Кіріспе

Нигериядағы этнос Идома – Нигерияның Бенуэ штатының төменгі батыс аймақтарында негізгі тұратын халық. Олардың бір бөлігі Тараба штатында, Кросс-Риверс штатында, Энугу штатында, Коги штатында және Насарава штатында да кездеседі. Идома тілі Вольта-Нигер тілдер тобының Идомоид тілдерінің Акуэя кіші тобына жатады, оған Игеде, Алаго, Агату, Этуло, Ете, Акуэя (Акпа) және Бенуэ, Насарава, Коги, Энугу және Солтүстік Кросс-Ривер штаттарының Яла тілдері кіреді. Акуэя кіші тобы Ятье Акпа кіші тобымен тығыз байланысты. Аумақтың көп бөлігі Бенуэ өзенінен оңтүстікке қарай, Нигер өзенімен қосылған жерден шамамен жетпіс екі шақырым шығысқа қарай орналасқан. Идома тайпасы шебер «жауынгерлер» және «аңшылар» ретінде белгілі, бірақ олар мейірімді және бейбітшілікке құштар. Идома жерінің көп бөлігі 1920 жылдарға дейін Батыс үшін белгісіз болды, сондықтан Идоманың еңбектеп жатқан дәстүрлі мәдениетінің көп бөлігі сақталған. Идома халқының саны шамамен 3,5 миллионға жетеді. Идома халқының дәстүрлі басшысы – Оч'Идома, ол Идома аймағының дәстүрлі кеңесінің төрағасы. Бұл институтты британдықтар енгізген. Әрбір қауымда өздерінің дәстүрлі басшылары бар, мысалы, Орокамның бұрынғы Ад'Огбадибосы, қадірлі Д. Е. Эненче. Оч'Идома сарайы Бенуэ штатының Отукпо қаласында орналасқан. Қазіргі Оч'Идома, HRM, Элайгу Одобо Джон, Идома халқының 5-ші Оч'Идомасы, 1996 жылдан 2021 жылдың қазанына дейін билік еткен HRH Ағабайду Элиас Икойи Обекпаның қайтыс болуынан кейін 2022 жылдың 30 маусымында тағайындалды. Бұрынғы Оч'Идомалардың қатарында: 1996 жылдан 1997 жылға дейін билік еткен HRH Ағабайду Эдвин Огбу, 1960 жылдан 1995 жылға дейін билік еткен Игеде тегінен шыққан HRH Абрахам Ажене Окпаби және 1948 жылдан 1959 жылға дейін билік еткен HRH Ағабайду Огири Око бар.

Ғылыми тарих

Ғалымдар ауызша тарихты генеалогиялық деректермен және туыстық тотемдерді талдаумен үйлестіріп, Идома халқының тамырларын анықтауға тырысты. Белгілі Идома ғалымы Э.О. Эрим Идоманың қазіргі топтарынан жиналған генеалогиялық мәліметтерге сүйене отырып, олардың әрқайсысы әртүрлі тарихи бастаулары бар бірнеше этникалық топтардан шыққандығын айтады. Сонымен қатар, қолда бар генеалогиялар Идудан өзге ата-бабалардан тараған түрлі этникалық топтардың бар екенін көрсетеді. Көптеген жағдайларда, ортақ тектілік туралы талапты кең ауқымды генеалогиялық байланыстар мен ортақ туыстық тотемдердің болуы растайды. Эримнің пікірінше, Иду көші-қонды басқарғанмен, ол жоғарыдағы дәстүрлердегідей Идоманың "әкесі" емес. Осы екі фактор Идомадағы барлық топтың Идудан тарағанын қабылдауды қиындатады. Көптеген Идома рулары 300 жылдай бұрын солтүстік шабуылшыларының қысымына байланысты қазіргі Идома жерінің солтүстік-шығысында орналасқан Апа деп аталатын атамекенге сілтеме жасайды. Тарихи Апа бірнеше халықтардың конфедерациясы болған ежелгі Кварарафа патшалығының (Околофа патшалығы) құрамына кірген. Басқа этностардың өкілдері бұл патшалықтың бар екенін растады, әсіресе Джукундар, олар бір кезде Кварарафа деп аталған конфедерацияны басқарғандарын айтады. Хауса тіліндегі "Кано жылнамасы" кітабында 15 ғасырда Амина патшайымның басшылығымен Зарияның Кварафараға дейінгі барлық қалаларды бағындырғаны жазылған. Қазіргі уақытта Бену штатында Апа деп аталатын аудандық басқару бар, ол тарихи патшалықтан алғашқы көшіп келгендердің мекені деп есептеледі. Бүгінде көптеген Идома ұлтшылдары үшін Апа есімі өткеннің даңқымен байланысты, ал саяси өкілдердің кейбіреулері тіпті оны жаңа Идома штатының атына қосуды ұсынады. Басқа ғалымдар Идоманың батыстағы Игала халқымен байланысы бар екенін көрсететін тарихи және тілдік дәлелдер келтіреді, екі ұлттың да ортақ атадан шыққандығын айтады. Angulu (1981) Игала мен Игбоның маңызды тарихи, ата-бабалық және мәдени байланыстары бар екенін атап өтеді. Эри – Игбо халқының бір тобы – Уму Эридің алғашқы мәдени басшысы саналады. Эри Игала аймағынан көшіп келіп, Агулеридегі Анамбра өзенінің аңғарында (Эри акада) қауым құрды, онда ол екі әйелге үйленді. Бірінші әйелі Ннемакудан бес бала дүниеге келді. Біріншісі – Агулеридің негізін қалаушы Агулу (Эри патшалығының руларының атасы) (Езура әулеті, қазірге дейін Энугву Агулериде 34 патшаны өндірген), екіншісі – Умунри / Нри патшалығының негізін қалаушы Менри, содан кейін Игбариамның негізін қалаушы Онугу және Амануке негізін қалаушы Огбодулу. Бесіншісі – Нтеже, Онитшадағы Авузу, Обунике, Умулери, Нандо және Огболидің негізін қалаушыларды дүниеге әкелген Игуэдо есімді қыз. Эридің балаларының бірі – Менри Агулериден көшіп келді, ол бүкіл Уму Эридің (Уму Эри және Уму Нри) ата-бабалық ғибадатханасы болды және қазір де солай. Оның екінші әйелі Оболи Ọнọжаны дүниеге әкелді, ол Коги штатындағы Игала патшалығын құрған жалғыз ұлы болды. Бұл топтың ішінде екі этностың да бір кезде бір патшалықтан қашқандарына сенеді. Идоманың көптеген дәстүрлі рухани әндері мен дәстүрлі рәсімдерде айтылатын "құпия" тілдері шын мәнінде Игала диалектілері болып табылады, сонымен қатар Идоманың өзінің Игала тегін мойындайтындары да бар. Идоманың басқа да топтары, әсіресе оңтүстік аймақтарда, ата-бабаларының жер дауынан кейін Игбо жерінің солтүстік шеттерінен қазіргі орнына келгенін айтады. Ғалымдардың пікірінше, бұл адамдар да Ападан қашып, қоныстанған және қайта қоныстанған. Қорытындылай келе, Идома халқының тарихи шығу тегін зерттеуді қиындататын бірқатар факторлар бар. Дегенмен, Идоманың әртүрлі шығу тегіне қарамастан, сауда, неке, тіл және басқа да өзара әрекеттесулер олардың дәстүрлерін қалыптастырып, ерекше мәдени сәйкестігін құрады деп айтуға болады.

Бениуден тыс жерлерде

Көпшілік пікірге сәйкес, Идома халқы – Нигерияның Бенуэ штатының батыс аймақтарында негізгі орында мекендейтін этнолингвистикалық топ. Бұл олардың штаттың екінші ең ірі тобы болып табылуымен және 9 жергілікті басқару ауданын (ЖБА) құрауымен байланысты: Адо, Агату, Апа, Оби, Охимини, Огбадибо, Ожу, Окпокуу және Отукпо. Бенуэ штатының батыс бөлігінен өзге, бұл тайпа елдің басқа аймақтарында да қоныстанған, оның ішінде Тараба, Нассарава, Коги, Энугу және Кросс-Ривер штаттарында да кездеседі. Дәстүр бойынша, ерлер әйелдері үшін ямс ұрып беруге міндетті. Басқа мәдениеттерде әйелдердің барлық ас дайындау жұмыстарын атқаруы күтілгенімен, Идома ерлері мұндай жұмыстардан әрқашан босатылмайды.

Дәстүрлі бояулар

Идома халқының дәстүрлі түстері – қызыл және қара жолақтары. Бұл 1980-ші жылдардан бастап қана Идоманың ерекше өзін-өзі тануына қолдау көрсету мақсатымен пайда болды.

Дәстүрлі би

Идома халқының ең танымал дәстүрлі биі – Огиринья биі. Бұл би өте қарқынды, ол қысқа мерзім ішінде үнемі аяқ басына секіруді қажет етеді. Огиринья биінің бейнесін YouTube-та көруге болады. Екі сілтемеде де Идома киімін (дәстүрлі түстерде) киген бишілерді көруге болады.

Дәстүрлі тағам (Окохо шұпасы)

Идома халқы тамаққа деген құштарлығымен танымал, сондықтан Бэнуэ штатында әйелдерді және әртүрлі дәстүрлі тағамдарды тойлау үшін жыл сайын тамақ фестивалі өткізіледі. Олардың ең танымал тағамы – ерекше Окохо өсімдігі, орман еті және көптеген басқа да ингредиенттерден жасалған Окохо сорпасы.

Дәстүрлі дін

Христиандық, ислам және басқа да шетелдік діндердің пайда болуымен елдегі көптеген этникалық топтардың дәстүрлі сенімдері батыстық әдет-ғұрыптардың ықпалына түсті. Дегенмен, Идома халқының көпшілігі әлі де Alekwu-ға берік сенімде, ол – ата-бабалардың рухтары, тірілер мен қайтыс болғандар арасындағы байланыс саналады. Олар жыл сайын "Аджэ Алекву" фестивалін өткізеді, онда дәстүрлі дін өкілдері елдің түкпір-түкпіріндегі ата-бабаларына құрбандық шалып, дұға етеді. Идома халқы ата-бабаларының Alekwu рухымен тығыз байланыста, ол отбасы мен қоғамның көз жасымен көрінбейтін қорғаушысы деп есептеледі және зына, ұрлық, кісі өлтіру сияқты жамандықтарға қарсы тұрады.

Неке

Идома халқының неке рәсімдері мен әдет-ғұрыптары игболар мен кейбір басқа оңтүстік-шығыс мәдениеттеріне ұқсас болғанымен, олардың дәстүрін нақтырақ ажырататын ерекшеліктері бар. Кейбір Идома тайпаларында күйеу жігіт пен оның отбасы қалыңдыққа үйлену күні тоқпанды (әтеш) және ақша сыйлауы керек. Егер қалыңдық сыйлықты қабылдаса, ол мақұлдаудың белгісі, ал қабылдамаса – қызығушылық танытпағанын көрсетеді. Тоқпанды неге қажет екеніне нақты себептер жоқ, бірақ ол рәсімнің қызықты бөлігі болып қала береді.