Кіріспе
Адамдар мен жануарларды өлтіруге байланысты діни қызмет.
Майя мәдениетінде құрбандық – діни қызметкерлердің қадағалауымен өткізілетін рәсімдерде адамдарды немесе жануарларды өлтіру немесе қауым мүшелерінің қан тамыздыруын қамтитын діни іс-әрекет болған. Құрбандық жасау дерлік барлық ежелгі қоғамдардың даму сатыларында, көбінесе бірдей себеппен – құдайлардың ықыласын табу үшін немесе оларға деген қарызды өтеу үшін кездесетін.
Дағдарыс және құрбандық
Майяның ритуалдық амалдары туралы білгендеріміз екі көзден келеді: Юкатанды испандықтар басып алғаннан кейін немесе одан кейін келген миссионер-этнографтардың сақталған жылнамалары мен кодекстерінен, сондай-ақ кейінгі археологиялық деректерден. Тарихи мәліметтер ацтектерге қарағанда сирек, және тек Майя классикалық мәдениетінің құлдырауынан соңғы кезеңге қатысты ғана сенімді болуы мүмкін. Жылнама жазушылардың отаршылдық көзқарасымен келгенін айтқандар да бар, бірақ Диего де Ланданың Майя қоғамы туралы ең толық есебі қазіргі заманғы сарапшылармен «этнографиялық шедевр» деп бағаланған, оның Майя кодекстерін жоюдағы рөліне қарамастан. Археологиялық деректер қазба жұмыстарының артуымен кеңейіп, ертедегі жылнама жазушылардың жазған көптеген мәліметтерін растады. 1950 жылдары Майя әліпбиінің (сылабустың) жазылуы үлкен табыс болды, бұл көптеген храмдарға қашалған белгілерді түсінуге мүмкіндік берді. Қазба жұмыстары және адам сүйектерінің сараптамасы құрбандық болғандардың жасын, жынысын және өлім себебін анықтауға көмектесті.
Адам құрбандығы
Майялар жыл бойы белгілі бір күндері көптеген мерекелер мен рәсімдерді өткізген, олардың көбі жануарларды құрбандыққа шалумен, ал барлығы қан төгумен байланысты болған. Бұл практиканың кең таралғаны Колумбқа дейінгі Мезоамерика мәдениетінің ерекше ерекшелігі болып табылады және қазір ол аймақтың алғашқы өркениетінің бірі болған ольмектерден бастау алған деп есептеледі. Ритуалдық құрбандықты әдетте діни немесе саяси көшбасшылар жұрт алдында жасаған, олар дененің жұмсақ бөлігін, көбінесе тіл, құлақ немесе алқабық терісін тесіп, қанды тікелей мүсінге жағу үшін жинаған немесе оны қағазға жинап, содан кейін өртелген. Қанды элитадан тыс адамдардан, көбінесе жастардың немесе жоғары дәрежелі әйелдердің маңдай терілерінен алуға болады. Жинақтың орны, әрине, діни мағынаға ие болған. Жоралемонның айтуынша, пенис пен кіндіктен шыққан қан ең қасиетті және «күшті тыңдауға» ие екендігі және мұндай рәсімдер табиғи әлемнің, әсіресе өсірілген өсімдіктердің жаңаруы үшін маңызды болғандығы «дәл сенімді». Бірде ерлер мен әйелдер «ғибадатханада қатарласып жиналып, әрқайсысы мүсінін тесіп, бір жағынан екіншісіне қарай созып, содан соң өздері тұра алатындай көп бауды өткізді. Содан кейін бәрі бірге байлап, тізілген күйде, мүсінді майлады, испандықтардың пікірінше, ол «Баал» құдайына табыну үшін арналған. Бірақ өз-өзіне құрбандық шалу күнделікті оқиға болуы мүмкін, яғни жанынан өтіп бара жатқандар тәңір мүсініне құлшылық белгісі ретінде сол жерде қан құюы мүмкін. Көптегендерді бағанаға іліп, шаштарын қырқып, соққыға жықты, ал кейбіреулері азапты киім киіп, біраз уақытқа қамалды. Кейбір үндістер қайғыдан, ал шайтан алдап, өздерін асып, бірақ жалпы алғанда, олардың барлығы көп өкініш білдірді және жақсы христиандар болуға дайын болды». Де Ланда күнтізбенің мейрамдары мен рәсімдері туралы ең толық мәлімет береді (34-40 тараулар), бірақ бұл тұрақты оқиғалардың ешқайсысында адам құрбандығы туралы айтылмаған, бұл оның Майя ақпаратшыларының кез-келген жағдайдан бейхабар екенін білдіреді, өйткені дін қызметкері мұндай ақпаратты жасырмаған болар еді. Дәстүрлі көзқарас бойынша, майялар көршілеріне қарағанда адамдарды құрбандыққа шалудан әлдеқайда аз пайдаланған. Банкрофт былай деп атап өтті: «Мексикада адам құрбандарының гектамобының өлім белгісі болатын оқиға Юкатанда пәкті иттің өлімімен атап өтіледі» (704-бет). Бірақ археологиялық дәлелдер көптеген жылдар бойы тарихшылардың пікірін, яғни майялар арасында адам құрбандығы туралы түсінік болмаған деген пікірін растады. Кіші классикалық дәуірдегі майялардың аймақтық билігінің басты орталығы болған Чичен-Ица қаласы да адам құрбандығының басты орталығы болған көрінеді. Қаланың орнында екі табиғи шұңқыр бар, олар ауыз суды мол қамтамасыз еткен болар еді. Олардың ішіндегі ең үлкені – Саградо (сонымен қатар Құрбандық құдығы деп те аталады) – Жаңбыр құдайы Чаакқа құрбандық ретінде көптеген құрбандықтар салынған жер. 2007 жылы осы cenote-дан алынған қалдықтарды зерттеу кезінде олардың адам құрбандығына сәйкес келетін жаралары бар екені анықталды. Банкрофт бір процедураны сипаттап береді: «Одан кейін әр құрбанның денесін ұзын арқанмен байлап, құрбандық үстелінен түтін көтерілмейтін сәтте, бәрі шығанаққа лақтырылды. Құрбандық шалу рәсімін көру үшін елдің түкпір-түкпірінен жиналған халық бірден құдықтың қасынан кетіп қалды да, біраз уақыт үздіксіз дұға етіп тұрды. Содан кейін мәйіттерді алып шығып, көрші орманға көміп тастады» (705-бет). Бұл құрбандықтардың не үшін жасалғаны, әр түрлі уақытта олардың нақты көлемі немесе тіпті құрбандар кім болғаны туралы келісім жоқ. Майя қоғамы тәуелсіз қала-мемлекеттер ретінде ұйымдастырылғандықтан, жергілікті саяси және діни элиталар өздері қалағандай адам құрбандықтарын бастай алды. Де Ланданың айтуынша, көптеген қалаларда ғибадатханада құрбандық шалудың негізгі себебі – «опырақ, дау-жанжал, құрғақшылық немесе осыған ұқсас аурулар» болған. Мұндай жағдайда құлдар сатып алынып, түрлі рәсімдер жасалып, көк бояумен майланып, жүрекке жебелермен оғылған немесе құрбандық үстелінде ұсталған, ал діни қызметкер жүректі рәсімдік пышақпен тез алып тастаған. Бұл екі жағдайда да жүрек ғибадатханадағы тәңір мүсініне ұсынылып, оған да қан құйылды. Банкрофтың айтуынша, бір тайпа жылына екі рет некеден тыс ұлдарды құрбандыққа шалады, бұл да жүректі алып тастау арқылы, бірақ қанды ыдысқа жинап, оны ғибадатхананың ішіндегі төрт негізгі компас нүктесіне шашып тастады. Жеңіспен аяқталған шайқастан кейін тұтқынға алынғандар да құрбандыққа шалу үшін пайдаланылды, бұл, әрине, жеңіске жеткен құдайға құрбандық болды, бірақ майялар осы мақсатта соғыстарды бастаған деген жазба жоқ, бұл, көрінеді, ацтектерде болған. Ежелгі майя өнерінің қазіргі талдауы соғыс тұтқындарының көптеген бейнелерін көрсетеді, олар қазір құрбандыққа шалынғандар деп түсіндіріледі: «Бейнелерді және кейде олардың контекстін талдау көрсетіп тұрғандай, кеудедегі қосылған қолдар қимылы бағыну, тұтқындық және өлім – бір сөзбен айтқанда, құрбандық ұғымдарымен байланысты».
De Landa provides the most comprehensive account of calendar festivals and rituals (chapters 34 40), but in none of these regular events is human sacrifice mentioned, which must mean his Maya informants were unaware of any instances since the cleric would hardly have suppressed such information. The traditional view is that the Mayans were far less prolific in sacrificing people than their neighbours. Bancroft notes: "An event which in Mexico would be the death signal to a hecatomb of human victims would in Yucatán be celebrated by the death of a spotted dog."(p. 704)
But mounting archeological evidence has for many decades now supported the chroniclers' contention that human sacrifice was far from unknown in Maya society. The city of Chichen Itza, the main focus of Maya regional power from the Late Classical period, appears to have also been a major focus of human sacrifice. There are two natural sinkholes, or cenotes, at the site of the city, which would have provided a plentiful supply of potable water. The largest of these, Cenote Sagrado (also known as the Well of Sacrifice), was where many victims were cast as an offering to the rain god Chaac. A 2007 study of remains taken from this cenote found that they had wounds consistent with human sacrifice. Bancroft describes one procedure:A long cord was then fastened round the body of each victim, and the moment the smoke ceased to rise from the altar, all were hurled into the gulf. The crowd, which had gathered from every part of the country to see the sacrifice, immediately drew back from the brink of the pit and continued to pray without cessation for some time. The bodies were then drawn up and buried in the neighboring grove. (p.705)
There is no consensus on why these sacrifices took place, their true scale at different times, or even who the victims were. Because Maya society was organised as independent city states, the local political and religious elites could independently initiate human sacrifices as they saw fit. De Landa notes that a common cause for temple sacrifices in many cities was the occurrence of "pestilences, dissensions, or droughts or the like ills". (p. 91) In such cases, slaves were usually purchased and after a variety of rituals were anointed with blue dye and either shot with arrows through the heart or held on an altar while the priest swiftly removed the heart using a ceremonial knife. In either case the heart was presented to the temple idol, which was also anointed with blood. According to Bancroft, one tribe sacrificed illegitimate boys twice a year, again by removing the heart, but collecting the blood in a bowl and scattering it to the four cardinal compass points within the temple. Capturing prisoners after a successful battle also provided victims for sacrifice, presumably to propitiate whatever deity had promised victory in the first place, although there is no record of the Maya initiating conflicts solely for this purpose as was apparently the case with the Aztecs. Modern analysis of the ancient Maya art indicates a large number of representations of prisoners of war that are now understood to be sacrificial victims: "The analysis of the representations and sometimes of their context shows that the crossed arms on the chest gesture is associated with the concepts of submissiveness, captivity and death — in a word, sacrifice."
Бала құрбандығы
Майя зерттеушілері, ацтектер сияқты, майялардың да белгілі бір жағдайларда, көбінесе ғибадатханалар және басқа да құрылыстардың негізін салу кезінде балаларды құрбандыққа шалғандығына сенеді. Классикалық кезеңдегі майя өнерінде жаңа патшаның таққа отыруы немесе майя күнтізбесінің басталуы кезінде балалардың жүректерінің алынуы бейнеленген. Мұндай жағдайлардың бірінде, Гватемаланың Пьедрас-Неграс қаласындағы 11-ші стеласында құрбандыққа шалынған бір баланың суреті бар. Балалардың құрбандыққа шалынғандарының басқа да суреттері құмыраларда кездеседі. Археологтар қазба жұмыстарын жалғастыра берсе, балаларды құрбандыққа шалудың көбірек мысалдары табылуда. 1974 жылы Белиздің солтүстігіндегі Ламанайдағы қазба жұмыстары нәтижесінде жаңа туғаннан 8 жасқа дейінгі бес баланың қалдықтары табылды: «Бес баланың құрбандық болғанына күмән жоқ. Ламанайда балалардың немесе ересектердің құрбандыққа шалынғанына ешқандай дәлел жоқ». 2005 жылы Майя аймағындағы Комалкалькода бір-екі жастағы құрбандыққа шалынған балалардың жаппай қабірі табылды. Бұл құрбандықтар, Комалкалькодағы ғибадатханалар салынып жатқанда жасалған болып көрінеді. Эль Перу Вакаʼдағы қазба жұмыстары нәтижесінде сәбидің сүйектері, әдеттегідей, ересек ер адамның сүйектерімен бірге табылды, сондай-ақ тұрғын үй кеңейтілгеннен кейін өткізілген той-томалақтың көптеген дәлелдері де болды, одан кейін ол рәсімдер мен құрбандықтар арқылы «жанға ие болды». Талдау көрсеткендей, «адам құрбандығы классикалық майя мемлекетінің патшалық тұлғаларымен ғана шектелмей, төменгі элиталар өздерінің жекелеген рәсімдерінің бөлігі ретінде оны жүзеге асыруы мүмкін».
Жануарлар құрбандығы
Аққұйрықты бұғылар, болжам бойынша, құрбандыққа шалатын ең көп таралған жануарлардың бірі болған және Майя өнерінде кеңінен бейнеленген. Бұғыдан кейін, ең көп шалынатын жануарлар – иттер мен түрлі құстар (олардың бастары бейнелерге арналған), одан кейін жагуардан аллигаторға дейін әртүрлі жануарлар болған. Жануар құрбандығы, сондай-ақ, кез келген маңызды іс немесе жобаны бастамас бұрын жиі кездесетін рәсім болған сияқты.
Мысалдар
Майялар құрбандыққа шалу және діни мерекелерде жеу үшін жануарларды өсірген. Испан отарлаушылары Майялардың жыл сайынғы құрбандық пен тойларда көп мөлшерде түйеқұсты өлтіріп жегенін хабарлаған. 11-12 ғасырлардағы суреттелген Майя кітабы – Дрезден кодексі құстардың құрбандық шалу рәсімінде қолданылғанын, құрбандық орындарының жанында бұғылардың байланғанын және бұғы етінің бөліктерінің ырымдық ыдыстарға салынуын көрсетеді. Мадрид кодексі мен Борджия кодексі де бұғыларды ағаштарға байлап, найзамен өлтіретін ырым-жолдарды суреттейді. Лагуна-де-Он аралында тапир, пекари, бұғы, крокодил, игуана және агутидің қалдықтары, олардың барлығы да діни қасапқа пайдаланылған деп есептелетін жердің төңірегінде шоғырланған. Майялардың Xunatunich жерлеу палатасында жоғары топқа жататын ересек еркек адамның денесі елен мен ягуар сүйектерімен шашырап жатқан күйде табылды. Xunatunich және Baking Pot-та бұғы сүйектері мен тасбақа қабықтары тамақтандырумен байланысты кесу іздерізсіз табылған, бұл олардың діни құрбандыққа қолданылғанын көрсетеді. Классикалық кезеңнен кейінгі жазбаларда осы жерлерде бұғылар мен тасбақалардың құрбандыққа шалынғаны сипатталған. Yaxuná-да табылған бір мазардың үстінде және айналасында ягуар, қоян, бұғы, опоссум, құстар, кесірткелер және жыланның сүйектері шашырап жатыр екен.
Археологиялық даулар мен қате түсініктер
Көптеген жағдайларда құрбандыққа шалынатын жануарлар да желінетін, бұл рәсімдік және құрбандыққа арналған жануарлар мен тамақ үшін өсірілген жануарлар арасындағы шекараны белгісіз етеді немесе мүлдем жоқ етеді. Монтеро Лопес классикалық майя орталықтарындағы бұғы мүшелерінің таралуын талдау нәтижесінде археологиялық деректер жануарлардың дүниелік және қасиетті мақсатта қолданылуы арасындағы нақты айырмашылықты қолдамайтынын айтады. Бұл мәселе әсіресе төменгі таптарды зерттегенде анық көрінеді. Майя қоғамындағы рәсімдерді элита ғана жүргізгендіктен, кейбір зерттеушілер жануар ақуызы мен қосалқы өнімдерін тек аң аулау арқылы ғана алуға болатынын болжайды. Бірақ шындығында, дәлелдер майялардың бұғы мен итті кең ауқымда үйреткенін көрсетеді. Майя үй шаруашылықтарының жүгерімен итті семіруі жақсы құжатталған, оларды өздері жеу үшін немесе элитаға құрбан ету үшін дайындаған. Сейбалда жануарлардың қораларының болуы мүмкін қалдықтары табылды, олардың ішінде мүйіздің бөліктері болды, бұл бұғылардың тұтыну және рәсімдік мақсаттар үшін қол жетімді жерде сақталғанын көрсетеді. Сондай-ақ Пендергасттың айтуынша, әлем мен оның халқының тағдыры символдық емес, нақты түрленуге байланысты болған. Барлық белгілі теократиялық қоғамдардағыдай, Майяның саяси және діни элиталары бір-бірінің беделін нығайту және екеуіне де қажетті әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін бірлесіп жұмыс істеген болуы мүмкін, құрбандық рәсімдері қоғамдық біріктірудің маңызды бөлігі ретінде танылған. Алайда, құрбандық рәсімдеріне қатысты әртүрлі әлеуметтік топтар арасындағы, соның ішінде элиталар арасындағы мүдделердің қақтығысы туралы тарихи деректер әзірге айтылмаған.