Кіріспе

Ислам философы

философ Мир Дамад (ميرداماد) (шамамен 1561 – 1631/1632), сондай-ақ Мир Мұхаммед Бақыр Эстрабади немесе Астрабади деп те белгілі, Авиценнаның неоплатондық ықпалдағы исламдық перипатетикалық дәстүрлеріндегі он екі шиит Иран философы. Ол сонымен қатар Сухраварди дәстүрінің өкілі, дәстүрлі ислам ғылымдарының ғалымы және Сафавид әулеті тұсындағы Иранның мәдени жаңаруының басшысы (оның шәкірті Мулла Садрамен бірге). Ол сондай-ақ Исфахан мектебінің негізін қалаушы, оның шәкірттері мен ізбасарлары оны Аристотель мен әл-Фарабиден кейінгі үшінші ұстаз (муалим әл-салис) деп атады.

Философия

Ислам философиясына оның ең маңызды үлесі – уақыттың сатылары және уақыт категорияларының эманациялары туралы жаңа формулировкасы болды. Әлемнің уақыт бойынша жаратылғандығы немесе жаратылмағандығы туралы дауды ол Худут е Дахри (уақытсыз пайда болу) ұғымын ұсына отырып шешті, бұл ұғым Авиценна мен Сухраварди категорияларына негізделген, бірақ олардан асып түседі. Қысқасы, ол Құдайдан басқа, жер мен барлық аспан денелері қоса алғанда, барлық нәрсе мәңгілік және уақытша пайда болуға қатысады деп сақты. Ол грек рационализміне емес, пайғамбарлардың уахилары мен сөздеріне негізделген әл-фәлсафа әл-Ямани (Йемен философиясы) философиясының қайта жаңғыруына әсер етті және ол Хикмат и Илахи (Құдайлық даналық) деп аталатын теософиялық көзқарасты қабылдаған Исфахан мектебінің негізін қалаушы ретінде танылды. Мир Дамадтың ислам философиясы бойынша көптеген трактаттарына «Тәқвим әл-Иман» (Иман күнтізбесі, жаратылыс және құдайлық білім туралы құндылық), «Кітаб Қабасат әл-Илахия» (Отты жақтырудың құдайлық ұсқын кітабы), онда ол уақытсыз пайда болу тұжырымын жазады, «Кітаб әл-Жадхават» және «Сират әл-Мустақим» кіреді. Ол сонымен қатар «Ишрақ» (Нұр) псевдонимімен поэзия жазды. Ол математика бойынша да бірнеше кітап жазды, бірақ олардың маңызы екінші деңгейде болды. Мулла Садрадан басқа, оның шәкірттерінің арасында Сейед Ахмад ибн Рейн әл-А’бедин Алави, Мұхаммед ибн Әлиреза ибн Ағажани, Құтб әл-Дин Мұхаммед Ашкевари және Мулла Шамс Гилани болды. Мир Дамадтың философиялық прозасы көбінесе түсінуге ең қиын және тығыз стильдердің бірі деп есептеледі, ол жүйелі талдау мен егжей-тегжейлі түсіндіруді қажет ететін күрделі философиялық терминология мен жаңа сөздерді әдейі қолданып, жасады. Оны Мир Дамад (Патшаның күйеу баласы) деп атады, себебі ол Шах Аббастың қызына үйленді және оның даңқы осы оқиғаға байланысты болды.

Сәулет

Мир Дамад Исфахан қаласындағы Мәсжид Шах (Шах мешітінің) сәулетшісі болған, онда сол кездегі дыбыс жылдамдығы туралы білімді талап ететін аса дамыған математикалық есептеулер қолданылған. Күмбездің геометриясы осындай есептелген, дыбыс күмбездің негізінен тарағанда жүздеген мұқият есептелген және шебер орындалған ішкі бұрыштарында қайталанып, ақырында күмбездің ортасында түйіседі. Күмбездің геометриялық талдауы абсолюттік күрделілікке ие, ал оның дизайны – өнердің тамаша туындысы. Бұған қоса, 17 ғасырда мұндай күмбезді барлық дыбыс толқындары жоғарыдағы көзге көрінбейтін нүктеде қақтығысуы керек деген дәлдікпен салу – үлкен жетістік.