Кіріспе

Византиялық судья және тарихшы (11-ғасыр)

Михаил Аталеятес немесе Аталеятес (Μιχαήλ Ἀτταλειάτης (Michaḗl Attaleiátēs), ; шамамен 1022 – 1080) – Константинопольде және империяның провинцияларында 11-ғасырдың екінші жартысында қызмет еткен византиялық грек шежірешісі, мемлекеттік қызметкер және тарихшы. Ол Михаил Пселлостың жас замандасы (мүмкін, тіпті оқушысы) және, әлдеқайда үлкен Джон Скайлицестің әріптесі болуы мүмкін, 11-ғасырдағы тағы екі византиялық тарихшының еңбектері бізге жеткен.

Өмір және жұмыс

Михаил Атталейейт, әлдебір Атталея (қазіргі Анталия, Түркия) тумасы болғандықтан, шамамен 1030-1040 жылдар аралығында заңгерлік білім алу үшін Константинопольге көшіп келді. Империяның сот жүйесінде қызмет еткен жылдары ол жеке байлығын жинады. Соттағы қызметі оны бірнеше императорлардың назарына түсірді, олар оны мемлекеттік қызметкерлерге берілетін ең жоғары наградалармен (патрикий және антипатос) марапаттады. 1072 жылы Атталейейт император Михаил VII үшін IX ғасырдың соңындағы Базиликаға негізделген «Заңдар жинағы» (Ponema Nomikon) атты заңның тұжырымдамасын жасады. Сонымен қатар, ол 1070 жылдардың ортасында Константинопольде құрған кедейлер үйі мен монастыры үшін ережелерді әзірледі. «Диатаксис» деп аталатын бұл еңбек Византияның әлеуметтік, экономикалық, мәдени және діни тарихын зерттеушілер үшін XI ғасырда Константинополь мен провинциялар үшін құнды. Бұл жұмыста Атталейейттің өмірі туралы да маңызды ақпарат бар. Онда монастырь кітапханасындағы кітаптардың тізімі, сондай-ақ негізін қалаушының астанадағы және Фракиядағы мүлкі туралы мәліметтер келтірілген. «Диатаксис» бойынша Атталейейт Константинопольде көптеген жылжымайтын мүліктерге (фермалар мен қалалық үйлерге) ие болған, сонымен қатар Рейдестос (қазіргі Текирдағ) және Селимбрия (қазіргі Силиври) қалаларында да мүлігі болған. 1079/80 жылдары Михаил Атталейейт «Тарих» атты еңбегін жариялады, онда Византия империясының 1034-1079 жылдар аралығындағы саяси және әскери тарихы баяндалған. Македониялық династиядан кейін империяның құлдырауын көрсететін бұл көрнекті және көбінесе сенімді баяндама Атталейейтке оның замандасы Михаил Пселлостың әртүрлі көзқарасымен қараған саяси мәселелерін талқылауға мүмкіндік берді. «Тарих» бүкіл еңбекке арналған император Никефор III Ботанейатқа арналған ұзын мақтау сөздерімен аяқталады. Осы мақтау мен арналуының арқасында Атталейейт көп жылдар бойы осы қарт және тиімсіз императордың адал жақтасы деп есептелді. Алайда, оның мәтінін мұқият оқығанда, мақтау сөздерінің шындығына күмән туады. Керісінше, Атталейейт жас әскери қолбасшы және болашақ император Алексий Комненға көбірек жақын болған сияқты. Атталейейт шамамен 1080 жылы, Комнен дәуірінің басталуына аз уақыт қалғанда қайтыс болды. Сондықтан ол «Тарихты» Византия мемлекетін құтқарушы деп есептеген Комнен династиясының негізін қалаушы Алексий I Комненге қайта арнауға үлкермеді. Оның ұлы Феодор 1085 жылға дейін қайтыс болды. Олардың денелері, судьяның екі әйелі Эйрен мен Софияның денелерімен бірге Константинопольдің оңтүстік-батыс жағындағы Кипарис шіркеуінің қасиетті Георгий шіркеуінің аумағына жерленді. Бұл аймақта отбасының Константинопольдік иеліктері шоғырланған болуы мүмкін, сонымен қатар Атталейейттер меценаттық еткен Христиан Паноиктейрмон монастырына жақын орналасқан. Бүгінде бұл шіркеуді (Саматья Ая Йорги Рум Православ Килисеси) аралауға болады, бірақ екі өрттен өткеннен және кең ауқымды қайта құрудан кейін ол Атталейейттің заманындағы шіркеуге ұқсамайды.

Тарихшының мақсаттары

Аталеяттар Тарихы – Византия әскери құлдырауы туралы саналы түрде құрастырылған баяндама. Оның талдауында автор заманауи саяси және әскери тарихтан жиі ауытқып, еңбектерінің беттеріне Рим Республикасының даңқы туралы суреттерді себіп, замандастарының тиімсіздігімен қатысты келеді. Алайда, автордың өткенге бет бұруы бекергі зерттеушілік емес. Бұл Атталеяттың оқырманды білімділігімен таң қалдыруға жасаған әрекеті де емес. Керісінше, "Тарихтың" республикалық батырларының азаматтық қасиеттері арқылы оқырман империяны дағдарыстан шығаратын жаңа римдік патриотизмді іздеуді көреді. Сонымен қатар, тарих жазу Атталеятқа өткеннің көзімен қарай отырып, империяның қазіргі қиын жағдайын зерделеуге және белгісіз болашаққа жоспарлау қабілетіне ие екенін білдіреді. Сондықтан "Тарих" автордың саяси тұрғыдан белсенді, өкілетті және құзырлы кеңесші мәртебесін растайды. Тарих жазу, жалпы алғанда, ал "Тарих" әсіресе Атталеятты өз заманының саяси оқиғаларын зейін қадап бақылайтын, амбициялы, патриоттық және көреген тұлға ретінде көрсетеді, Византия басқаруының кемшіліктерін айыптап, Рим әлемінің құлдырауына байланысты замандастарымен тығыз диалог жүргізеді.

Аталеялар және тарихи себеп-салдарлық байланыстар

"Тарихтың" алғашқы жолдарынан бастап Атталейатес оқырмандарына өзінің еңбегінде келтірілген тарихи оқиғалардың себептерін анықтауға тырысатынын түсіндіреді. Тарихшы осы бағдарламалық мәлімдемеге өзінің бүкіл жұмысы бойында ерекше мән береді. Атталейатес әрбір оқиғаға мүмкіндігі шегінде дұрыс тарихи талдау жасайды және әр кезде адамдардың іс-қимылдарына назар аударады. Автордың нәрселердің себептерін зерттеуге деген қызығушылығы табиғат сипаттамаларына да қатысты. Осылайша, жер сілкінісі мен дауыл сияқты табиғи құбылыстар "Тарих" еңбегінде сол кездегі ғылыми талдау деңгейінде сипатталып, түсіндіріледі. Дегенмен, христиандық сенімге толы аудитория үшін жазғандықтан, Атталейатес сақтық танытады және тарихи және табиғи оқиғалардың артындағы күш ретінде христиан Құдайын жиі еске алады, оларды әйтпесе тарихи немесе ғылыми тұрғыдан түсіндіреді. Осылайша, оқырман бір оқиғаға қарама-қайшы түсіндірмелермен жиі кездеседі. Алайда, "Тарихты" мұқият талдау көрсеткендей, тарихшының талдауы негізді талдауға басымдық береді. Сонымен қатар, Атталейатес құдайға жасаған дұғалары христиандық Құдайды емес, классикалық тағдыр (тыхе) ұғымын еске түсіру үшін жеткілікті түрде беймазмұнды. Осы тұрғыда Атталейатес – Константинопольдік зиялылық аренаны өзінің ізденісшілігімен және білімге құштарлығымен танымал болған философ Михаил Пселлостың адал шәкірті.

Византиялық зияткерлік дәстүрдегі орны

Аталеят негізінен маңызды тарихи еңбегі үшін, ал екінші рет «Диатаксис» еңбегіндегі пайдалы тарихи деректер үшін зерттеледі. Дегенмен, оның тарихи және құқықтық еңбектерін он бірінші ғасырдың зиялилық қозғалысы мен өркендеуінің аясында қарастыру қажет. Александр Каждан Аталеятты патриарх Михаил Керулариостың жақтастарының консервативті дауысы деп есептеген. Алайда, судьяны Майкл Пселлос пен Иоанн Мауропос, Ксифилинос (сарыбас монах және патриарх) және Симеон Сет сияқты зиялылардың қызықты әлемінің бір бөлігі деп санаған жөн.

Негізгі көздер

Майкл Атталейейтс, "Тарих", Энтони Калделлис және Димитрис Краллис аударған (Кембридж/Масс. : Гарвард университетінің баспасы, 2012). "Тарих" алғаш рет И. Беккер редакциялаған "Corpus Script. Byz." (Бонн, 1853) жинағында жарияланды. Грек тіліндегі жаңа басылымы мен испан тіліндегі аудармасын И. Перес Мартин, Мигель Аталиатес, Historia, (Nueva Roma 15) Мадрид, 2002 ж. жариялады. П. Готье, "Мишель Атталейейттің Диатаксисі", REB 39 (1981), 5 143, француз тіліндегі аудармасы бар Диатаксис басылымы үшін. Ағылшын тіліндегі аудармасы – Alice Mary Talbot, Byzantine Monastic Foundation Documents, Джон П. Томас және Анжела Константинидес Геро редакциялаған (Вашингтон, DC: Dumbarton Oaks, 2000), 1: 326–76. Атталейейттің заң жинағына қатысты Понема Номикон, Иоанн Зепос және Панагиотис Зепос редакциялаған. Jus graecoromanum (Афина: Георгиос Фексис және ұлы, 1931), 7: 411–97.