Мемлекеттік иммунитет: доктрина, қағидалар және қолданылу шектеулері
State immunity
Мемлекеттік иммунитет: мемлекеттерді шетел соттарында соттаудан қорғау ережелері. Коммерциялық айналымдағы дауларға қатысты шектеулер мен БҰҰ конвенциясы туралы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мемлекеттік иммунитеттің доктринасы мен ережелері басқа мемлекеттердің соттарында сотталудан мемлекетке берілетін қорғауға қатысты. Бұл ережелер мемлекеттің өз соттарында емес, басқа мемлекеттің соттарындағы сот ісіне қатысты. Бұл ережелер мемлекеттің егемендігін бұзу саналған кезде, оған немесе оның лауазымды тұлғаларына қарсы шетелде сот процесін бастау кезінде қалыптасқан. Қазіргі уақытта көптеген мемлекеттерде иммунитет ережесінен маңызды ерекшеліктер енгізілуде; атап айтқанда, мемлекетке қарсы сотқа шағымдануға болады, егер дау мемлекет жасасқан коммерциялық мәміледен немесе мемлекеттің басқа "егемендік емес қызметінен" туындаса. 2015 жылға дейін күшіне енбеген Мемлекеттердің және олардың мүлкіне қатысты сот юрисдикциясының иммунитеті туралы БҰҰ конвенциясы ережелерді және олардың ерекшеліктерін қайта қарастырып, үйлестіруді көздейді. Ол қылмыстық іс жүргізуді қамтымайды және басқа елде болған құқық бұзушылықтар үшін мемлекеттік қызметкерлерге қарсы азаматтық (мысалы, қаржылық) талаптарды қанағаттандыруға жол бермейді. 1938 жылы Лорд Аткин сол кездегі Ұлыбританияның жоғарғы соты – Лордтар палатасында былай деп атап өтті:
The doctrine and rules of state immunity concern the protection which a state is given from being sued in the courts of other states. The rules relate to legal proceedings in the courts of another state, not in a state's own courts. The rules developed at a time when it was thought to be an infringement of a state's sovereignty to bring proceedings against it or its officials in a foreign country. There is now a trend in various states towards substantial exceptions to the rule of immunity; in particular, a state can be sued when the dispute arises from a commercial transaction entered into by a state or some other "non sovereign activity" of a state. The United Nations Convention on Jurisdictional Immunities of States and their Property, which as of 2015 is not yet in force, would re formulate and harmonise the rules and their exceptions. It does not cover criminal proceedings and it does not allow civil (e. g. financial) actions for human rights abuses against state agents where the abuse has occurred in another country. In 1938, Lord Atkin observed in the House of Lords, the highest court at the time in the United Kingdom, the following:
Бұл ереженің кең мағынасы – мемлекет және кез келген егемен, егер ол өз иммунитетінен бас тартпаса, шетелдік соттардың юрисдикциясына және сот шешімдерін орындауға қатысты иммунитеттендіріледі. Заң дәл сақталады, сондықтан мұндай юрисдикцияны шетелдік мемлекеттің келісімінсіз жүзеге асыру мүмкін емес деп есептеледі.
The rule's wider implication is that a state and any sovereign, unless it chooses to waive its immunity, is immune to the jurisdiction of foreign courts and the enforcement of court orders. So jealously guarded is the law, traditionally the assertion of any such jurisdiction is considered impossible without the foreign power's consent.
Ерекшеліктерді қолдаған және қарсы дәлелдер
Кейбір сарапшылар мемлекеттер адам құқықтарын өрескел бұзуға қатысты істерге қатысты иммунитетке ие болмауы керек деп талас айтады. Олардың пікірінше, өмір сүру құқығы және азаптауға тыйым салу сияқты негізгі адам құқықтары мемлекеттік иммунитет ережелерінен жоғары тұруы керек (техникалық тұрғыдан алғанда, бұл jus cogens нормаларын құрайды). Басқалары мемлекеттік иммунитет – тиісті негіздемемен расталатын ерекше жағдай болуы керек екенін, әйтпесе барлық мемлекеттер жауапкершілікке тартылуы тиіс екенін көрсетеді. Мұндай ерекшелікке қарсылар бір елдегі наразы азаматтардың екінші мемлекетке қарсы қозғаған азаматтық ісі екі мемлекет үшін де ауыр саяси және экономикалық салдарға алып келуі мүмкін екенін, ал азаматтық сот процесі күшін жою және аумақтық юрисдикция мәселелерін тудыруы мүмкін екенін айтады. Олардың пікірінше, әр елдің ішкі заңнамасында мемлекеттік иммунитетке ерекшелік жасалуы керек, сонда осы елдегі құқық бұзудың анықтамасы, дәлелдеу стандарты және дәлелдер ережелері қолданылуы тиіс.
Some commentators argue states should not be immune to cases relating to serious human rights abuses. They argue that fundamental human rights such as the right to life and the prohibition against torture should take precedence over rules of state immunity (in technical terms, they constitute norms of jus cogens). Others point out that state immunity should be the exception that warrants proper justification, without which all states should be subject to liability. Opponents of this type of exception point out that civil actions brought by disgruntled individuals in one country against another state can have grave political and economic repercussions for both states; and civil proceedings can raise difficult issues of enforcement and extraterritorial jurisdiction. They argue a sovereign immunity exception should be made in each country's domestic law, so that country's definition of abuse, standard of proof, and rules of evidence apply.
Іс жүзінде
Әдеттегі халықаралық құқық бойынша, елдер әдетте басқа мемлекеттегі сот ісіне тартылудан иммунитет алады. Егемендік иммунитеті кейде елдерге халықаралық соттар мен халықаралық төрелікте қолданылады, бірақ егер олар келісімшарт жасаушы орган ретінде әрекет етсе (мысалы, мұнайды өндіру және сату туралы келісімдер жасаса) немесе шекаралық мәселелерде болмаса, көбінесе қолданылмайды. 2012 жылғы 3 ақпанда Германия Италияға қарсы, Грекияның араласуымен қарастырылған істе Халықаралық сот 12 дауысқа 3 дауыспен ішкі соттардың, форумдардың және трибуналдардың халықаралық гуманитарлық құқыққа қатысты jus cogens-тің күшін жоғары деңгейде қолдануға жасаған барлық әрекеттері мемлекеттік иммунитетпен жойылады деп шешті. Бұл шешім бұрынғы сот шешімдерін бекітеді. Кейбір сарапшылар бұл шешімді адам құқықтарын бұзу жағдайларында иммунитетті жоюға бағытталған жаңа қозғалысты қабылдамағаны үшін сынады. Ал басқалары бұл шешімнің халықаралық әдет-ғұрып пен практиканың жалпы консенсусын көрсететінін атап өтті. Халықаралық қылмыстық соттың құзыреті сот мүшесі болып табылатын мемлекеттердің қазіргі мемлекет басшылары мен үкіметтеріне таралады. Істер басшылардың лауазымдық өкілеттігі шегінде жасаған әрекеттерін (мысалы, ел армиясына геноцид жасауға бұйрық беру) қамтуы мүмкін болғанымен, олар ел үкіметінің емес, жеке тұлғаларға қарсы қудаланады.
Under customary international law, countries are normally immune from legal proceedings in another state. Sovereign immunity is sometimes available to countries in international courts and international arbitration; principally not however if acting more as contracting bodies (e. g. making agreements with regard to extracting oil and selling it) nor in boundaries matters. On 3 February 2012, in the case of Germany v. Italy: Greece intervening, the International Court of Justice ruled by a majority of 12 to 3 that all attempts by domestic courts, forums and tribunals attempting to supranationally apply jus cogens relating to international humanitarian law are overridden by state immunity. The case affirms case law from earlier decisions. The decision was criticized by some commentators for not embracing a nascent movement to waive immunity in cases of human rights violations. Others pointed out that the decision reflected the consensus of actual international custom and practice. The jurisdiction of the International Criminal Court extends to current heads of state and government of states that are members of the court. Though cases might include acts that leaders take in their official capacities (such as ordering the country's military to commit genocide), they are prosecuted against individuals rather than the country's government as a whole.
Америка Құрама Штаттары
1812 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының «Шкунер алмасуы» ісі бойынша шешімі М'Фаддонға қатысты әдеттегі халықаралық құқықты түсіндіріп, Франция үкіметінің Филадельфияда жөндеуге тоқтаған кемесін тәркілегені үшін кеме иесіне қайтаруға талап арыз беруден бас тартуға тыйым салды. 1976 жылғы «Шет мемлекеттердің иммунитеті» заңы, әдетте, шетелдік үкіметтерге қарсы сот процестерін шектейді, мемлекеттік иммунитет алынған жағдайларда; белгілі бір теңіз құқығы талаптарында; немесе коммерциялық қызметке қатысты талаптарда, АҚШ-тағы өлім, жеке зиян немесе мүлікке келтірілген залал немесе мүліктің жоғалуы (мысалы, жол апаттары) немесе халықаралық құқыққа қарсы мүліктің тартылып алынуы сияқты жағдайларда рұхсат береді. 1996 жылғы «Терроризмге қарсы және тиімді өлім жазасы» заңының 221-бабы Мемлекеттік департамент терроризмді қолдаушы мемлекет деп таныған кез келген үкіметке қатысты АҚШ-тағы терроризм құрбандары үшін ерекшелік енгізді. 2008 жылғы Фискалдық жылға арналған Ұлттық қорғаныс заңы азаптау, соттан тыс өлім, ұшақтарды саботаждау және кепілге алу үшін қосымша ерекшеліктер енгізді. 2016 жылы «Терроризмді қолдаушыларға қарсы әділдік» заңы терроризмді қолдаушы мемлекеттің ресми тізімде болуын талап етуді жойды, осылайша 11 қыркүйек шабуылының құрбандарының отбасылары Сауд Арабиясын сотқа шақыруға мүмкіндік алды.
The 1812 U. S. Supreme Court decision The Schooner Exchange v. M'Faddon interpreted customary international law to bar a ship owner from suing to regain a vessel seized by the government of France, which had docked for repairs in Philadelphia. The 1976 Foreign Sovereign Immunities Act generally bars suits against foreign governments, except in cases where state immunity is waived; in certain admiralty claims; or in claims involving commercial activity, a tort inside the United States involving death, personal injury, or damage to or loss of property (such as a traffic collision), or expropriation of property in violation of international law. Section 221 of the Antiterrorism and Effective Death Penalty Act of 1996 added an exception for U. S. victims of terrorism, for any government designated by the State Department as state sponsor of terrorism. The National Defense Authorization Act for Fiscal Year 2008 added exceptions for torture, extrajudicial killing, aircraft sabotage, and hostage taking. In 2016, the Justice Against Sponsors of Terrorism Act removed the requirement that a state sponsor of terrorism be officially listed, so that victim families of the September 11 attacks could sue Saudi Arabia.
Мемлекеттік иммунитет туралы Еуропалық конвенция
Мемлекеттік иммунитет туралы Еуропалық конвенция 1972 жылғы 16 мамырда Базель қаласында қол қойылды және қазіргі таңда сегіз елде қолданыста: Австрия, Бельгия, Кипр, Германия, Люксембург, Нидерланды (Еуропалық Нидерланды үшін), Швейцария және Ұлыбритания. Олардың алтауы (Австрия, Бельгия, Кипр, Нидерланды, Люксембург және Швейцария) сондай-ақ Мемлекеттік иммунитет мәселелері бойынша Еуропалық сотты құру туралы қосымша хаттамаға да қатысушы болып табылады.
The European Convention on State Immunity was signed in Basel on 16 May 1972 and is currently in force in eight countries: Austria, Belgium, Cyprus, Germany, Luxembourg, Netherlands (for the European Netherlands), Switzerland, and the United Kingdom. Six of those (Austria, Belgium, Cyprus, Netherlands, Luxembourg and Switzerland) also are parties to its Additional Protocol, that establishes the European Tribunal in matters of State Immunity.
Мемлекеттердің және олардың мүлкіне қатысты сот төрелігінен иммунитет туралы Біріккен Ұлттар Ұйымының Конвенциясы
Біріккен Ұлттар Ұйымының мемлекеттердің және олардың мүлкіне қатысты сот юрисдикциясының иммунитеті туралы конвенциясы 2004 жылғы 2 желтоқсанда Бас Ассамблеяда қабылданды, бірақ ол әлі күшіне енбеді. Конвенция барлық мемлекеттердің қол қоюына 2007 жылғы 17 қаңтарға дейін ашық болды және ратификациялау, қабылдау, бекіту немесе қосылу туралы отызыншы құжат тіркелген күннен бастап отызыншы күні күшіне енеді. 2018 жылғы 30 мамырға дейін Конвенцияға 28 мемлекет қол қойды және 23 ратификация құжаты сақталды.
The United Nations Convention on Jurisdictional Immunities of States and Their Property was adopted by the General Assembly on 2 December 2004 but is yet to come into force. The Convention was open for signature by all States until 17 January 2007 and may enter into force on the thirtieth day following the date of deposit of the thirtieth instrument of ratification, acceptance, approval or accession. As of 30 May 2018, there are 28 signatories to the Convention and 23 instruments of ratification have been deposited.