Кіріспе
Ихтилаф (اختلاف) – ислам ғылымындағы діни пікір келіспеушілік, демек ол ижмаға қарама-қарсы.
Ikhtilāf (اختلاف) is an Islamic scholarly religious disagreement, and is hence the opposite of ijma.
Құрандағы нұсқаулар
Мұхаммедтің қайтысынан кейін, "Бағыну аяты" келіспеушіліктерді немесе Ихтилафты Құран мен Сүннетке жүгіну арқылы шешуді талап етеді. Билік иелері осы төрелікте қатыспаса да, олар 4:83 аятта айтылады, онда: «Оларға қауіпсіздік немесе қорқыныш туралы хабар келгенде, оны таратып жібереді. Егер олар оны елшіге және өздерінің билік иелеріне жеткізсе, олардың арасындағы зерттеушілер оны анықтар еді». Лалани бұл пікірді он екілік имам әл-Бакирге жатқызады, бұл дәлел суннит ғалымы әл-Құртубидің «әл-Жәми’ ли ахкам әл-Құран» еңбегінде де кездеседі. Бағыну аятына сәйкес, егер қандай да бір діни мәселе немесе ереже бойынша дау немесе Ихтилаф туса, Құран Ихтилафты жою және тақлидтен сақтану үшін Құран мен Сүннетке қайта оралуға бұйырады.
According to Verse of Obedience, if there is any debate or ikhtilaf about any religious matter or rule, then Quran orders to retern to Quran and Sunnah to dismiss ikhtilaf and to avoid taqlid.
Хадис
Мұхаммедтің "Алла менің үмметімнің ешқашан да жиналып, бір қатеге келіспейтініне кепілдік береді" деген хадисі Тирмизи, Ибн Маджа, Мусна Ахмад және Дарими кітаптарында келтірілген. Бұл көбінесе Иджманың басты дәлелі ретінде айтылады, сондай-ақ сүнни көзқарасы бойынша хадистердегі иқтилафты қабылдамаудың себебі ретінде де қолданылады. Кейбір ислам ғалымдары, егер бір мәселе бойынша ғалымдар арасында пікір таласы болса, онда өзгеше пікір білдірген адамды кінәлауға болмайды дейді. Егер мәселе бойынша иқтилаф болса, онда жақсылыққа бую және жамандықтан тыю талабы қолданылмайды. Дегенмен, бұл мәлімдеменің Мұхаммедтен шынымен келгеніне күмән бар. Көптеген адамдар бұл сөзді хадис ретінде келтірсе де, ол алты сахих хадис жинағында кездеспейді және оның риуаятшылар тізбегі де белгісіз. Бұл мәлімдеменің әртүрлі нұсқалары бар. Бір нұсқасында: "Менің сахабаларымның арасындағы пікірлердің әртүрлілігі – сендер үшін мейірім", ал екіншісінде: "Менің сахабаларымның арасындағы пікірлердің әртүрлілігі – менің үмметім үшін мейірім" деп айтылған. Көптеген хадис ғалымдары осы екі нұсқаның да нашар немесе да'иф екенін санайды.
Сот үкімдері
Ихтиляф әл-фуқхаха немесе ихтиляф әл-фикх термині "заңгерлердің келіспеушілігі" деген мағынаны білдіреді, ол ертедегі ислам заңгерлері арасындағы пікірлердің әртүрлілігін және, әсіресе, қарама-қайшы пікірлерді жинақтап, салыстыратын еңбектер жанрына сілтеме жасайды. Мұндай жинақтар көбінесе тақырып бойынша жүйеленген және фиқһтің түрлі мектептерінің арасындағы немесе бір мектептің ішіндегі айырмашылықтарды көрсете алады. Ихтиляф әл-фуқхаха – әл-Табаридің еңбегінің атауы.