек болса да, шиит имамдарына құдайлық қасиеттер тағайындаған ғұлаттар сияқты басқа шиит секталарына да қолданылған.

Контекст

Он бірінші ғасырға қарай, шииттердің "Ақиқатты қабылдамағандар" мәртебесін ханбали ғалымдары бекітті, олар шиит мұсылмандарына ислами құқықтарды бермеді: олармен неке қиюға болмайды, олардың сойған еті халал (рұқсат етілмейді) емес және олар намазға жетекшілік ете алмайды. 1258 жылы Аббасидтердің құлауынан кейін шииттерге жасалған шабуылдар күшейді. Бүгінде түрлі салафи және уахаби ғалымдары оларды дінсіздер немесе еретиктер деп атайды, исламға христиандық пен яһудиліктен де үлкен қауіп деп санайды және кейде оларды жоюға шақырады. Осы себептермен, кейбір суннит джихадистік топтары шиит қауымына қарсы зорлық-зомбылық әрекеттерін ақтады. Бұл топтардың танымал тұлғасы – ханбали теологы Ибн Таймия, ол шииттерді исламды іштен жою үшін сенімсіздермен біріккен деп айыптаған, шииттерге қарсы тұрған қатал оппонент. Сауд Арабиясында, уахабизм мемлекет тарапынан ресми түрде қолдау көрсеткен, 1993 жылға дейін мектеп оқулықтарында шииттерді Рафида деп атаған. Олар әлі де Сауд Арабиясының оқулықтарында және мемлекеттік БАҚ-та ашық түрде сыналып келеді. Бірқатар имамит шиит ғалымдары бұл терминді құрметті атау деп есептейді және өздерін Рафида деп таниды. Қазіргі заманда Ирак пен Ливандағы көптеген шииттер бұл терминді мақтанышпен қабылдайды және оны қарсылықтың символы ретінде пайдаланады.

Шығу тегі

Рафида атауының шығу тегі белгісіз. Бұл термин, мүмкін, Зейд ибн Әлидің (740 ж.) бүлікшілігі кезінде, алғашқы екі халифаны жамандаудан бас тартқан соң, кейбір Куфалық шииттердің одан бас тартуымен байланысты болса керек. Осылайша олар Зейдті «қарсы шыққандар» деп белгіленіп, Рафида деп аталды. Зейдтің көтерілісі Омейядтар тарапынан басып құйрылды және Зейд қаза тапты. Зейдті қабылдамауынан гөрі, Рафида термині тарихи тұрғыдан көптеген имами шииттерінің алғашқы үш халифаны қабылдамауына сілтеме жасаған болуы мүмкін. Уақыт өте келе, Рафида термині имами шииттері үшін, яғни шииттік қауымның көпшілігі үшін, бүгінде он екілер деп танылатын, жағымсыз атауға айналды. Сунниттер үшін бұл термин алғашқы үш халифаны қабылдамауды білдіреді, оларды он екілер Мұхаммедтің мұрагері болу құқығын Әли ибн Әби Талибтан тартып алды деп санайды және оларды мұнафықтар санатына жатқызады. Басқаша айтқанда, Зейдтің ілімін ұстанатын Зейди шииттері үшін бұл термин ертедегі имамиттердің Зейдтен бас тартуын білдіреді.

сүнни дәстүрінде

Рафида термині кейбір сунниттік дәстүрлерде кездеседі. Бір дәстүрде Мұхаммед исламды теріске шығаратын (yarfuduna) топтың пайда болатынын айтады. Тағы бір дәстүрде ол Әли ибн Әбу Талибқа Рафидаларды өлтіруді бұйырады, себебі олар көпқұдайшылар. Басқа жерлерде, яһудилерге ұқсас деп есептелетін Рафидалар исламға антропоморфизм (ташбих) тұжырымын енгізген деп айыпталады, ал бұл тұжырым яһуди дінінің белгісі саналады.

Шииттік дәстүр бойынша

Рафида термині қарапайымдау мағынада қолданылса да, он екілік шиа дәстүрлерінде, шиа имамдарына байланысты, бұл терминге жағымды мағына беріледі. Мұндай дәстүрлердің бірінде Рафида – Перғауынның билігін қабылдамаған, оның жазалау туралы қорқытуларына мойын бұрмаған халықтың шағын тобы ретінде сипатталады. Бұл дәстүр Құранның 7:120-126 және 20:70-75 аяттарына сілтеме жасайды. Он екілік риуаяттарда бұл термин Тауратта да кездесетіні айтылады.