Кіріспе

Абысу (лат. ab – "алыс") – организмнің әртүрлі бөліктерінің түсіп кетуі, мысалы, өсімдіктің жапырағын, жемісін, гүлін немесе тұқымын тастауы. Зоологияда абсциссия – дене мүшесінің қасақана түсірілуі, мысалы, тырнақтың түсуі, қабықтың сытылуы немесе жыртқыштан қашу үшін құйрықтың өздігінен кесілуі. Микологияда – саңырауқұлақ спораларының таралуы. Жасуша биологиясында абсциссия – цитокинез толыққаннан кейін екі жаңа клетканың ажырауы.

Функция

Өсімдік өз бөлігін қажет емес мүшелерді тастау үшін – мысалы, күзде жапырақтарды, ұрықтанғаннан кейін гүлдерді – немесе көбею мақсатында кептіреді. Көптеген жапырақты өсімдіктер қысқа дейін жапырақтарын абсциссия арқылы түсіреді, ал мәңгі жасыл өсімдіктер жапырақтарын үздіксіз түсіреді. Абсциссияның тағы бір түрі – жеміс түсіру, онда өсімдік қалған жемістерді пісіруге қажетті ресурстарды сақтау үшін әлі піспеген жемістерді абсциссиялайды. Жапырақ зақымданса, өсімдік суды сақтау немесе фотосинтез тиімділігі үшін, жалпы өсімдік үшін "шығындарға" байланысты оны абсциссиялай алады. Абсциссия қабатының түсі жасыл-сұр болады. Өсімдік қорғанысының бір жолы ретінде ерте жапырақтарда да абсциссия жүруі мүмкін. Ертерек жапырақ түсірудің галл афидтерімен зарарлануға байланысты болатыны көрсетілген. Афид галдарына ұялаған жапырақтарды абсциссиялау арқылы өсімдіктер зиянкестердің санын күрт азайтады, себебі абсциссияланған галдардағы афидтердің 98% өлді. Абсциссия іріктелген, және жапырақтардың түсу ықтималдығы галлдардың саны артумен бірге артады. Үш немесе одан көп галлы жапырақ бір галлы жапыраққа қарағанда төрт есе жиі абсциссияланады, ал галдары жоқ жапыраққа қарағанда 20 есе жиі түседі.

Процесс

Абсциссия үш кезеңнен тұрады: 1) сіңіру, 2) қорғаныш қабатының қалыптасуы және 3) бөліну. 2 және 3-кезеңдер түрге қарай кез келген ретпен жүруі мүмкін. Азот хлорофиллде кездеседі және көбінесе аминқышқылдары, нуклеинқышқылдары, ақуыздар және белгілі бір өсімдік гормондарын түзету үшін үлкен мөлшерде қажет болатын өсімдіктер үшін шектеулі қоректік зат болып табылады. Хлорофиллден азот және басқа да қоректік заттар алынғаннан кейін, олар өсімдіктің басқа тіндеріне тасымалданады. Абсциссия аймағының екі жағында паренхима жасушаларының қабаттары орналасқан, олар суберин мен лигнинді абсциссия аймағының астындағы жаңа қабық жасушаларының қабатына өндіріп, енгізеді. Паренхима жасушаларының қабаттары жасуша қабырғасы ферменттерін бөліп, абсциссия аймағында жасуша қабырғаларын бірге ұстап тұратын орталық ламелланы өздігінен ыдырату арқылы бөлінуді қамтамасыз етеді.

Хлорофиллдің жетіспеушілігі

Күзде күн сәулесінің азаюына байланысты жапырақтардағы хлорофилл өндірісінің төмендеуі кейбір жапырақтардың сарғаюын түсіндіреді. Бірақ сары түс апидтерді (құрттарды) тартады, сондықтан кейбір ағаштар жапырақтарын жарқыраған пигментті енгізу арқылы қызыл түске өзгертеді. Хлорофиллдің жоғалуы абсциссия процесіне де ықпал етуі мүмкін.

Химиялық

Өсімдіктер стресс кезінде (биотиктік және абиотикалық) түрлі реактивті оттегі түрлерін (РОС) – ультракүлгін сәуле, салқын температура, артық жарық, патогендер, паразиттер және жоғары тұздылық сияқты факторлардың әсерінен түзеді. Осы РОС-тың қалыптасуы және үнемі өндірілуі жасуша құрамының гомеостазын бұзып, метаболизмдік бұзылыстарға және жасуша қабырғасын ыдырататын ферменттердің (WDE) экспрессиясына алып келеді.

Гормоналды

Алғашында зерттеушілер абсцис қышқылының жапырақтардың түсуін (абсциссияны) ынталандыратын гормон деп ойлаған (соның арқасында гормон осылай аталған), бірақ кейіннен оның басты рөл атқаратыны дәлелденбеді. Шындығында, өсімдік гормоны ауксин және этилен жапырақтардың түсу сигналдарын реттеуде маңызды рөл атқарады. Бұл екі зат бірлесіп әрекет етеді: ауксин деңгейі төмендегенде, ауксиннің түсу аймағына ағыны азаяды. Ауксиннің азаюы түсу аймағын этиленге сезімтал етеді. Өсімдік этиленге ұшырағанда, жасуша қабырғасын ыдырататын ферменттердің, мысалы целлюлаза мен полигалактуроназаның гендік экспрессиясы белсендіріледі. Дегенмен, бұл этилен тікелей WDE генінің экспрессиясын белсендіреді дегенді білдірмейді, себебі геннің промотор аймағында этиленді анықтайтын элементтер табылған жоқ. Ауксиннің деңгейінің төмендеуі күзгі жапырақтардың түсінің өзгеруіне де себеп болады.