Кіріспе

1494-1600 жылдар аралығында француз тілінде жазылған әдебиет – бұл мақала шеңберінде француз тілінде (орта француз тілі) 1494 жылы Италияға жасалған француз басқынынан бастап 1600 жылға дейінгі, яғни Франция королі VIII Карлдың билеу кезеңінен Франция королі IV Генрихтің таққа отыруына дейінгі кезеңде жазылған әдебиеттер. I Франциск (1515-1547 жж.) мен оның ұлы II Генрихтің (1547-1559 жж.) билеу жылдары француз қайта өрлеуінің гүлденген шағы деп есептеледі. II Генрихтің садақпен жарыс кезіндегі қазасынан кейін елді оның әйелі Медичи Екатерина және оның ұлдары II Франциск, IX Карл және III Генрих басқарды. Қайта өрлеу дәуірі жалғасса да, гугеноттар мен католиктер арасындағы француз діни соғыстары елді қиратты.

"Ренессанс" сөзі

Ренессанс сөзі француз тілінен шыққан, ағылшын тіліне сөзбе-сөз аударғанда "қайта туу" деген мағынаны береді. Бұл терминді алғаш рет француз тарихшысы Жюль Мишель (1798–1874) 1855 жылы жарық көрген "Франция тарихы" атты еңбегінде қолданды және анықтады. Мишель Франциядағы XVI ғасыр Ренессансын Еуропа мәдени тарихындағы орта ғасырлардан жаңаша үзіліс, адамзатты және оның әлемдегі орнын қазіргі заманғы түсінікпен қалыптастырған кезең деп сипаттады. Француз азаматы және тарихшы ретінде Мишель Ренессансты француз қозғалысы деп мәлімдеді. Оның еңбегі француз тіліндегі "Ренессанс" сөзінің басқа тілдерде де қолданылуына бастама берді.

Кіріспе

XVI ғасыр Францияда әдеби шығармашылықтың ерекше кезеңі болды (бұл кезеңдегі тіл Орта француз деп аталады). Баспахананың қолданылуы (көне латын және грек авторларының еңбектерін таратуға көмектесу; Баспахана 1470 жылы Парижде, ал 1473 жылы Лионда енгізілді), Ренессанс гуманизмі мен неоплатонизмінің дамуы және Италиядағы соғыстар мен Генрих II-нің Екатерина де Медичимен некелесуі арқылы итальяндық сарайлардың мәдениетімен танысу (Балдассаре Кастильонның "Сотник" кітабы да осы тұрғыдан ерекше маңызды болды) француз әдебиетіне үлкен өзгерістер әкеліп, кезеңнің ойлау жолын (немесе "менталитетін") түбегейлі өзгертеді. Бұл – қатыгез жауынгерлер класынан мәдениетті ақсүйектер класына баяу эволюция (XVII ғасырда "адал адам" идеясы пайда болды). Барлық жанрларда махаббатқа (денеге тән және Платондық) және психологиялық және моральдық талдауға зор қызығушылық болды. Бұл кезеңде памфлеттер, трактаттар, сатиралар мен естеліктер көбейді; қысқа әңгімелер жинақтарының ("новеллалар") және ауызша әңгімелер мен анекдоттар жинақтарының ("пропос" және "девис") сәттілігі; Италиядан келген трагикалық әңгімелерге (әсіресе Банделлоның әңгімелеріне) жұртшылықтың қызығушылығы; орта ғасырлар мен классикалық антикалық авторлармен салыстырғанда қазіргі Еуропа авторларының (әсіресе итальяндықтар мен испандықтардың) аудармалары мен жарияланымдарының едәуір өсуі; сатылған діни еңбектердің санының артуы (әулиелік кітаптар "әдеби шығармалардан" асып, 17 ғасырдың басында Францияда ең көп сатылатын жанрға айналды); және, соңында, моральдық және философиялық ой-толғамдардың маңызды еңбектерінің жариялануы орын алды. Ренессанс әдебиетінің тарихы біртекті емес: патша сарайы, университеттер, жалпы жұртшылық, "noblesse de robe", провинциялық дворяндар мен гуманистер әртүрлі ықпалдарға ұшырап, әртүрлі талғамдарға ие болды. Гуманистік театр көпшілікке баяу жетті; ескі жауынгерлер класы сот әдептерін және жоғары мәдениетті уақыт өте келе ғана үйренді; ал итальяндық сарайлардың шамадан тыс ысырапшылдығы жиі сыншылар тарапынан сыналып жатты. Ренессанс мәтіндерін таратуда сауаттылықтың өзі маңызды мәселе болып табылады: 16 ғасыр мәдениеті терең ауызша сақталды, ал қысқа әңгімелер, рыцарлық романдар және Рабледің еңбектері осы ауызшалықты өз стилінің маңызды бөлігіне айналдырды. Соңында, Ренессанс кітабы – үлкен тапшылыққа ұшыраған физикалық және экономикалық зат болды және оның көлемі мен иллюстрацияларына байланысты үлкен беделге ие болды. Монтень сияқты кітапхана – университеттерде жоғары білім алған заңгерлер мен парламент мүшелерінен басқа адамдар үшін сирек кездесетін құбылыс еді; ал жұртшылық үшін ағаш кескіндері бар кең парақтар немесе арзан баспалар сатушылар арқылы үй-үй сатылып, жазба сөзге қол жеткізудің жалғыз жолы болды.

Басқа әдеби формалар

Француздық қайта өрлеу дәуірі моральдық, әдеби, филологиялық және философиялық жазбаларға толы болды. Мишель де Монтень – заманауи эссе жанрының алғашқы өкілі ("Эсселер") және адам табиғаты туралы көрнекті автор. Этьен Паскьедің "Франция зерттеулері" еңбегі тарихи, саяси және мәдени тұрғысынан маңызды жинақ болды. Пьер де Бурдейль, Брантом мырзасы, сарайдағы ерлер мен әйелдердің өмірбаяндарын жазды. Жан Боден саяси ғылым саласында бірнеше маңызды еңбек жазды. Генри Этьен және оның ұлы Роберт Этьен 16 ғасырда Франциядағы ең ірі баспагерлердің қатарында болды, ал Роберт Этьеннің Библия басылымы алғаш рет тараулар мен тармақтарға бөлінді. Ғсырдың соңғы жартысындағы католиктер мен гугеноттардың, азаматтық және саяси қақтығыстары – француз діни соғыстары – көптеген саяси, діни және сатирикалық жазбаларды, соның ішінде монархомахтардың айыптауларын тудырды. Николя Рапин, Жан Пасерат және Флорент Крестиен жазған "Сатира Мениппе" (1593/1594) Пьер Питхоу редакциялаған және түзеткен проза мен өлеңдегі саяси және сатирикалық туынды болды. Ол діни соғыс кезінде Католик лигасының артық әрекеттерін сынады.