Қызылбаш – 15 ғасырдан бастау алған түркімен шиа жауынгерлік топтары. Әзербайжан, Анатолия, Кавказ аймақтарындағы тарихы, Сафави әулетінің құрылуына үлкен әсері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шиит жауынгерлік топтар
Shia militant groups
Қызылбаш немесе Қызылбаш (;;;;;; Kızılbaş) – Әзірбайжан, Анатолия, Армения таулы аймағы, Кавказ және Күрдістанда 15 ғасырдың соңынан бастап гүлденген, ал ертедегі Ирандағы Сефевидтер әулетінің құрылуына үлес қосқан түркі тілдес шиит жауынгерлік топтардың алуан түрі.
Qizilbash or Kizilbash (; ; قزلباش; Kızılbaş ) were a diverse array of mainly Turkoman Shia militant groups that flourished in Azerbaijan, Anatolia, the Armenian highlands, the Caucasus, and Kurdistan from the late 15th century onwards, and contributed to the foundation of the Safavid dynasty in early modern Iran.
Этимология
Қызылбаш сөзі түрікше Kızılbaş сөзінен шыққан, "қызыл бас" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау олардың ерекше он екі мүйізді қызыл бас киімінен (парсы тілінде тадж немесе тарк; кейде "Хайдар тәжі" / Тадж е Хайдар деп аталады) туындаған, олардың Он Екі Имамға және Сафавилер орденінің рухани жетекшісі (шейх) Шейх Хайдарға адал екенін көрсетеді. Бұл есім бастапқыда оларға сүнни османдық қарсыластары берген қаралағыш атау болды, бірақ көп ұзамай ол мақтаныш белгісі ретінде қабылданды.
The word Qizilbash derives from Turkish Kızılbaş, meaning "red head". The expression is derived from their distinctive twelve gored crimson headwear (tāj or tark in Persian; sometimes specifically titled "Haydar's Crown" / Tāj e Ḥaydar), indicating their adherence to the Twelve Imams and to Shaykh Haydar, the spiritual leader (sheikh) of the Safavid order in accordance with the Imamate in Twelver doctrine. The name was originally a pejorative label given to them by their Sunni Ottoman foes, but soon it was adopted as a mark of pride.
Шығу тегі
Қызылбастардың шығу тегі XV ғасырдан бастап, қозғалыстың рухани басшысы Шейх Хайдар (Сафавия суфи орденінің басшысы) өзінің ізбасарларын жауынгерлік күштерге біріктірген кезден бастау алады. Қызылбастар бастапқыда жеті түркі руынан тұрған, барлығы әзербайжан тілінде сөйлейтін: Румлу, Шамлу, Устажлу, Афшар, Каджар, Текелу және Зулкадар. Қызылбастар мен басқа діни топтар мен құпия қоғамдар арасындағы байланыстар туралы пікірлер бар, мысалы, Сасани империясындағы ирандық зороастризмнің Маздаки қозғалысы, немесе оның радикалды ізбасарлары – парсылық хурамдықтар, сондай-ақ түркі шаманизмі. Олардың ішінде хурамдықтар, Қызылбастар сияқты, ертедегі шиит ғилат тобы болды. Осыған байланысты түрік ғалымы Абдулбаки Гүлпинарлы Қызылбастарды "хурамдықтардың рухани мұрагерлері" деп есептейді.
The origin of the Qizilbash can be dated from the 15th century onward, when the spiritual grandmaster of the movement, Shaykh Haydar (the head of the Safaviyya Sufi order), organized his followers into militant troops. The Qizilbash were originally composed of seven Turkic, all Azerbaijani speaking tribes: Rumlu, Shamlu, Ustajlu, Afshar, Qajar, Tekelu, and Zulkadar. Connections between the Qizilbash and other religious groups and secret societies, such as the Iranian Zoroastrian Mazdaki movement in the Sasanian Empire, or its more radical offspring, the Persian Khurramites, and Turkic shamanism, have been suggested. Of these, the Khurramites were, like the Qizilbash, an early Shi'i ghulat group In this context, Turkish scholar Abdülbaki Gölpinarlı sees the Qizilbash as "spiritual descendants of the Khurramites".
Нанымдар
Қызылбаштар ертедегі Сафави шейхтары Хайдар мен оның ұлы Исмаил I қолдаған ерекше шиит ағымдарын ұстанды. Олар өз билеушілерін құдайлық тұлғалар деп есептеді, сондықтан оларды ортодоксал он екіліктер "ғұлат" – "экстремистер" деп сипаттады. Тәбриз жаулап алынғанда Қызылбаш көшбасшыларының арасында он екіліктер туралы ең бір кітап та болған жоқ. Мемлекетке діни басшылық беру үшін қала кітапханасынан Ирактың белгілі ғалымы әл-Хиллидің (1250–1325 жж.) кітабы алынды. Импортталған шиит ғалымдары мемлекеттің алғашқы қалыптасу кезеңінде Сафавилердің діни саясатын қалыптастыруға қатыспады. Бірақ, кейіннен ғұлат ағымдары тасталды және ортодоксал он екіліктерді нығайту үшін Ливан, Ирак және Бахрейн елдерінен араб он екілік ғалымдары көбейтіліп әкелінді.
The Qizilbash adhered to heterodox Shi’i doctrines encouraged by the early Safavi sheikhs Haydar and his son Ismail I. They regarded their rulers as divine figures, and so were classified as ghulat "extremists" by orthodox Twelvers. When Tabriz was taken, there was not a single book on Twelverism among the Qizilbash leaders. The book of the well known Iraqi scholar al Hilli (1250–1325) was procured in the town library to provide religious guidance to the state. The imported Shi'i ulama did not participate in the formation of Safavid religious policies during the early formation of the state. However, ghulat doctrines were later forsaken and Arab Twelver ulama from Lebanon, Iraq, and Bahrain were imported in increasing numbers to bolster orthodox Twelver practice and belief.
Анадолыдағы Қызылбаш ақидасы
Түркияда джафари заңына сәйкес келетін православиелік он екілік шииттер джафарилер деп аталады. Қизилбаштар да он екілік болғанымен, олардың амалдары джафари заңына сай келмейді. Қызылбаштардың ерекше және күрделі сенімі қайсаниттер мен хуррамиттерге дейін жетеді, олар глуат (экстремистік) шииттер саналады. Түрік ғалымы Абдулбаки Гёльпинарлидің сөзіне қарағанда, 16 ғасырдағы Қызылбаш – Сафавидтер әулетін құруға көмектескен ирандық Әзірбайжанның діни және саяси қозғалысы – «хуррамиттердің рухани ұрпақтары» болған. Әлевилер құрметтейтін екі тұлға бар: біріншісі – Аббасид халифатына Омейяд халифатын жеңуге көмектескен, бірақ кейін халифа әл-Мансур тарапынан жойылған және өлтірілген Әбу Мұслим, екіншісі – Аббасид халифатына қарсы көтеріліс ұйымдастырған және халифа әл-Мутасим тарапынан өлтірілген Бабак Хорамдин. Сонымен қатар, Сафавид басшысы Исмаил I жоғары бағаланады. Қызылбаш ақидасы немесе сенімі батиния деп аталатын синкретикалық фикхке (заңгерлік дәстүрге) негізделген, ол қасиетті мәтіндердің ішкі немесе жасырын мағынасын білдіреді. Ол Әбул Хатаб Мұхаммед ибн Әбу Зейнеб әл-Асади бастап әкелген кейбір карматтық ойларды, сондай-ақ Маймун әл-Қаддах пен оның ұлы Абдалла ибн Маймун, және он екі имамға деген мызғымас сенімі бар мутазиланың дамытуларын қамтиды. Мүшелерінің барлығы Рамазан айында ораза ұстау міндетті деп санай бермейді, бірақ кейбір әлеви түрктері Рамазан айында ораза міндеттерін ішінара орындайды. Ауылдардағы қызылбаштар арасында әлі де шаманизмге байланысты наным-сенімдер кең таралған. Қызылбаштар джафари заң ғылымының бір бөлігі емес, бірақ оларды шиит исламының әртүрлі тариқаларының мүшелері деп қарастыруға болады, барлығы он екіліктің кіші топтарына ұқсайды. Олардың сенімдері батиния хуруфизмі мен «жеті карматтық исмаилизм» сезімдерін қамтиды. Олардың барлығын джафари заңына сәйкес келмейтін ерекше топтар деп санауға болады, мысалы, әл-Алавиттер, олар он екілік шиит исламының глуат санатына жатады, бірақ олардың сенімінде исмаилизмге ұқсас ерекше батиниялық сенім бар.
In Turkey, orthodox Twelvers following Ja'fari jurisprudence are called Ja'faris. Although the Qizilbash are also Twelvers, their practices do not adhere to Ja'fari jurisprudence. The Qizilbash have a unique and complex conviction tracing back to the Kaysanites and Khurramites, who are considered ghulat (extremist) Shia. According to Turkish scholar Abdülbaki Gölpinarli, the Qizilbash of the 16th century – a religious and political movement in Iranian Azerbaijan that helped to establish the Safavid dynasty – were "spiritual descendants of the Khurramites". Among the individual revered by Alevis, two figures, firstly Abu Muslim who assisted the Abbasid Caliphate to beat Umayyad Caliphate, but who was later eliminated and murdered by Caliph al Mansur, and secondly Babak Khorramdin, who incited a rebellion against the Abbasid Caliphate and consequently was killed by Caliph al Mu'tasim, are highly respected. In addition, the Safavid leader Ismail I is highly regarded. The Qizilbash aqidah, or creed, is based upon a syncretic fiqh (jurisprudence tradition) called batiniyya, referring to an inner or hidden meaning in holy texts. It incorporates some Qarmatian thoughts, originally introduced by Abu’l Khāttāb Muhammad ibn Abu Zaynab al Asadī, and later developed by Maymun al Qāddāh and his son ʿAbd Allāh ibn Maymun, and Muʿtazila with a strong belief in The Twelve Imams. Not all of the members believe that the fasting in Ramadan is obligatory although some Alevi Turks perform their fasting duties partially in Ramadan. Some beliefs of shamanism still are common among the Qizilbash in villages. The Qizilbash are not a part of Ja'fari jurisprudence, even though they can be considered as members of different tariqa of Shia Islam all looks like sub classes of Twelver. Their conviction includes Batiniyya Hurufism and "Sevener Qarmatians Isma'ilism" sentiments. They all may be considered as special groups not following the Ja'fari jurisprudence, like Alawites who are in the class of ghulat Twelver Shia Islam, but a special Batiniyya belief somewhat similar to Isma'ilism in their conviction.
Басталуы
Османлылардың күшеюі аймақтағы түрікмен тайпаларына зор қысым жасады, нәтижесінде олар Сефевидтерге қосылды. Сефевидтер оларды жауынгер ұйымға айналдырды, олар Қызылбаш деп аталды ("қызылбас"), бұл атауды бастапқыда Османлылар оларға қорлау мағынасында берген, бірақ кейіннен олар оны мақтаныш белгісі ретінде қабылдады. Қызылбаштардың діні дәстүрлі екіұстаздық шиа исламынан гөрі, солтүстік-батыс Иран мен шығыс Анатолияның ерекше сенімдеріне жақын болды. Қызылбаштардың наным-сенімдері исламдық емес элементтерді қамтыды, мысалы, жасырын зороастризмнен бастап шамандық амалдарға дейін, соңғысы олардың Орталық Азиядағы ата-бабаларының дәстүрі болған. Алайда, осы ерекше сенімдердің барлығында мессианизмнің бір түрі ортақ болды, ол қалалық жерлердегі исламның шектеулерінен бос еді. Құдайдан шабыт алу және қайта туу туралы ұғымдар кең таралған, Қызылбаштар өздерінің Сефевид басшысын (оларды моршед-и камель, "толық жетілген нұсқаушы" деп атады) Әлидің қайта тууы және құдайлықтың адам түріндегі көрінісі деп қарастырды. Жеті ірі Қызылбаш тайпасы болды, олардың әрқайсысы өзінің танылған айматының атымен аталды: Румлу, шамамен Румнан (Анатолиядан); Шамлу, Шамнан (Сириядан); Таккалу, Оңтүстік-Шығыс Анатолиядағы Таккеден; Остажлу, Оңтүстік Кавказдағы Остаждан. Афшар мен Қажар тайпалары Әзірбайжандағы бір айматының атымен немесе ата-бабаларының атымен аталған-тұрғаны белгісіз. Бұл тайпалардың барлығы ортақ өмір салтымен, тілімен, дінімен және Османлыларға деген жеккөрушілік сезімімен біріктірілген. 15 ғасырда Ардабил Сефевид басшылығының Әзірбайжан, Ирак, Шығыс Анатолия және басқа аймандардағы өздерінің ізбасарларымен тығыз байланыста болуын қамтамасыз етуге арналған ұйымның орталығы болды. Ұйым, Сефевид үгіті белсенді болған аймақтарда өкілдерді (халифаларды) тағайындаған халифат әл-хулафаи кеңсесі арқылы басқарылды. Халифаның бағыныштылары пир деп аталды. Сефевидтердің Шығыс Анатолиядағы болуы Османлы империясына үлкен қауіп төндірді, өйткені олар Кіші Азияның шиит халқын сұлтанға қарсы бүлікке шақырды. 1499 жылы Сефевид әулетінің жас басшысы Исмаил Лахижаннан Ардабилге билікке таласу үшін аттанды. 1500 жылдың жазында Кіші Азияның (Анатолия), Сирияның және Кавказдың жергілікті түркі тайпаларының шамамен 7000 қолдаушысы – олардың жаулары "Қызылбаш" деп атаған – Ерзінджанда оның ісіне жиналды. Ол әскерін Ширваншаға (Ширванның билеушісі) қарсы жазалау науқанына бастап, Ширванда әкесі мен атасының өлімі үшін кек алды. Ширванша Фаррух Яссарды жеңіп, оның мемлекетін бағындырғаннан кейін, ол оңтүстікке, Азербайжанға қарай жылжиды, онда оның 7000 Қызылбаш жауынгері Альванд Мирзаның 30000 Ақ Қоюнлу әскерін жеңіп, Тәбризді басып алды. Бұл Сефевид мемлекетінің құрылуының бастамасы болды. 1510 жылға қарай Исмаил мен оның Қызылбаштары Иранның барлық аймағын, сондай-ақ Әзірбайжан Республикасын, Оңтүстік Дагестанды (оның маңызды қаласы Дербентпен), Месопотамияны, Арменияны, Хорасанды, Шығыс Анатолияны жаулап алды және Картли мен Кахетияның грузин патшалықтарын өзінің вассалдары етті. Бұл аймақтардың көп бөлігі бұрын Ақ Қоюнлулардың бақылауында болған. 1510 жылы Шах Исмаил өзбектерге қарсы күрес үшін Қызылбаштардың үлкен күшін Трансоксианияға жіберді. Қызылбаштар өзбектерді жеңіп, Марв шайқасында Самарқанды басып алды. Алайда, 1512 жылы түрікмен Қызылбаш әскері өзбектермен бірге өздерінің парсылық уакилі мен қолбасшысы Наджм-э Таниге қарсы көтеріліс жасағаннан кейін, бүкіл Қызылбаш армиясы талқандалды. Бұл жеңіліс Трансоксианиядағы Сефевидтердің экспансиясы мен ықпалына нүкте қойды және патшалықтың солтүстік-шығыс шекарасын көшпелілердің шабуылына ұшыратуға мүмкіндік берді, бұл бірнеше он жылдарға созылды.
The rise of the Ottomans put a great strain on the Turkmen tribes living in the area, which eventually led them to join the Safavids, who transformed them into a militant organisation, called the Qizilbash (meaning "red heads" in Turkish), initially a pejorative label given to them by the Ottomans, but later adopted as a mark of pride. The religion of the Qizilbash resembled much more the heterodox beliefs of northwestern Iran and eastern Anatolia, rather than the traditional Twelver Shia Islam. The beliefs of the Qizilbash consisted of non Islamic aspects, varying from crypto Zoroastrian beliefs to shamanistic practises, the latter which had been practised by their Central Asian ancestors. However, a common aspect that all these heterodox beliefs shared was a form of messianism, devoid of the restrictions of the Islam practiced in urban areas. Concepts of divine inspiration and reincarnation were common, with the Qizilbash viewing their Safavid leader (whom they called morshed e kamel, "the Perfect Guide") as the reincarnation of Ali and a manifestation of the divine in human form. There were a total of seven major Qizilbash "tribes", each named after an area they identified themselves with; the Rumlu presumably came from Rum (Anatolia); the Shamlu from Sham (Syria); the Takkalu from the Takkeh in southeastern Anatolia; the Ostajlu from Ostaj in the southern Caucasus. It is uncertain if the Afshar and Qajar were named after an area in Azerbaijan, or after their ancestors. All these tribes shared a common lifestyle, language, faith, and animosity towards the Ottomans. In the 15th century, Ardabil was the center of an organization designed to keep the Safavi leadership in close touch with its murids in Azerbaijan, Iraq, Eastern Anatolia, and elsewhere. The organization was controlled through the office of khalīfāt al khulafā'ī who appointed representatives (khalīfa) in regions where Safavi propaganda was active. The khalīfa, in turn, had subordinates termed pira. The Safavi presence in eastern Anatolia posed a serious threat to the Ottoman Empire because they encouraged the Shi'i population of Asia Minor to revolt against the sultan. In 1499, Ismail, the young leader of the Safavi order, left Lahijan for Ardabil to make a bid for power. By the summer of 1500, about 7,000 supporters from the local Turcoman tribes of Asia Minor (Anatolia), Syria, and the Caucasus – collectively called "Qizilbash" by their enemies – rallied to his support in Erzincan. Leading his troops on a punitive campaign against the Shīrvanshāh (ruler of Shirvan), he sought revenge for the death of his father and his grandfather in Shīrvan. After defeating the Shīrvanshāh Farrukh Yassar and incorporating his kingdom, he moved south into Azarbaijan, where his 7,000 Qizilbash warriors defeated a force of 30,000 Aq Qoyunlu under Alwand Mirzā and conquered Tabriz. This was the beginning of the Safavid state. By 1510, Ismail and his Qizilbash had conquered the whole of Iran and the Republic of Azerbaijan, southern Dagestan (with its important city of Derbent), Mesopotamia, Armenia, Khorasan, Eastern Anatolia, and had made the Georgian kingdoms of Kartli and Kakheti his vassals. Many of these areas were priorly under the control of the Ak Koyunlu. In 1510 Shah Ismail sent a large force of the Qizilbash to Transoxiania to fight the Uzbeks. The Qizilbash defeated the Uzbeks and secured Samarkand at the Battle of Marv. However, in 1512, an entire Qizilbash army was annihilated by the Uzbeks after Turcoman Qizilbash had mutinied against their Persian wakil and commander Najm e Thani at the Battle of Ghazdewan. This defeat put an end to Safavid expansion and influence in Transoxania and left the northeastern frontiers of the kingdom vulnerable to nomad invasions, until some decades later.
Халдиран шайқасы
Осы арада Сефевидтердің дағуа қызметі Осман империясының аймақтарында үлкен жетістікке жетті. Османдықтар үшін одан да алаңдатарлығы – Шығыс Анатолиядағы түркі тайпаларының сәтті түрде дін ауыстыруы және осы тәжірибелі әрі қауіпті жауынгерлердің Сафавид әскеріне қосылуы болды. Сафавидтердің насихатын тоқтату үшін Сұлтан Баязид II Кіші Азиядағы шиит халқының көп бөлігін Мореяға жер аударды. Бірақ 1507 жылы Шах Исмаил мен Қызылбаш Курдистанның кең аумақтарын басып алып, жергілікті Осман әскерлерін жеңді. Екі жыл өткен соң Қызылбаш Орталық Азиядағы Мерв қаласында өзбектерді жеңіп, олардың басшысы Мұхаммед Шайбаниді өлтіріп, оның әулетін құртты. Оның басын Осман сұлтанына ескерту ретінде жіберді. 1511 жылы Текеде Сефевидтерді қолдаған Шахкулу көтерілісі болды. Оны басуға жіберілген императорлық әскер жеңіліске ұшырады. Исмаил Осман империясындағы қаосты өз пайдасына айналдыруға тырысып, Кіші Азиядағы шекараны батысқа жылжытты. Қызылбаш Көке Синан паша басқаратын үлкен Осман әскерін жеңді. Осы ауыр жеңілістен қорқып, жаңа билеуші Сұлтан Селим I 200 мыңнан астам Осман әскерімен шабуыл жасауға шешім қабылдады. Бұған қоса, ол Осман империясында әлевилерді қуғындап, олардың жақтастарын қырғынға ұшыратты. 1514 жылғы 20 тамызда (920 жылғы Ражаб айының 1-і) екі әскер Иранның солтүстік-батысындағы Шалдыранда кездесті. Оқ-дәрі және артиллериямен жабдықталған Осман әскерінің саны Қызылбаштан үш есе көп болды делінеді. Қызылбаш ауыр жеңіліске ұшырады; қаза тапқандардың ішінде көптеген жоғары шенді Қызылбаш әмірлері және үш ықпалды ғалым болды. Бұл жеңіліс Шах Исмаилдің өзінің жеңілмейтініне және құдайлық мәртебесіне сенімін жойды. Сондай-ақ ол муршид-и камил мен оның муридтері (жақтастары) арасындағы қарым-қатынасты түбірінен өзгертті.
Meanwhile, the Safavid dawah continued in Ottoman areas – with great success. Even more alarming for the Ottomans was the successful conversion of Turcoman tribes in Eastern Anatolia, and the recruitment of these well experienced and feared fighters into the growing Safavid army. To stop Safavid propaganda, Sultan Bayezid II deported large numbers of the Shi'i population of Asia Minor to Morea. However, in 1507, Shah Ismail and the Qizilbash overran large areas of Kurdistan, defeating regional Ottoman forces. Two years later, the Qizilbash defeated the Uzbeks at Merv in Central Asia, killing their leader Muhammad Shaybani and destroying his dynasty. His head was sent to the Ottoman sultan as a warning. In 1511, a pro Safavid revolt known as the Şahkulu rebellion broke out in Teke. An imperial army that was sent to suppress it was defeated. Ismail sought to turn the chaos within the Ottoman Empire to his advantage and moved the border westwards in Asia Minor. The Qizilbash defeated a large Ottoman army under Koca Sinan Pasha. Shocked by this heavy defeat, Sultan Selim I, the new ruler, decided to invade with a force of 200,000 Ottomans. In addition, he ordered the persecution of Alevis and massacred its adherents in the Ottoman Empire. On 20 August 1514 (1st Rajab 920 A. H.), the two armies met at Chaldiran in northwestern Iran. The Ottomans, who were equipped with both firearms and cannon, were reported to outnumber the Qizilbash as much as three to one. The Qizilbash were badly defeated; casualties included many high ranking Qizilbash amirs as well as three influential ulamā. This defeat destroyed Shah Ismail's belief in his own invincibility and divine status. It also fundamentally altered the relationship between the murshid e kāmil and his murids (followers).
Түркімендердің кедейлігі
Исмаил I түркімендердің билігін азайтуға тырысты, уәкіл лауазымына ирандықтарды тағайындай келіп. Бірақ түркімендер Сафави империясының ең беделді лауазымына ирандықтардың келуіне наразылық білдірді және сол лауазымға тағайындалған көптеген ирандықтарды өлтірді. Исмаил қайтыс болғаннан кейін түркімендер ирандықтардан билікті тартып алды, алайда Исмаилдың ұлы Тахмасп I оларды жеңіп, биліктен қуғынға түсірді. Халдиран шайқасынан кейін шамамен он жыл бойы қарсыласатын Қызылбаш топтары патшалық билігі үшін күресті. 1524 жылы 10 жасар Тахмасп I, Герат әкімі, әкесі Исмаилдың орнын басып алды. Ол Сафави патшалығының де-факто билеушісі болған қуатты Қызылбаш әмірі Әлибек Румлудың (лақабы «Див Сұлтан») қамқорлығында болды. Дегенмен, Тахмасп мемлекет пен Қызылбаш үстінен билігін қайта орнатуға қол жеткізді. Тахмасп билігінде Қызылбаштар екі майданда бірнеше соғысқа қатысып, өзбектерге қарсы шығыста және Сафавилердің басты қарсыласы – Османлыларға қарсы батыста өздерінің мемлекетін сәтті қорғады. Амасия бейбіт шарты (1555) Сафавилер мен Османлылар арасындағы бейбітшілікті Тахмасп билігінің соңына дейін сақтап тұрды. Тахмасп билігінде ол Шах Исмаил I тұсынан бері Сафави империясына қосылған Кавказда бірнеше шабуылдар жасады және жүздеген мыңдаған черкестерді, грузиндерді және армяндарды Иранның орталық аймақтарына көшіруді бастады. Бастапқыда оларды тек патша гаремдеріне, күзетшілеріне және империяның басқа да белгілі бір лауазымдарына орналастырған Тахмасп, осы кавказдық элементтермен ирандық қоғамда жаңа қабат құрып, толық интеграция жасау арқылы Қызылбаш билігін азайта алатынына сенді. Бұл көршілес Османлы империясындағы янышарлар сияқты әскери құлдар жүйесін құруды қамтыды. Тахмасптың мұрагерлері, ең бастысы Шах Аббас I (1588–1629) осы саясатты айтарлықтай кеңейтті, Аббас I билігінде ғана 200 000 грузин, 300 000 армян және ондаған мыңдаған черкестер Иранның орталық аймақтарына қоныстандырылды. Ирандық қоғамда этникалық кавказдықтардан тұратын «үшінші қабатты» немесе «үшінші күшті» құру арқылы және оның жеке бұйрықтарымен Қызылбаштарды жүйелі түрде ыдырату арқылы Аббас I ақырында Қызылбаш билігін кавказдық ғұламалардың билігімен толық ауыстыруға қол жеткізді. Бұл жаңа кавказдық элементтер (ғұламалар / غِلْمَان / «қызметшілер» деп аталады), қызметіне байланысты шииттік дінге өткеннен кейін, Қызылбаштан айырмашылығы, тек шахқа ғана толық адал болды. Бұл кавказдықтарды жаппай пайдалану жүйесі Каджар әулетінің құлауына дейін жалғасты. Түркімендердің тайпалық бәсекелестігі, парсы дворяндарының түркімендердің үстемдігін жоюға тырысуы және тұрақты мұрагерлік қақтығыстар Тахмасп қайтыс болғаннан кейін тағы 10 жылға жуық жалғасты. Бұл Сафави мемлекетін қатты әлсіретті және патшалықты сыртқы жауларға бейім етті: Османлылар батыстан, ал өзбектер шығыстан шабуыл жасады. 1588 жылы Шах Аббас I билікке келді. Ол Герат әкімі және оның бұрынғы қамқоршысы және ұстазы Әлиқұли хан Шамлуды (Хажы Әли Қызылбаш Мазандарани деп те белгілі) барлық қарулы күштердің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Кейіннен өткен оқиғалар, соның ішінде оның әкесінің қайтысынан кейін мұрагерлік күресінде түркімендердің рөлі және дәстүрлі Итнаашари шиит Саидтарының тепе-теңдік ету ықпалы, оны Персиядағы сенімсіз түркі басшыларының үстемдігін тоқтатуға бекітті, бұл Тахмасп одан ондаған жыл бұрын бастаған еді. Түркімендерді әлсірету үшін – Сафави патшалығының маңызды әскери элитасы – Шах Аббас осы ғұламалардың қатарынан тұрақты әскер, жеке күзет, патша аналары, гаремдер және толық азаматтық әкімшілік құрды. Олар әдетте этникалық черкестер, грузиндер және армяндар, ерлер мен әйелдер, оларды және оның алдыңғылары Кавказдағы соғыстар кезінде жаппай тұтқынға алды және Қызылбаштарды түркіленген черкестермен және грузиндермен жүйелі түрде алмастыратын болды. Жаңа әскер мен азаматтық әкімшілік енді рубасыларға емес, патшаға жеке өзіне толық адал болды. Осылайша ол империядағы ең қуатты адам болды. Уәкіл және әмір әл-ұмара лауазымдары қолданылмай қалды және олардың орнына барлық қарулы күштердің бас қолбасшысы – Сипахалар (سپهسالار) лауазымы берілді, ол түркі және түркі емес болды және әдетте парсы (тәжік) дворянының қолында болды. Түркімендік Қызылбаштар Сафавилердің атқарушы аппаратының маңызды бөлігі болып қала берді, тіпті этникалық кавказдықтар оларды негізінен алмастырды. Мысалы, 1690 жылдары этникалық грузиндер Сафави әскерінің негізін құрған кезде, Қызылбаштар әлі де әскерде маңызды рөл атқарды. Сафавилерден кейін билікке келген Әфшар және Қажар билеушілері Қызылбаш тегінен шыққан. Көптеген басқа Қызылбаштар – түркі және түркі емес – Надер шаһтың жаулаулары кезінде алыс шығыс қалаларында, мысалы, Кабул мен Қандаһарда қоныстандырылды және шаһ қайтыс болғаннан кейін жаңа Ауған тәжінің кеңесшілері ретінде қалды. Басқалары Үндістанның Моғол императорларына қосылып, британдықтар Үндістанды жаулағанға дейін Моғол сарайының ең ықпалды топтарының бірі болды.
Ismail I tried to reduce the power of the Turcomans by appointing Iranians to the vakil office. However, the Turcomans did not like having an Iranian to the most powerful office of the Safavid Empire and kept murdering many Iranians who were appointed to that office. After the death of Ismail, the Turkomans managed to seize power from the Iranians, they were however, defeated by Tahmasp I, the son of Ismail who got rid of the Turcomans. For almost ten years after the Battle of Chaldiran, rival Qizilbash factions fought for control of the kingdom. In 1524, 10 year old Shah Tahmasp I, the governor of Herat, succeeded his father Ismail. He was the ward of the powerful Qizilbash amir Ali Beg Rūmlū (titled "Div Soltān) who was the de facto ruler of the Safavid kingdom. However, Tahmasp managed to reassert his authority over the state and over the Qizilbash. During the reign of Shah Tahmasp, the Qizilbash fought a series of wars on two fronts and – with the poor resources available to them – successfully defended their kingdom against the Uzbeks in the east, and against the arch rivals of the Safavids – the Ottomans – in the west. With the Peace of Amasya (1555), peace between Safavids and Ottomans remained for the rest of Tahmasp's reign. During Tahmasp' reign, he carried out multiple invasions in the Caucasus which had been incorporated in the Safavid empire since Shah Ismail I and for many centuries afterward, and started with the trend of deporting and moving hundreds of thousands of Circassians, Georgians, and Armenians to Iran's heartlands. Initially only solely put in the royal harems, royal guards, and several other specific posts of the Empire, Tahmasp believed he could eventually reduce the power of the Qizilbash, by creating and fully integrating a new layer in Iranian society with these Caucasian elements and who would question the power and hegemony of the tribal Qizilbash. This included the formation of a military slave system, similar to that of the neighboring Ottoman Empire – the Janissaries. Tahmasp's successors, and most importantly Shah Abbas I (r. 1588–1629), would significantly expand this policy when during the reign of Abbas I alone some 200,000 Georgians, 300,000 Armenians and many tens of thousands of Circassians were relocated to Iran's heartlands. By this creation of a so called "third layer" or "third force" in Iranian society composed of ethnic Caucasians, and the complete systematic disorganisation of the Qizilbash by his personal orders, Abbas I eventually fully succeeded in replacing the power of the Qizilbash, with that of the Caucasian ghulams. These new Caucasian elements (the so called ghilman / غِلْمَان / "servants"), almost always after conversion to Shi'ism depending on given function would be, unlike the Qizilbash, fully loyal only to the Shah. This system of mass usage of Caucasian subjects continued to exist until the fall of the Qajar dynasty. The inter tribal rivalry of the Turcomans, the attempt of Persian nobles to end the Turcoman dominance, and constant succession conflicts went on for another 10 years after Tahmasp's death. This heavily weakened the Safavid state and made the kingdom vulnerable to external enemies: the Ottomans attacked in the west, whereas the Uzbeks attacked the east. In 1588, Shah Abbas I came to power. He appointed the Governor of Herat and his former guardian and tutor, Alī Quli Khān Shāmlū (also known as Hājī Alī Qizilbāsh Mazandarānī) the chief of all the armed forces. Later on, events of the past, including the role of the Turcomans in the succession struggles after the death of his father, and the counterbalancing influence of traditional Ithnāʻashari Shia Sayeds, made him determined to end the dominance of the untrustworthy Turcoman chiefs in Persia which Tahmasp had already started decades before him. In order to weaken the Turcomans – the important militant elite of the Safavid kingdom – Shah Abbas further raised a standing army, personal guard, Queen Mothers, Harems and full civil administration from the ranks of these ghilman who were usually ethnic Circassians, Georgians, and Armenians, both men and women, whom he and his predecessors had taken captive en masse during their wars in the Caucasus, and would systematically replace the Qizilbash from their functions with converted Circassians and Georgians. The new army and civil administration would be fully loyal to the king personally and not to the clan chiefs anymore. and by that became one of the most powerful men in the empire. The offices of wakil and amir al umarā fell in disuse and were replaced by the office of a Sipahsālār (سپهسالار), commander in chief of all armed forces – Turcoman and Non Turcoman – and usually held by a Persian (Tādjik) noble. The Turcoman Qizilbash nevertheless remained an important part of the Safavid executive apparatus, even though ethnic Caucasians came to largely replace them. For example, even in the 1690s, when ethnic Georgians formed the mainstay of the Safavid military, the Qizilbash still played a significant role in the army. The Afshār and Qājār rulers of Persia who succeeded the Safavids, stemmed from a Qizilbash background. Many other Qizilbash – Turcoman and Non Turcoman – were settled in far eastern cities such as Kabul and Kandahar during the conquests of Nader Shah, and remained there as consultants to the new Afghan crown after the Shah's death. Others joined the Mughal emperors of India and became one of the most influential groups of the Mughal court until the British conquest of India.
Ауғанстан
Ауғанстандағы қызылбаштар негізінен Кабул, Қандаһар немесе Герат сияқты қалалық аймақтарда тұрады. Олардың кейбіреулері Надир шах қалдырған әскерлердің ұрпақтары, ал басқалары Дуррани әулетінің билігі кезінде елге әкелінді. Заман шах Дурранидің 100 мыңнан астам атты әскері болды, олардың көп бөлігі қызылбаштардан құралған. Ауғанстанның қызылбаштары бұрын үкіметтік кеңселерде маңызды лауазымдарды атқарған, ал қазір саудамен айналысады немесе қолөнершілер болып жұмыс істейді. Ауғанстан құрылғаннан бері олар қоғамның маңызды және саяси ықпалды бөлігін құрайды. Олардың саны 30 мыңнан 200 мыңға дейін деп есептеледі. Сэр Маунтстуарт Элфинстон 19 ғасырдың басында Кабулдағы қызылбаштарды «түріктердің колониясы» деп сипаттады, олар «парсы тілінде және өзара араласқанда түрік тілінде сөйлейтін». Олар білімді, бай және ықпалды деп есептелді, өздерінің ана тілі – түрік тілін тастап, парсы тіліне көшкен, «факты бойынша парсыландырылған түріктер» болды. Леди Флоренция Сэйл (сэр Роберт Генри Сэйлдің әйелі) және Винсент Эйр – екеуі де сэр Маунтстуарт Элфинстонның серіктері – Ауғанстанның қызылбаштарын «парсы текті парсылар немесе парсылардың ұрпақтары, қызыл бас киім кигендер» деп сипаттады. Қызылбаштардың үкіметтегі ықпалы биліктегі пуштун руларының арасында наразылық тудырды, әсіресе Бірінші ағылшын-афған соғысы (1839–1842) кезінде қызылбаштар ашық түрде британдықтармен одақтасқаннан кейін. Абдур Рахман ханның Ауғанстандағы шиит азаматтарын қырғынға ұшыратқан кезде, қызылбаштар «мемлекет жауы» деп жарияланды және үкімет пен суннит көпшілігі тарапынан қуғынға түсті. Ауғанстанның бұрынғы мемлекеттік әнұранында (2006–2021) үшінші шумақтың үшінші жолында қызылбаш этносы туралы айтылған.
Qizilbash in Afghanistan primarily live in urban areas, such as Kabul, Kandahar or Herat. Some of them are descendants of the troops left behind by Nadir Shah. Others however were brought to the country during the Durrani rule, Zaman Shah Durrani had a cavalry of over 100.000 men, consisting mostly of Qizilbash Afghanistan's Qizilbash held important posts in government offices in the past, and today engage in trade or are craftsmen. Since the creation of Afghanistan, they constitute an important and politically influential element of society. Estimates of their population vary from 30,000 to 200,000. Sir Mountstuart Elphinstone described the Qizilbash of Kabul in the beginning of the 19th century as "a colony of Turks," who spoke "Persian, and among themselves Turkish." Described as learned, affluent, and influential, they appear to have abandoned their native Turkish language in favour of Persian, and became "in fact Persianized Turks". Lady Florentia Sale (wife of Sir Robert Henry Sale) and Vincent Eyre – both companions of Sir Mountstuart Elphinstone – described the Qizilbash of Afghanistan also as "Persians, of Persian descent, or descendant of the Persians, wearing a red cap". The influence of the Qizilbash in the government created resentment among the ruling Pashtun clans, especially after the Qizilbash openly allied themselves with the British during the First Anglo Afghan War (1839–1842). During Abdur Rahman Khan's massacre of the Shi'i minorities in Afghanistan, the Qizilbash were declared "enemies of the state and were persecuted and hunted by the government and by the Sunni majority. The former national anthem (2006 2021) of Afghanistan mentioned Qizilbash as an ethnic group in the third line of third stanza.
Иран
Шах Аббас Қызылбаштің Сәфәүи әскері мен басқару қатарындағы орнын біртіндеп алмастыруы және олардың Сафи мен Шах Сафи саясатының нәтижесіндегі қуғын-сүргінге ұшырауынан кейін, Қызылбаштар Сәфәүилерге қарсы бүлік көтеріп, наразылық білдіре бастады. Бұл империяның классикалық он екілік сенімдерді қабылдауына және шиит ғалымдарымен бірлесіп Қызылбаш діни ілімдерімен күресуіне әкеліп соқты, нәтижесінде Қызылбаштардың ықпалы төмендеп, он екілік шиизмнің дәстүрлі түсіндірмелері басымдық алды.
Following Shah Abbas's gradual replacement of the Qizilbash in the Safavid military and administrative ranks, and the persecution they faced at the hands of his and Shah Safi's policies, the Qizilbash started to turn and rebel against the Safavids. This then lead to the empire adopting more classical Twelver beliefs and it cooperating with Shi'i scholars in combatting Qizilbash doctrines, eventually causing their decline in favour of a more orthodox interpretation of Twelver Shi'ism.
Болгария, Грекия және Румыния
Румыниядағы Бабадагтан Грекиядағы Диметокаға дейінгі аймақ қазіргі Қызылбаш жері болып табылады. Бұл аймаққа Шығыс Болгарияның бір бөлігі, оның ішінде Добруджа және Силистре қалалары кіреді. Қызылбаштардың көпшілігі 15-17 ғасырлар аралығында Осман билігімен Анатолиядан күштеп жер аударылып немесе өз еріктерімен Добруджаға қоныстанды. Қызылбаштар нағыз кім екендерін жасырып, түрік немесе болгар көршілеріне православиелік сунниттер екендерін айтады, ал кіммен сөйлесіп тұрғанына қарай, өздерін бекташилер деп мәлімдейді.
A strip of land from Babadag in Romania until Dimetoka in Greece is the land of Qizilbash nowadays. This strip includes a part of eastern Bulgaria, including cities as Dobruja and Silistre. Most of the Qizilbash settled in Dobruja in large numbers, either voluntarily or by being deported there from Anatolia by the Ottoman authorities between the 15th and 17th centuries. The Qizilbash conceal their real identity, outwardly professing to be orthodox Sunnis to their Turkish or Bulgarian neighbours, or alternatively claim to be Bektashis, depending who is addressing them.
Сирия/Ливан
XVII ғасырдың аяғы мен 1822 жылдар аралығында "Қызылбаш" термині Осман әкімшілік құжаттарында қазіргі Ливан аумағындағы он екілік (Имамдық) шииттерді көрсету үшін де пайдаланылған. Османдықтар бұл терминді Анатолиялық немесе Ирандық Қызылбашпен ешқандай байланысы жоқ екенін білгендіктен, оларды әлсірету немесе оларға қарсы жазалау шараларын негіздеу үшін ғана қолданған. XVIII ғасырдың басында Солтүстік Ливанның бір бөлігі тіпті "Қызылбаш мукатасы" салық округі деп аталған.
Between the late seventeenth century and 1822, the term "Qizilbash" was also used in Ottoman administrative documents to identify Twelver (Imami) Shiites in what is today Lebanon. The Ottomans were aware they had no link to the Anatolian or Iranian Qizilbash, employing the term only as a means to delegitimize them or justify punitive campaigns against them. In the early eighteenth century, a part of northern Lebanon is even described as the "Kızılbaş mukataa" tax district.
Түркия
Түркияда 16 ғасырда Анатолиядағы қызылбаш топтарынан пайда болған алеви қауымы бар. Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғанда, осы топтарды сипаттау үшін «алеви» терминін қолдану тиімсіз болар еді, себебі ол бастапқыда төртінші Рашид халифасы Әлидің ұрпақтарын атау үшін пайдаланылған. 19 ғасырда Түркияда бұл термин сүннилердің еретик деп санайтын қызылбаштарға қатысты қолданылды. Курд алевилері жергілікті жерлерде «Кызылбаш» деп танылады, оларды Сефевид әулетінің қызылбастарымен байланыстырады, бірақ олардың нақты тегі әлі анық емес және пікірталас тудырады. 19 ғасырдың екінші жартысында батыстың қызылбаштардың шығу тегі мен саяси көзқарастарына қызығушылығы артып, олар Иса туралы христиандық ұстанымдарды ұстанады деп ойлаған батыстық миссионерлердің назарына ілікті. Қызылбаштар осы миссионерлерге қарсы болған жоқ, тіпті миссионерлердің баяндамаларына сәйкес, кейбіреулері олардың үгіп-насихаттарын тыңдауға дайын болды. Өз кезегінде, Осман билігі қызылбаштарды мұсылман ретінде жіктеуге күш салды, бірақ қызылбаштар бұл әрекеттерге әрдайым келіспеді, кейде тіпті оларды ашық түрде қабылдамайтын. Мұндай қарым-қатынастарға қарамастан, осы топтардың Осман үкіметімен немесе батыстық миссионерлермен қарым-қатынастарын қалай түсінгендігі туралы толық мәлімет әлі белгілі емес. Бірақ дереккөздердің жеткіліксіздігі мен қызылбаш топтарының алуан түрлілігіне байланысты осы терминнің дұрыс қолданылуына күмән туындайды.
In Turkey, there is a community of so called Alevis, which were formed out of Qizilbash groups in Anatolia in the 16th century. Historically, however, it wouldn't be appropriate to use the term Alevi to describe these groups, seeing as it was originally used for descendants of Ali, the fourth Rashidun Caliph. In the 19th century, the term was also used in Turkey to refer to the Qizilbash, who were seen as heretics by the Sunni majority. The Kurdish Alevis are known locally by the term Kızılbaş, associating them with the Qizilbash in the Safavid dynasty, although their exact origins are unclear and subject to debate. In the second half of the 19th century, a Western interest in the origins and political orientations of the Qizilbash sparked, resulting in them becoming the target of Western missionaries, who believed that they held Christian views about Jesus. The Qizilbash weren't hostile towards these missionaries and, according to missionary reports, some were willing to listen to their message. In turn, the Ottoman authorities responded by making more efforts to classify the Qizilbash as Muslims, though the Qizilbash did not always accept these efforts, such that they would openly decline them at times. Despite such adversarial interactions, a clear picture of how these groups perceived their relations with the Ottoman government or the Western missionaries has not yet been established. There are some doubts, though, whether this term is appropriate, due to the scarcity of sources and the diversity of the various Qizilbash groups.
Жалпы көздер
Ив Бомати мен Хучанг Нахаванди, Шах Аббас, Парсы императоры, 1587–1629, 2017, «Кетаб» корпорациясы, Лос-Анджелес, ағылшын тілінен аударған: Азизех Азоди.
Yves Bomati and Houchang Nahavandi,Shah Abbas, Emperor of Persia,1587–1629, 2017, ed. Ketab Corporation, Los Angeles, , English translation by Azizeh Azodi.