Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ангола халқы
Angolan people
Имбангала немесе Мбангала – 17 ғасырдағы Анголада жалдамалы әскер ретінде жұмыс істеген жауынгерлер мен қарақшылардың біріккен топтары.
The Imbangala or Mbangala were divided groups of warriors and marauders who worked as hired mercenaries in 17th century Angola
1960 жылдары Ян Вансина мен Дэвид Бирмингем Лунда империясының ауызша дәстүрлері, екі топ Жага қарақшыларының да Лунда империясынан (қазіргі Демократиялық Конго Республикасы мен Замбия) Кингюри басшылығымен шыққандығын және 1550 және 1612 жылдары қашқандығын көрсетеді деп болжады.
In the 1960s, Jan Vansina and David Birmingham hypothesized that the oral traditions of the Lunda Empire suggested that both groups of Jaga marauders originated in the Lunda Empire (present day Democratric Republic of Congo and Zambia) under leader Kinguri and had fled 1550 and 1612.
Қарулар мен тактика
Имбангала жауынгерлері нгунза (жеке: гонзо) деп аталды және әрқайсысын мусунго деп аталатын капитан басқаратын он екі отрядқа бөлінді. Бұл он екі отряд киломбоның құрамына кірді, ол ағаш қоршаумен қоршалған уақытша нығайтылған қала еді. Әрбір киломбода он екі отрядқа арналған он екі қақпа болды.
Imbangala fighting men were known as ngunza (singular: gonzo) and were divided into twelve squadrons, each led by a captain called a musungo. These twelve squadrons were part of a kilombo, a temporarily fortified town surrounded by a wooden palisade. Each kilombo had twelve gates for the twelve squadrons that formed the total fighting force.
Португалиямен қарым-қатынастар
Бэттелл португал саудагерлерімен бірге имбангала елдеріне барып, соғыс тұтқындарын құл ретінде сатуға сатып алады. Осы кезде имбангалалардың басты қызығушылығы елді тонау болып көрінеді, әсіресе пальма шарабының көп мөлшерін алу үшін. Олар бірнеше ай бойы ағаштарды кесіп, олардың ашытылған сөлін жинаудың ысырапшыл әдісімен шарап өндіретін. Имбангала әйелдеріне киломбода (португалша quilombo) немесе қарулы лагерде бала тууға рұқсат берілмеді. Олар өздерінің қатарын жасөспірімдерді тұтқындап, оларды әскерге мәжбүрлеп толықтыратын. Бұл әлеуметтік құрылым имбангаланың әскери топтарын құл сатуға өте қолайлы етті, себебі еркек емес тұтқындардың олардың қоғамында пайдасы шамалы болды және оларды португалдықтарға оңай сатуға болатын. Олардың әскери қабілеті мен қатыгездігі Анголадағы португал отаршылдарына ұнады, олар колониялық биліктің алғашқы кезеңінде (1575–1599) Анголаның Ндонго патшалығына қарсы соғыста тоқтап қалған еді. Имбангаланың әдет-ғұрыптарына наразылық білдіргенімен, Луанданың португал губернаторлары кейде оларды өздерінің науқандары үшін жалдады, бастапқыда 1615 жылы Бенто Банха Кардосо, ал ең бастысы 1618 жылы Луис Мендес де Васкончелостың Ндонгоға жасаған шабуылынан кейін. Мендес де Васкончелос үш имбангала тобымен жұмыс істеді, бірақ олар португалдықтарға қызмет етуге жеткілікті тәртіпті емес екенін тез байқады. Атап айтқанда, Касанже тобы португалдықтардың бақылауынан шығып, ұзақ тонау науқанын бастады, соның нәтижесінде олар қазіргі Анголаның Кванго өзені бойындағы Баикса-де-Кассанж аймағында орналасты. Бұл топ қазіргі Ангола этносы болып табылады, ол өзін имбангала деп атайды (және 17 ғасырдың соңында өзінің алдыңғыларының әскери әдет-ғұрыптарын тоқтатты). Тағы бір топ, Каза, Ндонгоға қосылып, португалдарға қарсы күресті, бірақ 1629 жылы Ндонго патшайымы Нжига Мбандеге сатқындық жасады, осылайша королеваның Кванза өзеніндегі аралдардағы базадан Ндонгоның тәуелсіздігін сақтау әрекеті сәтсіз аяқталды. 1629–30 жылдары Нжига Касанжемен бірігуге тырысқаннан кейін Матамбаға барып, "Нжига Мона" (Нжиганың ұлы) деп танылатын адам басқарған өзінің (немесе басқа біреумен) имбангала тобын құрды. Ол өзінің имбангала екендігі туралы айтылғанмен (демек, Нжиганың ырымдық рәсіміне қатысқандығы туралы әңгіме бар, онда сәбиді диірменде ұрып-соғу керек болған), ол шын мәнінде имбангала болмаған болуы мүмкін.
Battell went to the Imbangala's country with Portuguese merchants buying their war captives to sell as slaves. At this time the Imbangala were marauders whose primary interest seemed to be pillaging the country, especially to obtain large quantities of palm wine, which they produced by a wasteful method of chopping down trees and tapping their fermented contents over a few months. The Imbangala did not permit female members to give birth in their kilombo (Portuguese quilombo), or armed camp. Instead, they replenished their numbers by capturing adolescents and forcing them to serve in their army. This social structure made the Imbangala warbands ideal slavers, as non male prisoners had little use in their society and as such could be easily sold to the Portuguese. Their military capacity and ruthlessness appealed to Portuguese colonists in Angola, who had been fought to a standstill in their war against the Angolan kingdom of Ndongo during the first period of colonial rule (1575–1599). Despite professing disgust at Imbangala customs, Portuguese governors of Luanda sometimes hired them for their campaigns, beginning with Bento Banha Cardoso in 1615 but most notably after Luis Mendes de Vasconcelos's 1618 assault on Ndongo. Mendes de Vasconcelos operated with three bands of Imbangala but soon found that they were not disciplined enough to serve the Portuguese. Kasanje's band, in particular, broke free of Portuguese control and began a long campaign of pillage that eventually established them in the Baixa de Cassange region of modern Angola along the Kwango River. The band became the modern Angolan ethnicity that calls itself Imbangala (and ceased the militant customs of its predecessors in the late 17th century). Another band, Kaza, joined Ndongo and opposed the Portuguese before betraying Ndongo's Queen Njinga Mbande in 1629, thus frustrating that queen's attempt to preserve Ndongo's independence from a base on islands in the Kwanza River. After Njinga's short lived attempt to join with Kasanje in 1629–30, she went to Matamba and there formed her own (or joined with another) Imbangala band led by a man known as "Njinga Mona" (Njinga's son). Though reported to be an Imbangala herself (supposedly taking an initiation rite that involved pounding up a baby in a grain mortar), Njinga probably never really became one.
Кейінгі тағдыры
Басқа топтар португал армиясына қосылып, өз командирлерінің басшылығымен португал территориясында орналасқан қосымша әскерлер ретінде қызмет етті. 17 ғасырдың аяғына қарай олар және басқа топтар саяси мемлекеттердің бірімен – мысалы, Матамбада Нжинга құрған мемлекетпен – жойылды. Имбангаланың бір топқа бөлінген бөлігі тамыр жайып, Касандж патшалығын құрды. Кванзаның оңтүстігінде, имбангаланың бастапқы отанында, олар кем дегенде жарты ғасыр бойы бұрынғысынша әрекет ете берді, бірақ тіпті сонда да Бихе (Вие), Хуамбо (Вамбу) немесе Байлунду (Мбайлунду) сияқты саяси бірлестіктермен серіктестіктер құрды. Осы аймақтардың барлығында олардың салты 18 ғасырда жұмсарып, каннибализм тек қана қадір-қасиетті рәсімдермен, кейде тек символдық жағдайларда ғана шектелді (мысалы, 19 ғасырда орталық жоталардағы имбангала топтары әлі де «қартты жеу» деп аталатын рәсімді сақтады).
Other bands were integrated into the Portuguese army serving as auxiliary soldiers, under their commanders and cantoned within the Portuguese territory. As the 17th century wore on, they and other bands were annihilated by one or another of the political states, such as the one formed by Njinga in Matamba. One rogue group of Imbangala set down roots and formed the Kasanje Kingdom. South of the Kwanza, in the original homeland of the Imbangala, they continued operating much as before for a least another half a century, but even there, they gradually formed partnerships with existing political entities such as Bihe (Viye), Huambo (Wambu) or Bailundu (Mbailundu). In all these areas, their customs tended to moderate in the 18th century, cannibalism was restricted to ritual and sometimes only to symbolic occasions (for example, in the 19th century, Imbangala groups in the central highlands still practiced a ritual known as "eating the old man").