Кіріспе
Батыс Африкадағы этникалық топ. Га Дангбе, Га Дангме, Га Адангме немесе ГаДангме – Гана, Того және Бениндегі этникалық топ. Га және Дангбе халықтары сәйкесінше Га–Дангме этнолингвистикалық тобының құрамына кіреді. Га Дангме – Гананың Ұлы Аккра аймағында тұратын бір этникалық топ. Га тайпасының отбасылық аты (тегі) мыналар: Никой, Амон, Котей, Адей, Аджей, Куторкор, Облитей, Лартей, Нортей, Арье, Ободай, Обоши, Торгбор, Торши және Ланте. Төмендегі атаулар Дангме тайпасынан шыққан және Нинго арасында кең таралған: Нартеи, Тетте, Квей, Квейнор, Кветеи, Нарте, Нар, Дугбатей, Теи, Мартеи, Аддо, Сиав, Саки, Аманор, Джанба. Бұлар да Га тайпасына жатады: Ломо, Ломотей, Тетте, Анкра, Теттефио, Ларье, Айтей, Окай, Бортей, Куэй, Куайнор, Ашонг, Котей, Сова, Одой, Аблор, Аджетеи, Доду, Дарку және Квартей. (Давенья патшалық отбасының аты: Дарпо). Олардың басшысы, Айи Куши (Куш) (1483–1519) жылдары шығыстан бірнеше мемлекеттер арқылы Акраға жеткізген. Ауызша дәстүрлерге сәйкес, Га тайпасы Чад көлі аймағынан шыққан және 16 ғасырда мақсатына жеткен. Сондай-ақ, 17 ғасырға қарай Нигер өзенімен төменге қарай саяхаттап, Вольтаны кесіп, қазіргі Ганаға жеткеніне сенімді. Бұл көшбасшы – Га Дангме халқының Мұсасы, ол оларға жеті қағиданы сыйлап, мемлекеттің негізін қалыптастырған және философиясын құрған. Га халқы алты тәуелсіз қалаға бөлінген (Акра (Га Маши), Осу, Ла, Теши, Нунгуа және Тема). Әр қаланың өзінің тақтайы болған, ол Ганың рәсімдері мен соғыс сиқырының орталық нысаны болған. Акра Га Дангме қалаларының ең маңыздысына айналды және қазір Гананың жүрегі мен астанасы болып табылады. Га халқы бастапқыда фермерлер болған, бірақ бүгінде балық аулау және импортталған тауарлармен сауда жасау – негізгі кәсіптері. Сауда көбінесе әйелдердің қолында, ал күйеу әйелінің қаржатына бақылау жасай алмайды. Әйелдерге тиесілі лауазымдар мен мүліктер аналық желі бойынша мұраға беріледі. Ал басқа мүлікті мұраға алу және еркектердің мемлекеттік лауазымдарына ие болу – әкелік желі бойынша жүзеге асырылады. Тектес еркектер әдетте тектес үйінде бірге тұрады, ал әйелдер, тіпті үйленгеннен кейін де, аналары мен балаларымен әйелдер үйінде тұрады. Әр Га қаласында әртүрлі культтар мен көптеген құдайлар бар, сондай-ақ жыл сайын қалалық фестивальдар өтеді. Дангме халқы екі туысқан Га Дангме халқының арасында ең көп санды халқы болып табылады. Гананың Ұлы Аккра аймақтық жерінің шамамен 70% Дангмеге тиесілі, олар Гананың Дангме шығысы және Дангме батысы аудандарында орналасқан. Сонымен қатар, Гананың Шығыс және Вольта аймақтарындағы жерлердің шамамен 15% Дангме халқына тиесілі. Олар негізінен Шығыс аймақтың Мания Кробо және Йило Кробо аудандарында орналасқан. Вольта аймағының Аготайм аймағында және Тогоның оңтүстік бөлігіндегі Дангме аймағында. Дангме кәсіптері – балық аулау, сауда және Хуза жүйесіне негізделген шаруашылық. Бұл капитализмнің ерте және инновациялық түрі болды, онда мүліктің күрделі жүйесі құрылып, кейіннен ортақ пайдаланылды. Бұл жүйеде үлкен жер учаскесін адамдар тобы сатып алады, бірақ оны топтың көрнекті мүшесі өкілдік етеді, топ әдетте үлкен отбасының мүшелерінен тұрады; жер әрқайсысы төлеген сомаға сәйкес олардың арасында бөлінеді, содан кейін әр адам өз бөлігін толық басқарады. Сатушымен келіссөздерді Хузацэ (“Хузаның әкесі”) жүргізеді, ол кейін Хуза жетекшісі және өкілі болады. Бұрын қарақұмық – негізгі азық болған, бірақ қазір ананас, жаңғақ, жүгері, банан, какао және пальма майы сияқты дақылдар кең таралған. Тектес мүшелері жыл бойы бірнеше рет Хуза шаруашылықтарынан дәстүрлі тектес үйіне оралып, өздерінің құдайларының фестивальдарына қатысады. Сонымен қатар, көптеген жылдық фестивальдар бар.
The Ga Dangbe, Ga Dangme, Ga Adangme or GaDangme are an ethnic group in Ghana, Togo and Benin. The Ga and Dangbe people are grouped respectively as part of the Ga–Dangme ethnolinguistic group. The Ga Dangmes are one ethnic group that lives primarily in the Greater Accra region of Ghana. Ethnic Ga family names (surnames) include Nikoi, Amon, Kotey, Kotei, Adei, Adjei, Kutorkor, Oblitey, Lartey, Nortey, Aryee, Obodai, Oboshi, Torgbor, Torshii and Lante. The following are names derived from the ethnic Dangme and common among the Ningos Nartey, Tetteh, Kwei, Kweinor, Kwetey, Narteh, Narh, Dugbatey, Teye, Martey, Addo, Siaw, Saki, Amanor, Djangba. These are aligned to the ethnic Ga as well: Lomo, Lomotey, Tetteh, Ankrah, Tetteyfio, Laryea, Ayitey, Okai, Bortey, Quaye, Quaynor, Ashong, Kotei, Sowah, Odoi, Ablor, Adjetey, Dodoo, Darku and Quartey. (Dawhenya royal family name: Darpoh)
Under their leader King Ayi Kushi (Cush) (1483–1519) they were led from the east in several states before reaching their destination in Accra. Oral traditions state the Ga came from the region of Lake Chad and reached their destination in the 16th century. It is also believed that by the 17th century they traveled down the River Niger and crossed the Volta to reach present day Ghana. This leader is the Moses of the Ga Dangme people, with his seven puritan laws he gave them and that has formed the basis and philosophy of the state. The Ga people were organized into six independent towns (Accra (Ga Mashie), Osu, La, Teshie, Nungua, and Tema). Each town had a stool, which served as the central object of Ga ritual and war magic. Accra became the most prominent Ga Dangme towns and is now the heartbeat and capital of Ghana. The Ga people were originally farmers, but today fishing and trading in imported goods are the principal occupations. Trading is generally in the hands of women, and a husband has no control over his wife's money. Succession to most offices held by women and inheritance of women's property are by matrilineal descent. Inheritance of other property and succession to male held public offices are by patrilineal descent. Men of the lineage live together in a men's compound, while women, even after marriage, live with their mothers and children in a women's compound. Each Ga town has a number of different cults and many gods, and there are a number of annual town festivals. The Dangme People have the largest population among the two related Ga Dangme People. About 70% of the Greater Accra Regional Land is owned by the Dangmes located in Dangme East and Dangme West Districts of Ghana. Also, in the Eastern Region and Volta Region of Ghana, about 15% of lands belong to the Dangme People. These are mainly in the Manya Krobo and Yilo Krobo Districts of the Eastern Region. In the Agotime Area of Volta Region and the Dangme Area in the Southern part of Togo. Dangme occupations are fishing, trading and farming which is based on the Huza system. This was an early and innovative form of capitalism where an elaborate system of property ownership was established and subsequently shared. In this system a huge tract of land is acquired by a group of people but represented by a prominent member of the group, the group were usually members of an extended family; the land is subdivided among them according to the amount each has paid, and each individual thereafter has complete control of his own section. Negotiations with the seller are carried out by an elected Huzatse (“father of the Huza”), who later acts as the Huza leader and representative. Millet was formerly the staple food, but more common crops now include cassava, yams, corn (maize), plantain, cocoa, and palm oil. Lineage members generally return to the traditional lineage home from the Huza farms several times a year to participate in the festivals of their lineage gods. There are also many annual festivals.
Құрбандықтар
Шай және Кробо халқы үшін Дипо – ресми өткел қадамы. Бастапқыда жиырма жастағы ересек әйелдерге арналған некеге дайындық ретінде жоспарланған Дипо, некеге дейінгі тазару рәсіміне айналды, онда жасөспірім қыздар дәстүрлі діни обрядтар орындайды және көпшілікке би қойылымдары көрсетеді. Рәсімнің көп бөлігінде басталушылар жартылай жалаңаш болады. Сонымен қатар, олардың әрқайсысы қолмен жасалған әйнек мұныздармен, түрлі-түсті белбеулермен және әртүрлі тоқылған бас киімдермен безендіріледі. Зерттеуші және автор Присцилла Акуа Боакидің айтуынша, "[Дипо] – жас әйелдерді кәсіби білімге баулудың бір түрі, оларға жауапкершілікті сезінуге үйретілді". Рәсім үлкен жасөспірім қыздарға арналғанымен, кішкентай балалардың және тіпті ересек еместердің қатысуы да сирек емес. Мысалы, такси жүргізушісінің мәйіті көлік пішіндес табытқа жерленуі мүмкін. Көптеген отбасылар табытқа көп ақша жұмсайды, себебі марқұмға соңғы құрмет көрсету қажет деп санайды және мәдени, символдық және қымбат бағалы табытқа жерлеу лайықты деп есептеледі. Табыттардың бағасы тапсырысқа байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Бір табыттың құны 600 долларға жетеді. Бұл жергілікті отбасылар үшін қымбат, өйткені айына 50 доллар ғана табысы бар адамдарды кездестіру жиі кездеседі. Сондықтан да жерлеу рәсімдерін көбінесе отбасының бай мүшелері төлейді, егер мұндай мүше болса, ал отбасының басқа жұмыс істейтін мүшелері аз көмектеседі. Өйткені табыт – жерлеуге жұмсалатын барлық шығындардың бір бөлігі ғана. Кейбір шетелдіктер Га стиліндегі табыттарда жерленген. Мұндай фантазиялық табыттардың пайда болуын Га халқының өлімнен кейінгі өмірге қатысты діни сенімдерімен түсіндіруге болады. Олар өліммен бәрі бітпейді, ал өмір басқа әлемде де, жер бетінде болғандай жалғасады деп сендіреді. Сондай-ақ, ата-бабалар тірілерден әлдеқайда күшті және әлі де тірі туыстарына әсер ете алады деп есептеледі (қандай бақытты болса да). Сондықтан отбасылар қайтыс болған адамның өзіне деген жақсы сезімін мүмкіндігінше ертерек қамтамасыз ету үшін бар күштерін жұмсайды. Қайтыс болған адамның әлеуметтік мәртебесі, ең алдымен, жерлеу рәсімінің ауқымы мен сәттілігіне және, әрине, ерекше табыттың қолданылуына байланысты. Бұл табыттар тек жерлеу күні ғана көрінеді, яғни олар өлген адаммен бірге жерленеді. Олар көбінесе өлген адамның кәсібін бейнелейді, мақсаты – оларға өмірден кейінгі әлемде де өздерінің кәсіптерін жалғастыруға көмектесу. Кейбір пішіндер, мысалы, қылыш немесе кресло пішіндес табыттар, сиқырлы және діни функциясы бар патшалық немесе діни белгілерді көрсетеді. Мұндай табыттарға тек тиісті мәртебеге ие адамдарды ғана жерлеуге рұқсат етіледі. Арыстан, әтеш, қабылан сияқты әртүрлі жануарлар клан тотемдерін бейнелейді. Сол сияқты, тек сол отбасылардың басшыларына ғана мұндай табыттарда жерлеуге рұқсат етіледі. Көптеген табыт пішіндері де мақал-мәтелдерді еске түсіреді, оларды Га халқы әртүрлі жолмен түсіндіреді. Дизайнды табыттар 1950-ші жылдардан бері қолданылып келеді, әсіресе ауылдық Га топтарында дәстүрлі сенімдермен, және қазір Га жерлеу мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналды. Бүгінде Того мен Үлкен Аккрадағы бірнеше шеберханаларда сандықтар жасалады. Көпшілікке танымал табыт жасаушылар, мысалы, Кейн Квей ағаш шеберханасының Седи және Эрик Адджетей Ананг, Паа Джо, Даниэль Менса және Куджо Аффуту. Көптеген сандықтар жерлеу рәсіміне арналған, тек азы ғана халықаралық көркемөнер көрмелеріне жіберіледі.