Кіріспе

Елизавета I-ге қарсы католиктік көтеріліс 1569 жылғы Солтүстік көтерілісі, Солтүстік графтарының көтерілісі немесе Солтүстік көтерілісі деп те аталады, Англияның Солтүстігінен шыққан католик ақсүйектерінің Англия королевасы Елизавета I-ді тақтан түсіріп, оның орнына Шотландия королевасы Мэриді орнатуға жасаған сәтсіз әрекеті болды.

Өмірбаян

1558 жылы Елизавета I Англия патшайымы болды, бұрынғы билеушісі, жартылай қарындасы Мэри I-нің орнына отырды. Елизаветаның таққа отыруы ата-анасының (Генрих VIII және Анна Болейн) некесінің заңдылығына күмән тудырғандықтан және 1536 жылғы мұрагерлік туралы заңға байланысты Елизаветаның өзінің заңдылығы да күмәнді болғандықтан даулы болды. Генрих VIII және оның кеңесшісі Томас Кромвельдің кезінде билік аймақтық институттардан патшалық бақылауға біртіндеп ауысты. Бұл бағытты Елизаветаның кеңесшілері, Уильям Сесил сияқты адамдар қолдады, ал орталықтандыру саясаты, әсіресе солтүстік шекара аймағына қатысты, Елизаветаның өзі ұстанған бағыт болды. Елизаветаның қарсыластары VIII Генрихтің қарындасы Маргареттің ұрпағы, Шотландия королевасы Марияға үміт артты. Бұл талаптарды алғашқыда Марияның қайын атасы, Франция королі Генрих II көтерді, ал Мария 1561 жылы Шотландияға оралғаннан кейін оларды жалғастырды. Көптеген ағылшын католиктері, сол кезде халықтың маңызды бөлігін құраған, Марияның Рим католиктігін қайта орнатуға бағытталған талабын қолдады. Бұл позиция Солтүстік Англияда ерекше күшті болды, онда бірнеше ықпалды ақсүйектер Рим католиктері болды; Генрих VIII-ге қарсы осыған ұқсас көтерілістер болған еді – 1536 жылғы Грейстің қажылығы және 1537 жылғы Бигодтың көтерілісі. Марияның жақтастары Франциядан (шотландтар арасында) және мүмкін Испаниядан (ағылшындар арасында) көмек күтті. Марияның ұлы Джеймстің 1566 жылы дүниеге келуі оның жағдайын нығайтты, бірақ 1567 жылдың шілдесінде оның тақтан түсірілуінен кейін қайта әлсіреді. Осыдан кейін ол Англияға қашып келді және көтеріліс кезінде Елизаветаның бұйрығымен Шрусбери графының күзетінде болды.

Нортумберленд пен Вестморлендтегі көтеріліс

Көтеріліске Вестморлендтің 6-шы графы Чарльз Невилл және Нортумберлендтің 7-ші графы Томас Перси жетекшілік етті. Брансепет қамалына 700 сарбаз жиналды. 1569 жылдың қараша айында Вестморленд пен Нортумберленд Даремді басып алды. Томас Пламтри (оң жақта қараңыз) Дурхам соборында қасиетті мисса өткізді. Даремнен көтерілісшілер оңтүстікке қарай Брамхам Мурға бет алды, ал Елизавета оларға қарсы тұру үшін жеткілікті күш жинауға күш салды. Бірақ, Сассекс графының үлкен әскер жинағанын естіген соң, көтерілісшілер Йорк қаласын қоршаудан бас тартып, оның орнына Барнард қасiрiн басып алды. Олар Клиффорд Мурға жол тартты, бірақ халықтан көп қолдау таппады. Сюссекс 1569 жылдың 13 желтоқсанында 10 000 әскермен Йорктан шығып, көтерілісшілердің 6 000 әскеріне қарсы аттанды. Оның ізінен барон Клинтон басқаратын 12 000 әскер келді. Көтерілісші графтар солтүстікке қарай шегініп, соңында әскерлерін таратып, Шотландияға қашты.

Леонард Дакрдың қарсыласы

Көтерілісте күмәнді рөлді Мэридің ертедегі қолдаушысы Леонард Дакр ойнады. Көтеріліс басталғанда, ол Елизаветаның Виндзордағы сарайына барып, жас немере інісі, 5-ші барон Дакрдің мұрасын талап етті. 1569 жылы соңғысының осыдан ерте қайтыс болуынан кейін, бұл мұра оның әпкелеріне көшкен, олардың барлығы Норфолк герцогының 4-ші Томас Ховардтың ұлдарына үйленген еді. Дакр Солтүстік Англияға қайтып келді, сырттай Елизаветаның адал қолдаушысы болып көрінді, бірақ оның ниеттері әлі де түсініксіз. Көтерілісшілер шегінгеннен кейін ол Грейстоук қамалын басып алып, өзінің Наворт қамалын нығайтты, онда 3000 камбриялық сарбазды жинап, патшайыммен жақсы қарым-қатынаста екенін көрсетуге тырысты. Ол барон Хансдон басқаратын патша әскерінің қоршауына қарсы тұрды, бірақ содан кейін Гельт өзенінде шегініп келе жатқан әскерге шабуыл жасады. Хансдонның әскері аз болғанымен, ол Дакрдің жаяу әскеріне кавалерия шабуылын жасап, 300-400 адамды өлтіріп, 200-300 адамды тұтқынға алды. Дакр Шотландия арқылы Брюссельге қашып, жер аударылуда қайтыс болды.

Жазалау

Көтерілісшілердің бір бөлігі Шотландияға қашып кетті. Регент Мар Агнес Грей, Хоум ханымы, көтерілісшілерді қабылдауға белсенді жұмыс істегенін жазды. Нортумберленд және Вестморленд графтары – көтерілістің екі басшысы Шотландияға қашып кетті. Нортумберлендті Мортонның 4-ші графы Джеймс Дуглас тұтқынға алып, 1572 жылы Елизаветаға тапсырды, ол оны Йорк қаласында өлімге кесті. Вестморленд Фернихирст қамалында жасырынып, кейін Фландрияға қашып кетті, онда ол кедейлікте қайтыс болды. Оның отбасы ата-бабаларының жерлерінен айырылып, әйелі Джейн Говард та континентке қашып кетті. Ол өмірінің соңына дейін үй қамауында өтті. Оның інісі Норфолк герцогы алдымен түрмеге қамалып, кейін кешірілді. Бірақ 1571 жылы Ридольфи қастандығынан кейін ол қайтадан тұтқындалып, ақырында 1572 жылы өлім жазасына кесілді. Норфолкқа тағылған сатқындық айыбында «Солтүстіктегі көтерілісті қоздырған ағылшын көтерілісшілерін қолдап, көмектесу» делінген, олар патшалықтан қашып кеткен еді. Барлығы 600 Марияның жақтасы өлімге кесілді, ал көптеген басқалары жер аударылды. Елизавета әскери жағдай режимін жариялап, Йоркшир Дэйлдеріндегі қарапайым халыққа қорқынышты жаза берді, графтардың көтерілісіне халықтың қолдауы болмаса да, кем дегенде 700 адамның өлім жазасына кесілуін талап етті. Сол замандағы есептерде айтылғандай, осы тазалаудың құрбандары «ешқандай дәрежесі жоқ, ең төменгі топқа жататын адамдар» болды, сондықтан бірде-бір ауыл жұрт алдында асылудан құтыла алмады. 1570 жылы папа Пий V Елизаветаны анафемаға салу арқылы көтеріліске көмектесуге тырысты және Regnans in Excelsis паптық бұйырнамасы арқылы оны тақтан түсірді, бірақ бұл құжат көтеріліс басылғаннан кейін ғана келді. Бұл бұйырнама Елизаветаға католиктерге күмәнмен қарауға қосымша себеп берді. Ол оны өлтіруге қастандық жасауға түрткі болды, оның бастамасы Ридольфи қастандығы болды. 1587 жылы Елизавета Шотландия королевасы Мэриді мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп сотқа тартты; сот оны кінәлі деп тапты және өлім жазасына кесті.