Сайлауда жеңіліс пен мойндау рәсімі

Кіріспе

Жеңіліс тапқан үміткер сайлауда жеңілгенін ресми түрде мойындауы, геосаясаттағы аумақтық ұступтар. Саясатта ұступ – сайлау нәтижесі анықталғаннан кейін жеңілген үміткердің жеңімпазға ресми түрде бас иеді дегенді білдіреді. Әдетте, сайлаудан кейін ұступ туралы сөз сөйленеді.

Тарих

АҚШ-та кандидат алғаш рет президент сайлауын ұтып, жеке түрде жеңілгені 1800 жылы федералист Джон Адамстың демократ-республикашыл Томас Джефферсонға мойынсұнуы болды. Алғашқы "мойынсұну телеграммасы" 1896 жылғы АҚШ президенттік сайлауынан екі күн өткен соң Уильям Дженнингс Брайанның Уильям МакКинлиге жолдаған хабарымен пайда болды. Осы сайлауға дейін дауыс беру нәтижелерін өңдеуге және жариялауға бірнеше күн кеткендіктен, кандидаттар процестен қашықтап отырды. Телеграмма өте қысқа болды:

Уақыт өте келе, сайлаушыларға, әсіресе өз қолдаушыларына арналған мойынсұну сөздері енгізілді. Бұл сөздерді алғаш рет 1928 жылы радиода Эл Смит, 1940 жылы киножурналда Венделл Уилки, ал 1952 жылы тікелей теледидардан Адлай Стивенсон II жеткізді. 1896 жылғы және 2016 жылғы президенттік сайлаулар аралығында 120 жыл ішінде ірі партиялардың кандидаттары 32 рет мойынсұну сөздерін айтқан. Екіншіден, жеңілген кандидат вице-президенттікке кандидат, жұбайы немесе басқа да жақын туыстары мен достарымен қоршалған импровизациялық трибунада өз қолдаушыларына арнап, теледидардан мойынсұну сөздерін жариялайды. Сөздер өте қысқа немесе бірнеше минутқа созылуы мүмкін, жеңілісін қаншалықты жеңіл қабылдайтыны және жеңімпазды қаншалықты жылы құттықтайтыны – бәрі жеңілген кандидаттың қалауына байланысты. 1962 жылы республикашыл Ричард Никсонның Калифорния губернаторы болып сайлануға байланысты мойынсұну сөзі келісімге келмейтін, керісінше, жеңімпаз қарсыласы демократ Пэт Браунға наразылық білдіргенімен белгілі. Сондықтан Джон Маккейн өзінің қарсыласы Барак Обаманың атын алғаш рет атағанда оны сынай бастаған қолдаушыларын тыныштандырып, кейіннен олардың қарсыласына қол шапалақтауын қамтамасыз еткені үшін мақтау алды. 1944 жылғы сайлауда жеңілгеннен кейін республикашыл Томас Э. Дьюи келесі күні таңертең радиодағы сөзінде бұл туралы ашық мойындады, бірақ президент Франклин Д. Рузвельтке жеке телефон соқпады немесе телеграмма жібермеді. Бұл Рузвельтті ашуландырып, Дьюиге "Сіздің мәлімдемеңіз үшін рахмет, оны бірнеше минут бұрын эфирден естідім" деген жеделхат жіберді. 1960 жылғы сайлауда республикашыл Ричард М. Никсон өзінің демократиялық қарсыласы Джон Ф. Кеннедиге жеңіліске мойынсұнудан бас тартуды және Иллинойс пен Техастағы сайлау алаяқтығы туралы айыптауларға байланысты нәтижелерге наразылық білдіруді қарастырды. Алайда, ол АҚШ-та жеңілген кандидаттың сайлау нәтижесіне наразылық білдіруге заңдық негіз жоқ екенін анықтады және ұзақ конституциялық дағдарыс елді тұрақсыздандырып, оның халықаралық беделін әлсіретеді, сондай-ақ Никсонның өзінің саяси беделіне нұқсан келтіреді деп шешті. Бұл 2020 жылғы сайлауға дейін кез келген заманауи президенттік кандидаттың ең ұзақ мойынсұнудан бас тартуы болды. 2004 жылғы сайлау түнінде демократ Джон Керри Огайодағы сайлау нәтижелеріне наразылық білдіргендіктен Бушқа мойынсұнуды күтуді ойлады, бірақ ақырында 2000 жылғы даулы оқиғалардың қайталануына қарсы шешім қабылдады. Дональд Трамп американдық президенттік саясаттағы мойынсұну дәстүрінен ерекшеленеді, ол жеңілісін мойындаудан бас тартып, 2020 жылғы президенттік сайлауда халықтың дауысы мен сайлаушылар алқасы бойынша жеңіліске ұшырағанына қарамастан, өзін жеңімпаз деп жариялады. Ол сайлау алаяқтығы немесе дауыс санауының қателігі оған кері әсер еткенін мәлімдеді, бірақ сайлау комиссиялары мен БАҚ мәліметтері бойынша бұған ешқандай дәлел жоқ. Кандидат сайлау процесі дұрыс жүргізілмегенін көрсететін дәлелдер ұсынса, сайлау процесіне қарсы заңдық шағымдануға құқылы, және осылайша нәтижені өзгертуге мүмкіндік алады. Егер сайлау процесіне қатысты заңдық шағымдар сәтсіз аяқталса және жеңілген кандидат әлі де мойынсұнудан бас тартса, жеңген кандидат 20 қаңтарда президенттік өкілеттігін бастайды (егер жеңілген кандидат президент болса, оның өкілеттігі сол күні аяқталады), Конституцияның жиырма бірінші түзетуіне сәйкес. 2021 жылдың 7 қаңтарында кейбір жаңалықтар құралдары Трамптың жеңіліске мойынсұнбағанына қарамастан, Капитолийге жасалған шабуылды айыптағандығын және Байден әкімшілігіне биліктің тегіс берілуін қамтамасыз етуге баса назар аударатынын мойынсұну ретінде қарастырды (Байденнің атын атамай). Егер биліктегі президент сайлауға мойынсұнудан бас тартса, Жалпы қызмет көрсетулер басқармасы (GSA) 2000 жылғы және 2020 жылғы сайлаулардан кейін болғандай, ауысу процесін кейінге қалдыруы мүмкін. GSA ауысу үшін қажетті қаражатты, кеңсе кеңістігін, брифингтерді және басқа да мемлекеттік ресурстарды бөлу үшін сайлауды "растауы" керек.

Over time, concession speeches were introduced aimed at the electorate, especially one's own supporters. These were first broadcast on the radio by Al Smith in 1928, on a newsreel by Wendell Willkie in 1940, and on live television by Adlai Stevenson II in 1952. In the period between the 1896 and 2016 presidential elections, there had been 32 concessions speeches by major party candidates over the course of 120 years. Second, the losing candidate makes a televised public speech, known as a concession speech, to their supporters, on an (improvised) podium surrounded by the candidate for the vice presidency, their spouses or other important relatives and friends. The speech could be ultrashort or last for minutes, and there is variation in how lighthearted they present their loss, and how warmly they congratulate the winner; it depends on whatever the defeated candidate prefers. Republican Richard Nixon's 1962 California gubernatorial concession speech is notorious for not being reconciliatory, but begrudging toward his winning rival, Democrat Pat Brown. This is why John McCain was commended for calming down his supporters who booed when he first mentioned the name of his opponent Barack Obama in his concession speech, and managed to have them applaud for their opponent later in his speech. After losing the 1944 election, Republican Thomas E. Dewey conceded publicly in a radio address the following morning, but declined to personally call or send a telegram to President Franklin D. Roosevelt. This irritated Roosevelt, who sent Dewey a telegram reading, "I thank you for your statement, which I heard over the air a few minutes ago." In the 1960 election, Republican Richard M. Nixon considered refusing to concede to his Democratic opponent John F. Kennedy and challenging the results in Illinois and Texas because of allegations of voter fraud in those states. However, he found that the United States had no legal framework for a losing candidate to challenge an election and decided that a lengthy constitutional crisis would destabilize the country and weaken its international standing, as well as damage Nixon's own political reputation. This was the longest refusal to concede of any modern presidential candidate until the 2020 election. On the night of the 2004 election, Democratic John Kerry also considered waiting to concede to Bush pending a challenge of the results in Ohio, but ultimately decided against a potential repeat of the contentious events of 2000. Donald Trump has been an exception to the tradition of concession in American presidential politics, refusing to concede defeat and declaring victory for himself despite having lost both the popular vote and electoral college in the 2020 presidential election. He has alleged that there has been electoral fraud or miscounts in close races which negatively impacted him, despite there being no evidence of this according to election officials and media outlets. A candidate has the right to mount legal challenges against the electoral process if they have evidence that it was conducted improperly, and potentially they could thus subvert the outcome. If these legal challenges to the electoral processes fail and the losing candidate still refuses to concede, the winning candidate nevertheless starts their presidential term on January 20 (and if the losing candidate is the incumbent president, their term will end on the same day), in accordance with the Twentieth Amendment. On January 7, 2021, in what some news outlets have regarded as a concession despite lacking any admission of defeat, Trump condemned the attack on the United States Capitol and proceeded to say that his focus is to ensure a smooth transition of power to the Biden administration (without mentioning Biden's name). If the incumbent president refuses to concede the election, the General Services Administration (GSA) may delay the transition process, as it did following both the 2000 election and 2020 election. The GSA has to "ascertain" the election in order to release funds, office space, briefings, and other government resources needed for a transition.

Губернаторлық сайлау

Республикашы Джим Росс Лайтфут 1998 жылы Айова штатының губернаторы сайлауында жеңілгенін мойындамады, осы сайлауды демократ Том Вилсак жеңіп алды. 2018 жылы Джорджия штатының губернаторы сайлауында демократ Стейси Абрамс республикалық Брайан Кемптің сайланғанын мойындағанына қарамастан, жеңілісін мойындамады. Оның жеңіліске мойындамауы Трамптың Грузиядағы жеңілісін мойындаудан бас тартуымен салыстырылды, бірақ Абрамс мұндай салыстыруларды қабылдамады. 2022 жылы Аризона штатының губернаторы сайлауында республикашыл Кари Лейк демократ Кэти Хоббске жеңілісін мойындамады және штаттың ең ірі округі Марикопаға қарсы дауыс беру процесіндегі бұзушылықтарды айтып сотқа шағымданып берді.

Сенат сайлауы

2017 жылы Алабама штатында өткен АҚШ Сенатының арнайы сайлауында жеңілгеннен кейін, республикашыл Рой Мур демократ Даг Джонсқа жеңілгенін мойындаудан бас тартты. 2017 жылдың 27 желтоқсанында Мур Джонстың сайлау жеңімпазы ретінде бекітілуіне кедері келтіру үшін сотқа шағым түсірді. Бірақ, Алабама Жоғарғы Соты бұл шағымды қабылдамады және Джонсты жеңімпаз деп жариялады.

Бельгия

Барлық елдерде жеңіліс туралы сөздерге қатысты формалдылық немесе дәстүр бар емес, әсіресе көп партиялық жүйелерде, онда бірнеше үміткер болуы мүмкін, сайлау қорытындылары екі партиялық жүйелердегідей нақты емес, кейде үміткерлер өздерінен гөрі партияларын көрсетеді. Мысалы, Социалистік партия парламентте 5 орынды жоғалтып, 2007 жылғы Бельгия федералды сайлауында бес партияның ішіндегі екінші ірі франкофондық партияға айналғанда, партия жетекшісі Элио Ди Рупо өз партиясы атынан жасаған мәлімдемесінде былай деді: "Біз жеңіліске ұшырадық, мен жеңілісімізді дереу мойындадым. Бұрын сайлауда жеңілген емеспін, бірақ оған дайындалып жүрдім, оппозицияға өтетінімізді білдім. Телевизия студиясына келгенде жеңілісімізді мойындадым. Алдыңғы жеңістерімде жеңілгендерді ешқашан кемсіртпедім. Демократия осылай жұмыс істейді: кейде жеңіп, кейде жеңілесің".

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияның саяси жүйесінде аралас мүшелік пропорционалды өкілдік болғандықтан, бір партияның жалғыз өзі билік ету үшін жеткілікті орын алуы қиын, және коалициялар құрылғанға дейін жеңіліс туралы мәлімдеме жасалмайтын жағдайлар кездеседі. Мұндай келіссөздер бірнеше күн, тіпті апталарға созылуы мүмкін. Мысалы, 2017 жылғы Жаңа Зеландиядағы жалпы сайлау нәтижесінде парламентте ешбір партия көпшілік орын алмай, екі партия – солшыл-орталық Жаңа Зеландияның Еңбек партиясы мен оңшыл-орталық Жаңа Зеландияның Ұлттық партиясы Уинстон Петерс басқаратын оңшыл популистік NZ First партиясымен коалиция құруға тырысты. Сайлау түнінде дауыстардың шамамен 46% саналғанда, Ұлттық партияның мүмкіндіктері жоғары болды және олардың басшысы Билл Инглиш NZ First-пен коалиция құрып, үкімет құра алатынына сенімді болды. Алайда, сол түні Еңбек партиясының басшысы Жасинда Ардерн жақсы нәтиже күтетінін айтып, Билл Инглишке телефон соқты, екеуі де нәтиженің кімге бұйыратынын анықтамайтынына келісті. Бәсеке күшті болды және кешкісін Ардерн сол кездегі Еңбек партиясының 10 ұпайға қалып қойғаны үшін жауапкершілікті өз мойнына алды, бірақ сөзін оң нотамен аяқтады, жеңіске жеткенін де, жеңілгенін де мойындамады. Шамамен үш аптадан кейін NZ First партиясы Еңбек партиясы бастаған коалицияны қолдады. Инглиш дереу жеңілісін мойындады және қарсыласына құрмет көрсетіп, "Ардерн ханым партияны осынша уақыттың ішінде жаңартқандығы үшін керемет жұмыс жасады, және жаңа үкімет экономиканың "жақсы жағдайда" екенін пайдаланады деп үміттенемін" деді. 2020 жылғы Жаңа Зеландиядағы жалпы сайлауда Ардерн басқаратын Еңбек партиясы жалғыз өзі билік етуге жеткілікті орын алды, ал Ұлттық партияның басшысы Джудит Коллинз Ардернге дереу қоңырау шалып, "Еңбек партиясының тамаша нәтижесі" үшін құттықтады.

Перу

2021 жылғы Перудің жалпы сайлауынан кейін, Перудің бұрынғы президенті Альберто Фухиморидің қызы, «Халықтық күш» партиясының жетекшісі Кейко Фухимори социалистік «Еркін Перу» партиясының үміткері Педро Кастильоға жеңілгенін мойындаудан бас тартты. Ол сайлау кезінде заңбұзушылықтар болғанын мәлімдеді, бірақ Америка мемлекеттері ұйымы бұл айыптаманы жоққа шығарды. Сондай-ақ ол сайлау қорытындысын күшпен өзгертуге тырысты, бұл әрекеті АҚШ-тың бұрынғы президенті Трамптың сайлауды жоюға жасаған әрекеттерімен салыстырылды. 19 шілдеде Фухимори жеңілгенін мойындады, бірақ Кастильо партиясының «бізден мыңдаған дауыс ұрлағанын» қайталады.

Филиппин

Фернандо По-младший 2004 жылғы Филиппин президенттік сайлауынан кейін Глория Макапагал Арройоның жеңісін мойындамады. Ол кейін сайлау нәтижесіне қарсылық білдірді. По 2004 жылдың желтоқсан айында қайтыс болды, бірақ жеңілгенін мойындаған жоқ. 2010 жылы Жозеф Эстрада Бениньо Акино III президент болып сайланғаннан кейін жеңілісін мойындады. Сайлауда екінші орын алған Эстрада, Акиноның барлық қарсыластары сайлау нәтижесі расталғанға дейін, яғни сайлаудан бір ай өткен соң мойындаған соңғы үміткер болды. 2016 жылғы сайлауда Мар Роксас сайлаудан кейінгі күні Родриго Дутертеге мойынсұнды. Роксас екінші орынды иеленді, ол Фернандо По-младшийдің қызы Грейс Подан кейін жеңілісін мойындаған екінші үміткер болды.

Ұлыбритания

2015 жылғы Ұлыбританияның жалпы сайлауынан кейін Лейборист партиясының жетекшісі Эд Милибэнд Консервативтік партиясының жетекшісі және премьер-министр Дэвид Кэмеронға жеңілісті мойындап, содан кейін өзінің отставкаға кететінін хабарлады.