Кіріспе
Әлемдегі ең көне сіриялық православ монастыры Дэйро д Мор Габриэль (; Сент Габриэль монастыры), сондай-ақ Дейрулумур деп те аталады, бұл әлемдегі ең көне сіриялық православ монастыры. Ол Түркияның оңтүстік-шығысындағы Мардин провинциясындағы Мидят маңындағы Тур Абдин үстіртінде орналасқан. Ол Түркия үкіметімен оның өмір сүруіне қауіп төндіретін дауға қатысты. Сирия православие мәдениеті Мардинге жақын екі монастырда (Тур Абдиннің батысында), Мор Габриэль монастырында және Дейрульзафаранда орналасқан.
Dayro d Mor Gabriel (; the Monastery of Saint Gabriel), also known as Deyrulumur, is the oldest surviving Syriac Orthodox monastery in the world. It is located on the Tur Abdin plateau near Midyat in the Mardin Province in southeastern Turkey. It has been involved in a dispute with the Turkish government that threatened its existence. Syriac Orthodox culture was centered in two monasteries near Mardin (west of Tur Abdin), Mor Gabriel Monastery and Deyrulzafaran.
Тарих
Дэйро д Мор Габриэль 397 жылы аскет Мор Шмуэль (Самуил) және оның шәкірті Мор Шем'ун (Симон) құрған. Шемонның түсіне бір періште келіп, оған үш үлкен тас блоктармен белгіленген жерде дұға үйін салуды бұйырған. Шемюн оянып, ұстазын сол жерге алып барды. Осы жерде Мор Габриэль монастыры салынған. Монастырьдің маңызы өсіп, 6 ғасырда онда 1000-нан астам жергілікті және копт монахтары болды. Монастырь соншалықты танымал болды, ол Рим императорларынан, мысалы Аркадий, Хонорий, Теодосий II және Анастасийден қаржы алды. 1991 жылы монастырь астындағы үңгірлерде Тимур (Тамерлан) өлтірген 1401 жылы туған монахтардың сүйектері табылды. Сейфо геноциді кезінде монахтарды күрдтер қырғынға ұшыратты, ал монастырь 1919 жылы шіркеуге қайтарылғанға дейін төрт жыл бойы басып алынды. Монастырь Тур Абдиннің сириялық православиелік мәсіхшілері үшін маңызды орталық болып табылады, онда он бес монахиня мен екі монах бөлек қанаттарды алып жатыр, сондай-ақ жергілікті жұмысшылар мен шетелден келген қонақтар саны өзгеріп отырады. Ол маңызды кітапхананы сақтады, алайда, оның ешқайсысы қалмады. Қазіргі уақытта монастырь Тур Абдин митрополиті епископтың ордасы болып табылады. Оның тарихында монастырь көптеген жоғары дәрежелі дін қызметкерлері мен ғалымдарды шығарды, олардың ішінде төрт патриарх, мафриан және 84 епископ. Dayro d Mor Gabriel - бау-бақшалар мен жеміс-жидек бақшаларының арасында орналасқан жұмысшы қауымы, ал 1960 жылдардағы тұрғын үйлер біршама бұзылған. Монастырьдің басты мақсаты - Сирия православие мәсіхшілігін туған жерінде мектептермен қамтамасыз ету, жергілікті монахтарды діни қызметке тағайындау арқылы тірі ұстау. Кейде ол христиандық тұрғындарды қорғап келеді. Dayro d Mor Gabriel қонақтарға ашық, рұқсатпен тұру мүмкін, бірақ қараңғы түскеннен кейін жабылады.
Құқықтық даулар
2008 және 2018 жылдар аралығында монастырь Түркия үкіметімен және күрд ауыл басшыларымен, әсіресе Челеби тайпасымен байланысты, биліктегі Әділет және даму партиясының жергілікті өкілдері қолдаған жер таласына қатысты. 2008 жылы Эгленце, Чандарлы және Явантепе ауылдары, сондай-ақ Түркияның жер тіркелімі мен Орман шаруашылығы министрлігі монастырь аумағын даулап, сотқа жүгінді. Түркияның премьер-министрі мен президенті монастырь епискобымен кездесулерде жер таласы бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде он мыңдаған сириялықтардың қазасын халықаралық деңгейде геноцид ретінде тануды талап еткен сириялық диаспораға қарсы жаза ретінде басталған деп түсіндірді. Монастырға тиесілі жерлерді тәркілеуге тырысу көптеген еуропалық үкіметтердің назарын аударды және Түркияның ЕО-ға қатысуына қарсылық білдірді, бұл Монастырьдің ЕҚҚС-да істі жүргізуінің негізі болуы мүмкін. Германиядағы католиктік қайырымдылық ұйымы Миссиодан Отмар Оеринг бұл жағдайлардың "мемлекеттің әрекеттері монастырьдің енді жоқ болғанын қалайтынын көрсетеді" дегенді білдіреді. 2013 жылдың 30 қыркүйегінде премьер-министр Режеп Тайып Ердоған жердің Түркиядағы сириялық қауымға қайтарылатынын жариялады. Бұл шешімді бір аптадан кейін (7 қазанда) Премьер-Министрдің Қорлар бас басқармасы мақұлдады. Жерді тіркеу екі айға созылады, ол келісімге байланысты. 2014 жылдың 25 ақпанында Мор Габриэль монастырының қоры басшысына Мор Габриэль монастырының қорына тиесілі 12 жылжымайтын мүлік үлестерінің актілері тапсырылды. Бұл 2013 жылғы 7 қазанда Қорлар кеңесі қабылдаған шешімге негізделген. Ал қалған 18 жерді иеліктен алу үшін заңдық процесс жалғасты. 2018 жылдың маусым айында Түркия парламенті тарихи сириялық мүлікті қайтару туралы заң жобасын қабылдады. Үкімет Мор Габриэль монастырының иемденген мұралық құжаттарын қайтарып берді.
Then prime minister Recep Tayyip Erdoğan announced on 30 September 2013 that the land would be returned to the Syriac community in Turkey. This decision was approved a week later (7 October) by the Prime Ministry Directorate General of Foundations. A land registration process of two months would begin and was subject to approval. The head of the Monastery of Mor Gabriel Foundation was handed the deeds of 12 parcels of the immovable property belonged to the Foundation of the Monastery of Mor Gabriel on 25 February 2014. This was based on the decision taken on 7 October 2013 by the Council of Foundations of the General Directorate of the Foundations. The legal process for taking the remaining 18 parcels of the monastery property continued. A news report in June 2018 stated that the Turkish Parliament had passed an omnibus bill which was then signed into law by the president to return historic Syriac properties. The government returned the title deeds which had been confiscated from Mor Gabriel Monastery.