Кіріспе

Американдық психолог Джейкоб Роберт "J. R." Кантор (8 тамыз 1888, Харрисбург, Пенсильвания – 1984, Чикаго, Иллинойс) – психологиядағы интербехейвиоралдық психология немесе интербехейвиоризм деп аталатын натуралистік жүйенің негізін қалаушы көрнекті американдық психолог. Ол 1936 жылы "Грамматиканың объективті психологиясы" кітабында "психолингвистика" терминін алғаш рет қолданды.

Өмірбаян

Кантор Пенсильвания штатының Харрисбург қаласында туған, ол неміс православиелік раввині Джулиус Кантор мен Литвадан келген Мэридің ұлы, ол Кантор туылмастан бірнеше жыл бұрын Пенсильванияға көшіп келген. Кантордың екі ағасы мен төрт апасы болған. Ол Чикаго университетіне химияға қызығушылықпен түсті, бірақ кейін психологияға деген құштарлығын тапты. 1914 жылы Кантор философия бакалавры (Ph. B.) дәрежесін алды. 1917 жылы философия докторы (Ph. D.) ғылымын қорғады және 1917 жылдан 1920 жылға дейін Чикаго университетінде оқытушы болып жұмыс істеді. Кантор 1916 жылы Хелен Ричке үйленді. Олардың жалғыз баласы Хелен Дж. Кантор (1919-1993) – археолог және Чикаго университетінің Шығыс институтының профессоры болды. Хеленнің прогрессивті бұлшықет дистрофиясы болғандықтан, Кантор Индиана университетінде профессорлық қызметке қабылданып, онда 39 жыл бойы қызмет етті. Бұл кезең Б. Ф. Скиннердің сол жердегі қызметімен қысқа мерзімге тоғысып, екеуіне де пайдалы болды. Кантор 1937 жылы «The Psychological Record» журналын құрушылардың бірі де болды. 1956 жылы әйелі қайтыс болғаннан кейін, Кантор 1959 жылы зейнеткерлікке шықты, бірақ Нью-Йорк университетінде, содан кейін Мэриленд университетінде қонақ профессор ретінде сабақ беруді жалғастырды. 1964 жылы Чикаго университетінде ғылыми қызметкер болып тағайындалды және онда жиырма жылдан кейін қайтыс болғанға дейін жұмыс істеді.

Интербихевиоризм

Кантор бастапқыда өз жүйесін Организмикалық психология деп атады, бірақ «Психология қағидалары» атты еңбегінің бірінші томын жариялаған кезде (Кантор, 1924) оны интербихевиоралдық психология деп қайта атады. Кантор ұсынған интербихевиоризм «өлкелік теориялық, сызықтық механистік емес, өзінен бастау алатын немесе делдалдық емес; дуалистік емес, натуралистік; тар шеңберлі емес, кең ауқымды жүйе» ретінде сипатталды (Midgley & Morris, 2006). Чикаго университетінде Канторға Дьюидің (одан бұрын университеттен зейнеткерлікке шыққан), Ангелдің және Мидтің прагматизмі мен функционализмі зор әсер етті. Кантор сондай-ақ физикадағы салыстырмалылық теориясының дамуына қатты ықпалтанды. Осы екі көзден, сондай-ақ тарихи зерттеулерінен Кантор психологияда натуралистік жүйе құруға белсенді түрде кірісті. Кантор жақында дамыған мінез-құлық мектебінде де осыған ұқсас мақсатты көріп, оны редукционистік және тым қарапайым деп санады, сонымен қатар ментализмнен толыққанды ажыратылмаған деп есептеді. Оның қорытындысы бойынша, мінез-құлықтанушылық осы мақсатқа жету үшін өлкелік бағытты қабылдауы керек еді. Кантор үшін организм мен орта арасындағы өзара әрекеттесу уақыт бойынша үздіксіз болатындықтан, бұл құбылысты оның өзара байланысты барлық компоненттері тұрғысынан талдау қажет. Бұл мінез-құлықаралық өрісті талдау бірлігі ретінде ұсынуға әкелді. Кантор осы өрісті PE = C(k, sf, rf, hi, st, md) формуласымен көрсетті, мұнда PE – психологиялық құбылыс, ол өрістегі факторлардың өзара тәуелділігінен (C) тұрады, k – әрбір мінез-құлық сегментінің ерекшелігін білдіреді, sf – стимул функциясы, rf – жауап функциясы, hi – өзара әрекеттесу тарихын білдіреді, st – өзара әрекеттесу ортасына сәйкес келеді, ал md – байланыс құралы. Кантордың пікірінше, мінез-құлықаралық өріс әрбір психологиялық құбылыстың ядросы болып табылады және бұл құбылысты жеке факторлардың ешқайсысына келтіріп қарастыруға болмайды. Кантор осы тұжырымдаманы психологияның әртүрлі салаларын, сондай-ақ психологияның басқа ғылымдармен байланысын талдау үшін пайдаланды. Оның интербихевиоралдық тұрғыдан қарастырған маңызды тақырыптарының қатарында әлеуметтік психология, психолингвистика (ол 1936 жылы «Грамматиканың объективті психологиясы» атты кітабында алғаш рет қолданған термин) және оның шәкірті Николас Генри Пронко оны жиі пайдаланған, ол алғаш рет 1946 жылы «біртұтас бола алатын» пәнаралық ғылым туралы сөйлеу үшін қолданды), физиологиялық психология және логика бар.

Жарияланған кітаптары

1924 ж. Психология қағидалары (1-том). Нью-Йорк: Knopf. 1926 ж. Психология қағидалары (2-том). Нью-Йорк: Knopf. 1929 ж. Әлеуметтік психологияның жоспары. Чикаго: Follett. 1933 ж. Психология ғылымына шолу. Блумингтон, Индиана: Principia Press. 1936 ж. Грамматиканың объективті психологиясы. Блумингтон, Индиана: Индиана университетінің баспасы. 1945 ж. Психология және логика (1-том). Блумингтон, Индиана: Principia Press. 1947 ж. Физиологиялық психология мәселелері. Блумингтон, Индиана: Principia Press. 1950 ж. Психология және логика (2-том). Блумингтон, Индиана: Principia Press. 1953 ж. Қазіргі ғылымның логикасы. Блумингтон, Индиана: Principia Press. 1958 ж. Мінез-құлық психологиясы. Блумингтон, Индиана: Principia Press. (Түз. басыл. 1959 ж.) 1963 ж. Психологияның ғылыми эволюциясы (1-том). Чикаго: Principia Press. 1969 ж. Психологияның ғылыми эволюциясы (2-том). Чикаго: Principia Press. 1971 ж. Психология және басқа ғылымдардың мақсаты мен прогресі: Дж. Р. Кантордың таңдамал еңбектері. Чикаго: Principia Press. 1975 ж. Смитпен бірге, Н. У. Психология ғылымы: мінез-құлықтық сараптама. Чикаго: Principia Press. 1977 ж. Психологиялық лингвистика. Чикаго: Principia Press. 1981 ж. Мінез-құлық философиясы. Чикаго: Principia Press. 1982 ж. Мәдени психология. Чикаго: Principia Press. 1983 ж. Трагедия және оқиғалар континуумы. Чикаго: Principia Press. 1984 ж. Психологиялық пікірлер мен сұрақтар. Чикаго: Principia Press. 1984 ж. Философия, психология және басқа ғылымдардағы таңдалған жазбалар, 1929–1983 ж. Чикаго: Principia Press.