Кіріспе
1842 жылы Эдгар Аллан Поның қысқа әңгімесі 1942 жылы "Мари Рожеттің құпиясы" адаптациясы, көбінесе "Рю Моргтағы кісі өлтірулердің жалғасы" деп аталады, бұл американдық жазушы Эдгар Аллан Поның 1842 жылы жазған қысқа әңгімесі. Бұл - нақты қылмыстың деректеріне негізделген алғашқы құпия қылмыс. Ол алғаш рет Сноуденнің "Ледис компаньон" журналында 1842 жылдың қарашасы мен желтоқсанында және 1843 жылдың ақпанында үш бөлімде жарық көрді. По оны "танымдық әңгімелердің" бірі деп атаған.
the 1942 adaptation
"The Mystery of Marie Rogêt", often subtitled A Sequel to "The Murders in the Rue Morgue", is a short story by American writer Edgar Allan Poe written in 1842. This is the first murder mystery based on the details of a real crime. It first appeared in Snowden's Ladies' Companion in three installments, November and December 1842 and February 1843. Poe referred to it as one of his "tales of ratiocination".
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Поның детектив кейіпкері C. Аугуст Дюпен және оның көмекшісі, аты аталмаған баяндаушы, Парижде Мари Рожеттің шешілмеген қазасын қолға алады. Рожеттің денесі Сень өзенінен табылған кезде, баспасөз бұл құпияға қатты қызығады. Дюпин газеттер "ақиқатты алға жылжытудың орнына, сенсация туғызады" деп атап өтті. Дегенмен ол газеттердегі хабарларды пайдаланып, кісі өлтірушінің ойына кіреді. Дюпен Рожеттің жоғалып кеткен кезінде осы аймақта болған қылмыскерлер тобын кінәлайтын кең тараған теорияны жоққа шығарады. Оның пікірінше, мұндай топтың бір мүшесі ар-ұжданынан емес, сатқындықтан қорқып қылмысын мойындаған болар еді. Дюпен белгілі фактілерді пайдаланып, бір ғана кісі өлтіруші қатысқанын анықтайды. Бұл адам теңізші болса керек, ол құрбанды алдымен белінен тоқылған мата белбеуінен сүйреп алып, кейін мойнына мата байлап, оны қайықтан өзенге лақтырып тастаған. Дюпеннің айтуынша, қайықты табу полицияны кісі өлтірушіге жеткізеді. "Редактордың жазбасында" келесі оқиғалардың егжей-тегжейін айту орынсыз болатыны, бірақ полиция Дюпеннің көмегімен шынайы өлтірушіні ұстағаны айтылған.
Шығу тегі
Оқиға Мэри Сесилия Роджерстің нақты өлтірілуі негізінде баяндалады. Роджерс 1820 жылы Коннектикут штатының Лайм қаласында дүниеге келген, бірақ оның тууы туралы жазбалар сақталмаған. 1838 жылы 4 қазанда Нью-Йоркте жоғалып кетті. Темекі дүкенінде жұмыс істейтін ол еркек клиенттер үшін тартымды болып саналды және сондықтан "Көрікті сигаро қыз" деп аталды. Бірнеше күннен кейін ғана газеттер оның оралғандығын жариялады. Ол әскери офицермен бірге қашып кеткен екен. Үш жылдан кейін, 1841 жылдың 25 шілдесінде, ол қайтадан жоғалып кетті. Оның денесі 28 шілдеде Нью-Джерси штатының Хобокен қаласында Гудзон өзенінде табылды. Істі қоршап тұрған мәліметтер оның өлтірілгенін көрсетеді. Бұл әйгілі әйелдің өлімі бірнеше апта бойы бүкіл ел назарын аударды. Бірнеше айдан кейін тергеу әлі жалғасып жатқанда оның күйеу жігіті өліп, өз-өзіне қол жұмсаған күйі табылды. Оның жанында өкіну туралы хат пен улы зат салынған бос бөтелке табылды. Роджерс туралы "Морг көшесіндегі кісі өлтірулер" романының жалғасы ретінде жазып, По жоғарыда аталған жұмбақты шешу үшін кісі өлтіру туралы жұмбақ жасауға тырысты. По 1842 жылы жазған хатында: "Дюпиннің Маридің өлтірілуінің құпиясын қалай ашқанын көрсету деген болжаммен мен Нью-Йорктегі шынайы қайғылы оқиғаға өте қатаң талдау жасаймын". Ол сюжетті Парижге түпнұсқадағы трагедияның деректерін қолданып орналастырды. Бұқаралық ақпарат құралдарының үлкен қызығушылығына қарамастан, бұл қылмыс Нью-Йорк қаласындағы ең қызықты және шешілмеген қылмыстардың бірі болып қала береді. Бұл кезеңде американдық әдебиетте нақты оқиғаларды, әсіресе кісі өлтіруді ойдан шығару кең тараған. По бұған дейін өзінің жалғыз пьесасы - "Политик" пьесасында "Биушамп-Шарп трагедиясы" деп аталатын пьесаны ойдан шығарған болатын, ол 1835 жылы аяқталмаған. Сенсациялық кісі өлтіру оқиғасын Уильям Гилмор Симмс және Томас Холли Чиверс сияқты бірнеше жазушылар ойдан шығарған. "Мари Рожеттің құпиясы" детективке айналған алғашқы қылмыс болған.
Жариялану тарихы
По "Мари Рожеттің құпиясы" романын редакторларға Мэри Роджерс қазасын оқырмандардың көпшілігі оқиғаның егжей-тегжейін білетін уақытта шешкенін айтып ұсынды. Оны жариялауға асыққан ол бұл әңгімені Джордж Робертске ұсынды, ол 1842 жылы 4 маусымда "Бостон Ношн" газетінде былай деп жазды: "Бірақ, мен нақты айтпаған себептермен, мен бұл әңгімені Бостонда басып шығаруды қалаймын". Алайда сол күні ол бұл оқиғаны Балтимордың "Saturday Visitor" газетінің Джозеф Эванс Снодграсске ұсынды. Ол өз әңгімесінде осындай ұсынысты жасау үшін кішігірім өзгерістер енгізді. 1845 жылы әңгіменің толық басылымы 15 кішігірім өзгерістерді енгізді, бұл оның мұны бастапқыдан бастап мүмкін деп білгенін білдіреді. Әңгіме әлі де мүмкін қашып кетуді тергеу туралы ұсыныспен және күдікті топқа күдік салу әрекетімен аяқталады.
Сыни жауап
Поның үш аңызынан "Мари Рожеттің құпиясы" ең сәттісі деп саналады. Қазіргі сыншы былай деп жазды: Оны әңгіме деп емес, эссе деп атаған жөн. Эссе ретінде ол қисынды, бірақ шаршамалы ойлау жаттығуы. Бұл оқиғаның өзі де жоқ. Оның өмірлік қаны жоқ. Кейіпкерлер қозғалмайды, сөйлемейды. Тек аналитикалық зерттеуді кәсіби меңгерген немесе криминологияны жақсы білетін адам ғана оны қызығушылықпен оқи алады. Алайда, Поның әдеби қарсыласы Руфус Уилмот Грисуолд бұл оқиғаға жоғары баға беріп, оны Поның айлакер ақыл-ойының үлгісі деп қарастырды. Шарль Бодлер бұл әңгімені "шедевр, ғажайып" деп санады.
It might better be called an essay than a story. As an essay, it is an able if tedious exercise in reasoning. As a story, it scarcely exists. It has no life blood. The characters neither move nor speak Only a professional student of analytics or an inveterate devotee of criminology can read it with any degree of unfeigned interest. Poe's literary rival Rufus Wilmot Griswold, however, voiced a high opinion of the story and considered it an example of Poe's cunning intellect. Charles Baudelaire considered this tale as "a masterpiece, a wonder".
Фильмге бейімделу
1942 жылы Universal Pictures Поның оқиғасына негізделген "Мари Роже құпиясы" атты готикалық фильм түсірді. Фильмнің режиссері Фил Розен, оның басты рөлдерін Патрик Ноулз, Мария Успенская және Мария Монтез сомдаған.