Кіріспе

Тимоти Финдлидің 1977 жылғы романы «Соғыстар». Роман Роберт Росс, он тоғыз жасар канадалық жас шағырдың, сүйікті үлкен әпкесінің қазасынан кейін қайғыдан және қатал Эдуард дәуірінің әлеуметтік нормаларынан қашу үшін Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуын баяндайды. Кейіннен тарихшы оның осы әрекетке қалай келгенін анықтауға тырысып, Роберт Росспен байланысқан түрлі адамдармен сұхбаттасады.

Стиль

"Соғыс" романы бірінші, екінші және үшінші тұлғадан баяндаманы қолданады, бұл әдебиетте өте сирек кездесетін құбылыс. Повествование әр түрлі дауыстар арасында ауысады, олардың әрқайсысы Роберттің өмірінен бір бөлігін айтады. Бұл роман сонымен қатар тарихи метафиктивтің (тарихи метабелеудің) мысалы болып табылады.

Алдын ала сөз

Роберт Росс есімді жас жігіт, тозығы жеткен канадалық әскери формасында, қолында тапаншамен отыр. Жақын жердегі ғимарат өртеніп жатыр, ал пойыз тоқтаған. Соғыс болғанын көрсететін іздер бар, және Росс қара ат пен итімен бірге көрінеді. Роберт, ат және ит біраз уақыттан бері бірге болғандықтарынан, бір-бірін жақсы түсінеді. Ол пойыздағы жылқыларды босатуға бел буады, ал кіріспе жылқылардың, аттының және иттің үйір болып шауып кететін көрінісімен аяқталады.

Бірінші бөлім

Роберт Росс өзінің қарындасы Ровенаның жуырда күйзеліске ұшырап, күйзеліске ұшырағаннан кейін сезінетін кінәсінен құтылу үшін әскерге түседі. Роберт өзін кінәлі сезінеді, өйткені ол оны құтқара алмады, өйткені ол оны күзету керек болғанда, өзінің жатын бөлмесінде жазғыларына сүйіспеншілікпен айналысты. Оның анасы Ровенаның өлімінен кейін Робертке қояндарды өлтіруді бұйырады; ол бас тартқан кезде, әкесі қояндарды өлтіру үшін Тедди Баджды жалдайды. Теддиді тоқтату үшін Робертді ұрып-соғады. Кейіннен ол саусақтағы көкжиектерін суға малып жатқанда, оның анасы кіреді. Мас болып, көру үшін ренжіген күйінде ол Роберттің соғысқа барғысы келетінін білетінін және оны тоқтата алмайтынын мойындайды. Роберт әскери дайындыққа барады. Сол жерде ол Евгений Таффлермен танысады, ол - атақты соғыс батыры. Таффлер оған бөтелкелерді таспен қалай сындыратынын көрсетеді, бұл Робертті оны Дәуіт Голиатқа тас лақтырып жатқандай ойлауға мәжбүр етеді. Содан кейін Роберт өзінің әскери қызметшілерімен бірге "Жылаңаш заттар" атты жезөкшеханаға барады. Ол жезөкше Элламен бірге бөлмеге кіреді; ол оның әдейі шымылдыққа эякуляция жасағанын және сондықтан жыныстық қатынас жасамағанын түсінгенде, ол оған келесі бөлмеге кіретін тесікті көрсетіп, уақытты өткізуге шешім қабылдайды. Бұл жерде Роберт Таффлердің садомазохисттік әрекетін көреді 1916 жылдың 28 ақпанында немістер Сент-Элой соқпағының бойында стратегиялық тұрғыда орналастырылған жер миналарын іске қосты. Бүкіл ауыл өртеніп кетеді. Бұл - канадалықтар бітті деп ойлаған шайқастың екінші жартысы. "30 мың адам қаза тауып, бір дюйм жерді де иеленбейтін еді".

Үшінші бөлім

Роберт қазір ең ауыр окоп соғысының тозағында. Оқ бомбалаудан кейін оның әріптесі Левитт ақыл-есінен айырылып, Роберт өзін құлаудың алдында екенін сезінеді. Өлімге әкелетін тұзаққа қаруларды орналастыруға бұйрық алған Роберт пен оның адамдары қалың қыстың ортасында газ шабуылына тап болады. Роберт қаруларды оқ жауғаннан пайда болған кратерге орналастыруды тапсырады. Кратердің беткейімен түсіп бара жатқанда, Роберт сырғып, тасталған пулеметке шағылысып, жарақаттанады. Адамдар кратердің беткейімен түсіп бара жатқанда, кенеттен газ шабуылы басталады. Кратердің түбі мұздай суға толы, көптеген адамдар оған секіріп кіреді. Роберт тапаншасын алып, бақылауды өз қолына алады және адамдарын киімге несеп тастап, оны беттерін жабуға нұсқайды. Бір адам несеп тастаудан қорқады, Роберт оның орнына оны істеуге мәжбүр болады. Содан кейін олар өлі болғандай жатады. Бірнеше сағаттан кейін Роберт орнынан тұрып, айналасына қарайды. Ол бірден оларды кратердің шетінде отырған жау неміс әскерінің бақылап отырғанын түсінеді. Неміс солдаттарды атудың орнына Роберттің барлық адамдарына кратерден қашып шығуға рұхсат береді. Бірақ Роберт кетіп бара жатқанда, неміс күрт қимыл жасайды, Роберт оны атып өлтіреді. Неміс мылтығын ұстап жатыр деп ойлаған Роберт, неміс тек қана қолшапасын алып, жоғарыда ұшып бара жатқан құсты қарап отырғанын түсінеді. Роберт одан да қорқынышқа ұшырайды, себебі неміс снайперлік мылтықты ұстап тұрған, яғни ол Робертті және оның адамдарын өлтіре алатын еді. Роберт жоғарыдан құстың сайрағанын естіп, содан бері сол дыбыс оны мазалап жүреді.

Төртінші бөлім

Бір сұхбатында Джульет д'Орси үйі соғыста солдаттар үшін ауруханаға айналдырылғанын түсіндіреді. Бұл жерде Роберт үшінші бөлімде алған жарақаттарынан айығады. Ол тағы да Д'Орсидің үйіндегі тағы бір науқас Таффлермен кездеседі; Роберт Таффлер соғыста екі қолын жоғалтып алғанын білгенде күйреген. Таффлер жақсы көңіл-күйде болған сияқты, ол өзін-өзі өлтіруге тырысады; бір күні Джульетта Таффлер бөлмесіне гүл беру үшін кіргенде, оның қолдарының сынықтарын қабырғаға сүртуге тырысып жатқанын және кейіннен қан кетуін көреді. Роберт сияқты бірнеше адам Джульеттің айқайлауына жауап береді және Таффлер құтқарылады. Джульетта Робертке оның бөлмесі арбалы леди Соррелдің арбалы екенін айтады, ол бөлмеге әр түн сайын келіп, шамдарды жағады. Бір күні Джульет Леди Соррелдің киімін киіп, Роберттің бөлмесіне кіріп, шамдарды жағуды тамаша әзіл деп ойлайды. Джульет есікті ашқанда, Барбара мен Роберт Ростың жыныстық қатынаста болғанын көреді, сондықтан Джульетті Роберт Барбараны ренжітеді деп ойлайды. Олар есікті кім ашқанын көрмесе де, Джульет өзін кінәлі сезінуге кіріседі. Роберт үйден шыққанда, Джульет оған шам мен ширекше қорапшасын жасырып береді.

Бесінші бөлім

Роберт шағын пойызбен қайта соғысқа бас қосады. Жолда қалып, мүліктерін жоғалтады. Көп апта бойы айналып-қайшы жүріп, ол Дезоле, психиатриялық ауруханаға жетеді. Мойын шүмегінде төрт ер адам оны қатыгездікпен зорлайды. Олар аурухананың пациенттері деп ойласа да, олардың әріптес сарбаздар екенін білгенде қорқады. Бөлмесіне оралғанда, ол жоғалған мүлігін табады. Ол Ровенаның жалғыз суретін қайырымдылықпен өртеп жібереді, себебі мұндай таза нәрсе осындай бұзық әлемде болуы қорқынышты еді. Содан кейін Роберт майданға қайта оралады. Немістерлер оқ-дәрілер атуды бастайды. Роберт капитан Ледерден жылқыларды амбардан шығаруды сұрайды, себебі амбарға оқ тисе, олар өлмек, бірақ капитан Ледер бас тартады. Роберт амбарға қайтып, досы Девлинден жылқыларды босатуға көмектесуін сұрайды. Девлин қақпаны ашуға жүгіріп бара жатқанда, капитан Ледер жасырынған жерінен шығып, Девлинді атқылап өлтіреді. Содан кейін ол Робертке атқан, бірақ өткізіп алады. Сол сәтте үш оқ жарылады. Ұзақ уақыттан кейін Роберттің айналасындағы барлық нәрсе өртеніп кетеді, тіпті жылқылар да ақырындат азаппен жанып өледі. Роберт капитан Ледерді тауып, оны атқылап өлтіреді. Роберт бұйрыққа бағынбағаны үшін әскери сотқа тартылмақ екенін білгендіктен қашып кетеді. Ол тастап кетілген пойыздың жанында қара итімен бірге қара атты табады. Атпен жолдан түспей тұрып, пойыздың ішінде жылқылар бар екенін түсінеді. Ол 130 жылқыны пойыздан босатып, олармен бірге сол аймақтан қашып кетеді. Роберт барлық жылқылармен бірге келе жатқанда, бір сарбаз оны тоқтатып, жылқыларды қайтаруға мәжбүрлеуге тырысады; Роберт оны атқылап өлтіреді. Роберт ақыры жылқылармен бірге амбарда ұсталады. Сарбаздар оны шығаруға тырысып, амбарды өртеп жібереді. Бірақ амбардың есіктері құлыпталған. Роберт оларды ашуға үлкермей тұрып, шатыры құлайды, оның үстіне жылқылар да құлайды. Роберт құтқарылады, бірақ ауыр күйік шалады, ал барлық жылқылар және мүмкін ит те қаза табады. Роберт Бой де Мадлен ауруханасының медбикесі ұсынған эвтаназиядан бас тартады, содан кейін Англияға жіберіліп, ол болмағанда сотталады. Оны түрмеге қамау мүмкін болмағандықтан, ұзақ мерзімді емдеу үшін Сент-Обинге жіберді. Жюльет д'Орси 1922 жылы Роберт қайтыс болғанша оның қасында болды. Мырза Росс Роберттің жерленуіне келген жалғыз туысы еді.

Роберт Росс

Басты кейіпкер Роберт Росс Т. Э. Лоуренс және автордың ағасы Томас Ирвинг Финдлиден шабыт алды, автор романды оған арнады. Финдли кейіпкерге канадалық әдеби тұлға Робби Росс есімін қойды, және Роберттің жаназасына қатысқан жалғыз отбасы мүшесі осы Финдли болды.

Мариан Тернер

Мариан Тернер – соғыс кезіндегі жас медбике. Романның соңында Роберт жарақат алғанда ол оны күтіп қарайды, бірақ оқырман оны бұрыннан-ақ таныстырады. 80 жастағы Мариан сұхбаттардың стенограммалары арқылы Роберттің жастық шағында қандай болғаны және соғыс жылдарындағы өмір туралы әңгімелейді.

Леди Джульетт д'Орси

Джульетта д'Орси он екі жасында танысқан және оған романтикалық сезімдер білдірген Роберт туралы баяндады. Ол Барбара д'Орсейдің кіші қарындасы, ол өз жасына қарағанда тым көп көрді және өте жетілді. Ол ерлер арасындағы достық қарым-қатынастың нәзік гомоэротикалық көріністерін түсінген жалғыз кейіпкер сияқты, олар оны шатастырмайды немесе алаңдатпайды.

Леди Барбара д'Орси

Бұл ханым – Джульеттаның үлкен әпкесі, роман барысында Роберттің сүйіктісіне айналды. Ол беймәлім мінезді, бір еркектен екіншісіне оңай көшкен. Ол спортшылар мен қаһармандарға құрметпен қарады. Өзінің зиянды екенін түсінбей, ол айналасындағы нәзік гомоэротикалық қарым-қатынастарды үнемі қиындатты.

Евгений Тафлер

Бұл кісі соғыс батыры еді, оны көбінесе ит пен ат сүйреп жүретін. Ол алғаш танысқан кезден бастап, таспен тіреулерге шөлмектерді атып түсіру арқылы күшін және тамаша дәлдігін көрсетеді. Бұл Таффлердің соғыста ойын ойнағандай кісі өлтіретін сарбаз ретіндегі беделін көрсетеді. Кейін ол екі қолын жоғалтады. Таффлер қолын жоғалтқаннан кейін, өмір сүруге ниеті болмайды, себебі оның қолы оның өзінің және жекелігінің бір бөлігі болғандықтан, оларсыз өмір сүруге құлшынысы жоғалады. Ол қабырғаға қол саусақтарын тиеп, өзіне-өзі зиян келтіруге тырысады, бірақ леди Джульетта д'Орси оның алдын алады. Таффлердің беделі мен өзіне деген көзқарасы оның қолымен тығыз байланысты. Біріншіден, ол оларды шөлмектерді атып түсіру үшін пайдаланады, содан кейін Робертке Харристің күлін өзенге шашуға көмектеседі. Таффлер – күрделі кейіпкер, себебі Роберт оны таныстырғанда еркектік үлгісі деп есептейді. Бірақ кейіннен оның шведпен жыныстық қатынаста болғанын білгеннен кейін, Роберттің гомофобиясы оны үлгі ретінде қарауын тоқтатады. Дегенмен, Таффлер Барбара д'Орсимен гетеросексуалдық қарым-қатынас құрады. Сондай-ақ, Роберттің өзі де гомосексуалистік сезімдермен күресіп жүрген болуы мүмкін екені де ескеруге лайық.

Харис

Роберт кеменің медбикесінде Харриспен кездеседі. Англияда Харристің жағдайы нашарлай берді және Францияға жіберілмей тұрып қайтыс болады. Роберт оны ауруханада күтіп баптағанда, Харрис теңізге деген құмарлығы туралы көп сөйлейді. Роберт Харристі өте жақын көрген адам деп сипаттайды.

Кіріспе: Гай Вандерхаге (2005)

Penguin's Modern Classic басылымында 2005 жылы жарық көрген канадалық автор Гай Вандерхаге «Соғыстар» романына «Кіріспе» жазды. Вандерхаге романды алғаш рет «ұзақ автобус сапарының соңғы кезеңінде» оқығанын айтады. Вандерхаге кітапты оқып бітіргеннен кейін, ол «көтеріңкі және алаңдатарлық сезімге бөленіп, қорқынышты әрі рухани жаңғыртуға шақыратын, әрі керемет өнер туындысы, әрі ХХ ғасырдың алғашқы қатыгездігіне қарсы айқын айыптамамен кездескендей болды» дейді. Вандерхаге «Соғыстарды» басқа тарихи соғыс романдарының контекстінде қарастырады. «Соғыстар» мен «Соғыс және бейбітшілік», «Жылаңаш және өлілер», «Бұл жерден мәңгілікке», «Кім үшін қоңырау соғылады» және «Қоралмен қоштасу» сияқты туындылар арасындағы басты айырмашылық – «Соғыстардың» көлемінің салыстырмалы түрде шағын болуы, әдетте екі жүз беттен кем (басылымға байланысты). Вандерхаге Эрих Мария Ремарктің «Батыс майданында бәрі тыныш» романының «шайқастың қорқыныштылығын осынша аз беттерге тиімді сығымдап, кристалдайтын» жалғыз туынды екенін атап көрсетеді. Бірақ Вандерхаге былай деп жалғастырады: «Дегенмен, Ремарктан өзгеше, Финдли осы керемет экономикаға суреттер мен қысқа, мағыналы эпизодтарды біріктіру арқылы жетеді, бұл әңгімені ғана емес, соғыстан қираған солдаттар мен бейбіт азаматтардың өмірін де көрсетеді». Кіріспесінде Вандерхаге «Соғыстар – канадалық автор жазған ең үздік тарихи роман» деген пікірді білдіреді, ал «Соғыстар мен үшін әрқашан ең жақсы, ең құнды роман болып қала береді» деген жеке мойындаумен аяқтайды.

Соғыстар

Атауындағы "Соғыстар" көпше түрі роман ішінде бірнеше қақтығыс бар екенін көрсетеді. Роберттің әскерде өткізген уақыты және оның жеке даулары солардың қатарында, сыртқы және ішкі күрестерді тудырады. Гай Вандерхаге "The Wars in Penguiern Classics" 2005 жылғы басылымына жазған кіріспесінде былай дейді: "Ат пен иттің фризі немесе Харристің көк шарфының сирек көрінісі сияқты, соғыстар [автордың баса назары] оқырман санасында ең әлсіз үндейтін дабыл сияқты сезіледі. Бұл екі сөзден қарапайым мағына табу да, Росс әрекеттерінің нақты себептерін анықтау да, немесе бір шынаның басында қанша періште билей алатынын білу де мүмкін емес". Роберт мустангтарды айдап жүргенде, соғысқа қайта оралған және қайта тіркелген Таффлермен кездесті. Романда жылқы көбінесе көлік құралы және өлім құралы ретінде қолданылған. Ол оқ ату, артиллериялық оқтар ретінде пайда болады.